Sa mạc lớn nhất thế giới là châu Nam Cực, vì sa mạc được định nghĩa theo lượng mưa rất thấp chứ không theo cát hay cái nóng; nếu chỉ tính sa mạc nóng thì lớn nhất là Sahara. Chỉ riêng câu này đã cho thấy hình ảnh quen thuộc về sa mạc, những đồi cát vàng dưới nắng gắt, chỉ là một phần nhỏ của câu chuyện.
Bộ 13 câu dưới đây đi từ định nghĩa sa mạc, qua các sa mạc lớn ở mỗi châu, tới những điều hay bị hiểu sai như "sa mạc toàn là cát" hay "bướu lạc đà chứa nước". Mỗi câu có đáp án và lời giải thích vì sao; kỷ lục nào còn bị giới khoa học xem xét lại được ghi rõ.
Sa mạc là gì và lớn nhất ở đâu
Câu 1. Tiêu chí chính để gọi một vùng là sa mạc là gì?
Đáp án: lượng mưa rất thấp, thường dưới khoảng 250 milimét mỗi năm, và lượng nước bốc hơi lớn hơn lượng mưa.
Nhiệt độ không phải tiêu chí: có sa mạc nóng như Sahara và có sa mạc lạnh như Gobi hay vùng cực. Cát cũng không phải tiêu chí, vì nhiều sa mạc chủ yếu là đá và sỏi. Các nhà khí hậu học thường dùng thêm chỉ số so sánh lượng mưa với lượng nước có thể bốc hơi để phân biệt sa mạc với vùng bán khô hạn. Ở vùng bán khô hạn, mưa nhiều hơn một chút, đủ cho cỏ và cây bụi mọc thành thảm thưa.
Câu 2. Sa mạc lớn nhất thế giới là sa mạc nào?
Đáp án: châu Nam Cực, rộng khoảng 14 triệu km²; xếp thứ hai là vùng cực Bắc.
Ở trung tâm Nam Cực, lượng tuyết rơi quy ra nước mỗi năm rất ít, thấp hơn cả nhiều vùng ở Sahara. Không khí quá lạnh nên chứa rất ít hơi nước. Lớp băng dày ở Nam Cực tích lại qua hàng trăm nghìn năm chính vì gần như không tan, chứ không phải vì tuyết rơi nhiều. Vì thế, khi bạn nghe câu "sa mạc lớn nhất", hãy hỏi lại người ra đề muốn tính cả sa mạc lạnh hay không.
Câu 3. Sa mạc nóng lớn nhất thế giới là sa mạc nào?
Đáp án: Sahara ở Bắc Phi, rộng khoảng 9 triệu km², xấp xỉ diện tích nước Mỹ hoặc Trung Quốc.
Sahara trải qua hơn chục nước, từ bờ Đại Tây Dương sang tới Biển Đỏ. Tên gọi bắt nguồn từ một từ tiếng Ả Rập có nghĩa là sa mạc, nên "sa mạc Sahara" thật ra là cách gọi lặp nghĩa. Sahara không phải lúc nào cũng khô: các nghiên cứu cho thấy cách nay vài nghìn năm, nơi đây có thời kỳ ẩm với hồ, đồng cỏ và động vật lớn, để lại tranh khắc trên đá ở nhiều vùng.
Cát, đá và những sa mạc khô nhất
Câu 4. Cồn cát chiếm bao nhiêu phần diện tích Sahara?
Đáp án: chỉ khoảng một phần tư hoặc ít hơn; phần lớn Sahara là cao nguyên đá trơ và đồng bằng sỏi.
Những vùng cát lớn liền khối (gọi là erg) rất ấn tượng nên xuất hiện nhiều trong ảnh và phim, khiến người ta tưởng cả sa mạc như vậy. Thực tế, nhiều nơi ở Sahara là mặt đá bị gió mài nhẵn (hamada) hoặc đồng bằng trải sỏi (reg), cùng các khối núi như Ahaggar và Tibesti. Gió thổi bay hạt mịn đi nơi khác, để lại sỏi đá nặng hơn trên mặt.
Câu 5. Sa mạc nóng nào được xem là khô nhất thế giới?
Đáp án: sa mạc Atacama ở miền bắc Chile.
Có những trạm khí tượng ở Atacama ghi nhận lượng mưa trung bình nhiều năm gần như bằng không, và có vùng được cho là đã rất lâu không có cơn mưa đáng kể. Đất ở đây khô và nghèo sự sống đến mức các nhóm nghiên cứu, trong đó có NASA, dùng nơi này để thử thiết bị tìm dấu vết sự sống dành cho sao Hoả. Bầu trời trong và khô cũng giúp vùng này có nhiều đài thiên văn lớn.
Câu 6. Vì sao Atacama khô đến vậy?
Đáp án: vì nằm kẹp giữa hai yếu tố chặn mưa: dãy Andes ở phía đông và dòng biển lạnh Humboldt ở phía tây, thêm vào đó là vùng áp cao cận nhiệt.
Dãy Andes cao chắn hơi ẩm từ lưu vực Amazon thổi sang, tạo vùng khuất mưa. Dòng biển lạnh chảy dọc bờ làm lớp không khí sát mặt biển lạnh, khó bốc lên tạo mây mưa; nó chỉ sinh ra sương mù ven biển. Áp cao cận nhiệt ở vĩ độ này làm không khí đi xuống, khô và ấm lên. Ba thứ cùng lúc khiến mây mưa gần như không có chỗ hình thành.
Sa mạc ở các châu khác
Câu 7. Sa mạc lớn nhất châu Á là sa mạc nào?
Đáp án: sa mạc Ả Rập, trên bán đảo Ả Rập; trong đó có Rub al Khali (Khu Trống), một trong những biển cát liền khối lớn nhất thế giới.
Nhiều người đoán Gobi, nhưng Gobi nhỏ hơn. Rub al Khali trải qua Ả Rập Xê Út, Oman, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất và Yemen, với cồn cát cao hàng trăm mét. Tên "Khu Trống" nói lên sự khắc nghiệt: rất ít người định cư, và trong lịch sử chỉ có các đoàn lữ hành dày dạn mới băng qua.
Câu 8. Sa mạc Gobi có gì khác các sa mạc nóng?
Đáp án: Gobi là sa mạc lạnh, nằm ở miền nam Mông Cổ và miền bắc Trung Quốc; mùa đông rất rét, mùa hè có thể nóng gắt.
Gobi khô vì nằm sâu trong lục địa, xa biển, và bị dãy Himalaya cùng cao nguyên Tây Tạng chặn hơi ẩm từ Ấn Độ Dương. Phần lớn mặt đất là đá và sỏi. Gobi còn nổi tiếng với hoá thạch khủng long: những ổ trứng khủng long được đoàn thám hiểm của Roy Chapman Andrews tìm thấy ở đây năm 1923 đã làm cả thế giới chú ý.
Câu 9. Sa mạc nào thường được coi là cổ nhất thế giới?
Đáp án: sa mạc Namib dọc bờ biển Namibia ở tây nam châu Phi, đã khô hạn trong hàng chục triệu năm.
Namib có những cồn cát màu đỏ cam thuộc loại cao nhất thế giới, màu đỏ do lớp oxit sắt phủ trên hạt cát. Giống Atacama, Namib nằm cạnh dòng biển lạnh (dòng Benguela), nên hiếm mưa nhưng hay có sương mù từ biển. Một số loài bọ cánh cứng ở đây đứng trên đỉnh cồn cát, chúc đầu xuống để hứng giọt sương đọng trên lưng rồi lăn vào miệng.
Câu 10. Kalahari ở miền nam châu Phi có phải sa mạc đúng nghĩa không?
Đáp án: phần lớn Kalahari là vùng bán khô hạn chứ không hoàn toàn là sa mạc.
Kalahari nhận lượng mưa nhiều hơn mức sa mạc điển hình ở nhiều khu vực, đủ cho cỏ, cây bụi và cây keo mọc rải rác, nuôi được nhiều loài động vật lớn. Bề mặt là lớp cát đỏ trải rộng, nhưng phần lớn được cây cỏ giữ lại. Người San đã sống ở vùng này từ rất lâu, nổi tiếng với hiểu biết về tìm nước và theo dấu thú.
Nhiệt độ, ốc đảo và vì sao đêm sa mạc lạnh
Câu 11. Nhiệt độ không khí cao nhất từng được ghi nhận chính thức trên Trái Đất là ở đâu?
Đáp án: Thung lũng Chết (Death Valley) ở California, Mỹ, với 56,7 độ C vào năm 1913, theo danh sách của Tổ chức Khí tượng Thế giới.
Đây là con số được công nhận chính thức, nhưng nhiều nhà khí tượng học vẫn nghi ngờ độ tin cậy của phép đo năm 1913, vì thiết bị và cách ghi thời đó có thể sai lệch. Vì vậy câu trả lời chặt chẽ là "kỷ lục chính thức, còn bị xem xét lại". Thung lũng Chết thuộc sa mạc Mojave và có chỗ thấp hơn mực nước biển, nơi không khí nóng bị giữ lại giữa các vách núi.
Câu 12. Ốc đảo hình thành như thế nào?
Đáp án: nhờ nước ngầm lộ lên mặt đất hoặc ở rất nông, qua mạch nước, giếng hay vùng trũng chạm tới tầng chứa nước.
Nước ấy có thể đến từ mưa rơi ở vùng núi xa, thấm xuống và chảy ngầm hàng trăm kilômét, có khi là nước tích từ thời khí hậu ẩm hơn cách nay hàng nghìn năm. Quanh ốc đảo, người ta trồng chà là và rau màu, và từ xưa đây là điểm dừng của các đoàn lữ hành. Theo một nghĩa rộng, thung lũng sông Nin giữa sa mạc cũng là một ốc đảo dài.
Câu 13. Vì sao ban ngày sa mạc rất nóng mà ban đêm lại lạnh?
Đáp án: vì không khí khô và trời ít mây nên mặt đất nhận nắng mạnh ban ngày và mất nhiệt rất nhanh ban đêm.
Hơi nước trong không khí và mây hoạt động như tấm chăn giữ nhiệt. Ở vùng ẩm, ban đêm nhiệt bị giữ lại; ở sa mạc, nhiệt từ mặt đất toả thẳng lên trời. Cát và đá cũng nóng lên và nguội đi nhanh hơn nước. Vì thế ở nhiều sa mạc, chênh lệch giữa trưa và đêm có thể tới vài chục độ.
Những câu hay trả lời nhầm về sa mạc
- "Sa mạc nào cũng toàn là cát." Phần lớn diện tích sa mạc thế giới là đá, sỏi, núi trọc; cát chỉ là một phần.
- "Sa mạc thì luôn nóng." Sa mạc lớn nhất là Nam Cực; Gobi có mùa đông rất lạnh.
- "Bướu lạc đà chứa nước." Bướu chứa mỡ, là kho năng lượng. Lạc đà chịu khát giỏi nhờ cơ thể giữ nước rất tiết kiệm và chịu được mất nước nhiều hơn phần lớn động vật.
- "Sa mạc hoá là sa mạc tự lan ra." Sa mạc hoá là đất ở vùng khô hạn bị thoái hoá do khí hậu và cách con người khai thác (chăn thả quá mức, phá rừng, tưới tiêu sai), không chỉ là cát từ sa mạc tràn sang.
- "Ở sa mạc không bao giờ có lũ." Mưa hiếm nhưng khi mưa thường dồn dập, đất cứng không thấm kịp, nên lũ quét trong các lòng khe khô là mối nguy có thật.
Ở Việt Nam không có sa mạc theo đúng định nghĩa khí hậu, nhưng có những vùng đồi cát ven biển như ở Mũi Né (nay thuộc tỉnh Lâm Đồng) hay Khánh Hoà, do gió và sóng biển bồi đắp trong vùng khí hậu khô hơn phần còn lại của cả nước.
Bảng ôn nhanh các sa mạc
Bảng ghép mỗi sa mạc với điều hay được hỏi nhất về nó:
| Sa mạc | Ở đâu | Điều đáng nhớ |
|---|---|---|
| Nam Cực | Châu Nam Cực | Sa mạc lớn nhất, lạnh và khô |
| Sahara | Bắc Phi | Sa mạc nóng lớn nhất; phần lớn là đá, sỏi |
| Ả Rập | Bán đảo Ả Rập | Lớn nhất châu Á; có Rub al Khali |
| Gobi | Mông Cổ, bắc Trung Quốc | Sa mạc lạnh, hoá thạch khủng long |
| Atacama | Bắc Chile | Sa mạc nóng khô nhất |
| Namib | Namibia | Thường được coi là cổ nhất, cồn cát đỏ |
| Kalahari | Nam châu Phi | Phần lớn là bán khô hạn |
| Mojave (Thung lũng Chết) | Tây nam nước Mỹ | Kỷ lục nhiệt chính thức, còn bị xem xét |
Úc là lục địa có người ở khô nhất, với nhiều sa mạc nối nhau ở vùng trung tâm, lớn nhất là sa mạc Great Victoria. Nam Cực khô hơn nhưng không có cư dân thường trú.
Câu hỏi thường gặp
Sahara có đang mở rộng không?
Ranh giới phía nam của Sahara dịch qua lại theo các thời kỳ mưa nhiều hay ít ở vùng Sahel. Các nghiên cứu cho thấy biến động này có cả yếu tố tự nhiên lẫn tác động của con người, nên không nên nói gọn là Sahara "đang nuốt dần" châu Phi.
Vì sao cồn cát có thể di chuyển?
Gió thổi các hạt cát lăn và nhảy lên sườn đón gió, rồi rơi xuống sườn khuất gió. Lặp lại hàng ngày, cả cồn cát trườn dần theo hướng gió, có cồn đi được vài mét tới vài chục mét mỗi năm, đủ để vùi đường sá và nhà cửa.
Ảo ảnh trong sa mạc là gì?
Đó là hiện tượng quang học: lớp không khí nóng sát mặt đất làm ánh sáng từ bầu trời bị bẻ cong, tạo ra hình giống mặt nước loang loáng phía xa. Bạn cũng gặp hiện tượng này trên mặt đường nhựa vào trưa nắng.
Có sông nào chảy xuyên qua sa mạc lớn không?
Có. Sông Nin chảy qua Sahara nhờ nước từ vùng mưa nhiều ở xích đạo và cao nguyên Ethiopia. Sông Colorado ở Mỹ và sông Indus ở Pakistan cũng là ví dụ, gọi chung là sông ngoại lai vì nguồn nước đến từ vùng khác.
Động vật sống ở sa mạc bằng cách nào?
Nhiều loài hoạt động vào ban đêm hoặc lúc sáng sớm để tránh nóng, đào hang dưới cát, lấy nước từ thức ăn và thải rất ít nước. Một số loài như cáo fennec ở Sahara có đôi tai lớn giúp toả nhiệt.