TongQuat.comTổng Quát
Địa lý thế giới

Câu hỏi về châu lục và đại dương: 13 câu có đáp án và lời giải thích

13 câu hỏi về châu lục và đại dương: lục địa khác châu lục ra sao, ranh giới Á – Âu, Nam Đại Dương, rãnh Mariana — mỗi câu kèm lời giải thích.

Fishermen seen from behind pulling a wooden basket boat onto a wide sandy beach in Khanh Hoa province at dawn, open ocean stretching to the horizon, warm light

Trái Đất thường được chia thành sáu hoặc bảy châu lục và bốn hoặc năm đại dương, tuỳ quy ước mỗi nơi dùng. Con số không thống nhất không phải vì ai đó nhớ sai, mà vì "châu lục" vừa là khái niệm tự nhiên vừa mang dấu vết lịch sử, còn ranh giới giữa các đại dương là đường do con người vạch trên mặt nước liền một khối.

Bộ 13 câu dưới đây đi từ cách đếm châu lục, ranh giới giữa các châu, tới những kỷ lục ổn định của đại dương như vực sâu nhất hay đại dương rộng nhất. Mỗi câu có đáp án và phần giải thích vì sao. Bạn có thể che phần đáp án, tự nghĩ trước rồi mới đọc tiếp; không có điểm, không có đúng sai để so với ai, chỉ có thêm một điều để nhớ.

Đếm châu lục: vì sao sách mỗi nơi một khác

Câu 1. Thế giới có bao nhiêu châu lục?

Đáp án: tuỳ quy ước: phổ biến nhất là bảy (châu Á, châu Phi, Bắc Mỹ, Nam Mỹ, châu Nam Cực, châu Âu, châu Đại Dương); nhiều nơi dạy sáu.

Sách giáo khoa Việt Nam lâu nay dạy sáu châu lục: châu Á, châu Âu, châu Phi, châu Mỹ, châu Đại Dương và châu Nam Cực, tức gộp Bắc Mỹ với Nam Mỹ thành một châu Mỹ. Nhiều nước nói tiếng Tây Ban Nha cũng dạy châu Mỹ là một. Có nơi lại gộp châu Âu và châu Á thành lục địa Á – Âu. Cả ba cách đều có lý do riêng, nên khi gặp câu hỏi này, câu trả lời đúng nhất là nêu rõ mình đang dùng cách chia nào.

Câu 2. Lục địa và châu lục khác nhau ở điểm nào?

Đáp án: lục địa là khối đất liền rộng lớn có biển và đại dương bao quanh; châu lục gồm lục địa cùng các đảo, quần đảo ở gần, và được chia một phần theo lịch sử, văn hoá.

Theo cách phân biệt trong sách địa lý phổ thông Việt Nam, có sáu lục địa: Á – Âu, Phi, Bắc Mỹ, Nam Mỹ, Ô-xtrây-li-a và Nam Cực. Lục địa Á – Âu là một khối liền nhưng chứa hai châu; ngược lại châu Mỹ chứa hai lục địa. Châu Đại Dương gồm lục địa Ô-xtrây-li-a cùng hàng nghìn đảo ở Thái Bình Dương như New Zealand, Fiji, Papua New Guinea. Nhớ được chỗ khác này là gỡ được phần lớn các câu hỏi "bẫy" về số châu lục.

Câu 3. Châu lục nào rộng nhất?

Đáp án: châu Á, rộng khoảng 44 triệu km², gần một phần ba diện tích đất nổi của Trái Đất.

Châu Á trải từ vùng cực Bắc ở Siberia xuống gần xích đạo ở Đông Nam Á, từ Địa Trung Hải sang Thái Bình Dương. Nó chứa cả điểm cao nhất trên đất liền (đỉnh Everest) lẫn điểm thấp nhất trên đất liền (bờ Biển Chết). Châu Phi rộng thứ hai, rồi tới Bắc Mỹ. Diện tích là số liệu ổn định nên dùng được để hỏi, khác với dân số thay đổi từng năm.

Ranh giới giữa các châu

Câu 4. Châu Âu và châu Á ngăn cách nhau ở đâu theo quy ước thường dùng?

Đáp án: theo dãy núi Ural, sông Ural, biển Caspi, vùng núi Kavkaz, Biển Đen và các eo biển Thổ Nhĩ Kỳ.

Đây là ranh giới quy ước, không phải một vách ngăn tự nhiên liền mạch như bờ biển. Đoạn qua vùng Kavkaz có nhiều cách vạch: theo sườn bắc, theo đường phân thuỷ hay theo sông Kuma – Manych, nên việc một số nước vùng Kavkaz thuộc châu nào vẫn được nói khác nhau. Vì đường ranh đi qua lãnh thổ Nga và Thổ Nhĩ Kỳ, hai nước này đều có đất ở cả hai châu; thành phố Istanbul nằm vắt qua eo Bosphorus, một phần ở châu Âu, một phần ở châu Á.

Câu 5. Châu Phi nối với châu Á qua đâu?

Đáp án: qua eo đất Suez; ngày nay kênh đào Suez cắt ngang eo đất này và thường được lấy làm ranh giới giữa hai châu.

Phía đông kênh là bán đảo Sinai, về mặt địa lý thuộc châu Á dù là lãnh thổ Ai Cập. Vì vậy Ai Cập là một quốc gia có đất ở hai châu. Xa hơn về phía nam, Biển Đỏ tách bán đảo Ả Rập khỏi lục địa châu Phi; Biển Đỏ hình thành do một vùng tách giãn vỏ Trái Đất và đến nay vẫn còn rộng ra rất chậm.

Câu 6. Bắc Mỹ và Nam Mỹ nối với nhau qua dải đất nào?

Đáp án: eo đất Panama; ranh giới thường dùng là biên giới giữa Panama và Colombia.

Theo cách chia này, cả vùng Trung Mỹ (từ Guatemala tới Panama) và các đảo vùng biển Caribe được xếp vào Bắc Mỹ. Eo đất Panama nổi lên khỏi mặt biển cách nay vài triệu năm, nối hai lục địa và mở đường cho động vật hai bên di chuyển qua lại, các nhà khoa học gọi là cuộc đại giao lưu sinh vật châu Mỹ. Năm 1914, kênh đào Panama được hoàn thành, cắt ngang eo đất này cho tàu biển đi qua.

Câu 7. Châu lục nào không có cư dân thường trú?

Đáp án: châu Nam Cực.

Trên Nam Cực chỉ có các nhà khoa học và nhân viên ở các trạm nghiên cứu, thay phiên nhau theo mùa. Hiệp ước Nam Cực ký năm 1959 quy định vùng này chỉ dùng vào mục đích hoà bình, khuyến khích hợp tác khoa học và tạm gác lại các yêu sách lãnh thổ. Nam Cực cũng là châu lục cao trung bình nhất, lạnh nhất và khô nhất, vì gần như toàn bộ bị phủ một lớp băng dày trung bình gần hai kilômét.

Đại dương: bốn hay năm

Câu 8. Có bao nhiêu đại dương?

Đáp án: bốn theo cách chia truyền thống (Thái Bình Dương, Đại Tây Dương, Ấn Độ Dương, Bắc Băng Dương), năm nếu tính thêm Nam Đại Dương quanh châu Nam Cực.

Năm 2000, Tổ chức Thuỷ văn Quốc tế đưa ra đề xuất xác định Nam Đại Dương là vùng nước bao quanh Nam Cực, từ vĩ độ 60 độ Nam trở xuống. Đề xuất này chưa được thông qua chính thức, nhưng nhiều cơ quan khoa học và bản đồ đã dùng theo. Lý do khoa học là vùng nước ấy có dòng hải lưu vòng quanh Nam Cực chảy liên tục từ tây sang đông, làm nước ở đây lạnh và khác hẳn nước ở phía bắc. Sách giáo khoa Việt Nam quen dạy bốn đại dương.

Câu 9. Đại dương nào rộng nhất?

Đáp án: Thái Bình Dương, rộng hơn cả tổng diện tích đất nổi trên Trái Đất cộng lại.

Thái Bình Dương chiếm gần một nửa diện tích mặt nước đại dương. Tên gọi này bắt nguồn từ chữ Mar Pacífico (biển yên bình) mà Ferdinand Magellan đặt khi đoàn tàu của ông đi vào đại dương này năm 1520 sau khi vượt eo biển phía nam Nam Mỹ và gặp thời tiết êm. Thực ra Thái Bình Dương không hề yên: đây là nơi sinh ra nhiều bão nhiệt đới nhất và có "Vành đai lửa" với rất nhiều núi lửa, động đất bao quanh.

Câu 10. Đại dương nào nhỏ nhất và nông nhất?

Đáp án: Bắc Băng Dương.

Bắc Băng Dương nằm quanh Cực Bắc, phần lớn được bao bởi đất liền của châu Âu, châu Á và Bắc Mỹ. Một phần lớn mặt nước bị băng biển phủ, diện tích băng co giãn theo mùa. Cần nhớ ở Cực Bắc không có lục địa nào: đứng ở Cực Bắc là đứng trên băng nổi trên biển. Điều này khác hẳn Cực Nam, nơi có cả một lục địa phủ băng.

Những kỷ lục ổn định dưới đáy biển

Câu 11. Chỗ sâu nhất đã biết của đại dương nằm ở đâu?

Đáp án: vực Challenger trong rãnh Mariana, phía tây Thái Bình Dương, sâu gần 11.000 mét.

Các đợt khảo sát cho kết quả chênh nhau vài chục mét (khoảng 10.900 đến 11.000 mét) vì đo bằng những phương pháp khác nhau, nên nói "gần 11 km" là an toàn. Nếu đặt đỉnh Everest xuống đáy vực này, chóp núi vẫn còn cách mặt nước hơn hai kilômét. Rãnh Mariana là nơi mảng Thái Bình Dương chui xuống dưới một mảng khác, quá trình địa chất mà sách gọi là hút chìm. Người đầu tiên xuống tới đáy là hai nhà thám hiểm Jacques Piccard và Don Walsh năm 1960.

Câu 12. Đại Tây Dương đang rộng ra hay hẹp lại?

Đáp án: đang rộng ra, mỗi năm vài centimét.

Giữa lòng Đại Tây Dương có một dãy núi ngầm chạy dọc từ bắc xuống nam, gọi là sống núi giữa Đại Tây Dương. Tại đây vỏ Trái Đất tách ra, đá nóng chảy trồi lên đông lại thành đáy biển mới, đẩy châu Mỹ và châu Âu, châu Phi xa nhau dần. Tốc độ vài centimét mỗi năm gần bằng tốc độ móng tay mọc. Iceland là nơi hiếm hoi sống núi này nhô lên khỏi mặt biển.

Câu 13. Nước biển ở đại dương nào mặn nhất, ở biển nào mặn nhất trong các biển nối với đại dương?

Đáp án: trong các đại dương, Đại Tây Dương có độ mặn trung bình cao nhất; trong các biển thông với đại dương, Biển Đỏ thuộc loại mặn nhất.

Biển Đỏ nằm giữa vùng sa mạc nóng, nước bốc hơi mạnh, hầu như không có sông lớn nào đổ vào và chỉ thông ra ngoài qua một eo hẹp, nên muối tích lại. Ngược lại, biển Baltic ở Bắc Âu rất nhạt vì nhận nhiều nước sông và ít bốc hơi. Biển Chết mặn hơn rất nhiều nhưng thật ra là một hồ nội địa, không thông ra đại dương, nên không xếp chung nhóm này.

Những câu hay trả lời nhầm

Các câu dưới đây thường bị trả lời theo cảm giác. Đọc phần đính chính để nhớ đúng lâu hơn:

  • "Úc là một quốc gia, không phải châu lục." Úc vừa là tên quốc gia, vừa là tên lục địa (Ô-xtrây-li-a). Châu lục chứa nó thường được gọi là châu Đại Dương, rộng hơn lục địa vì gồm cả các đảo Thái Bình Dương.
  • "Bắc Cực có lục địa giống Nam Cực." Không có. Cực Bắc là biển phủ băng nổi; Cực Nam là một lục địa thật, đá nằm dưới lớp băng dày.
  • "Greenland thuộc châu Âu." Về địa lý tự nhiên, Greenland nằm trên mảng Bắc Mỹ và được xếp vào Bắc Mỹ; về chính trị, đây là vùng tự trị thuộc Vương quốc Đan Mạch. Hai cách nhìn khác nhau nên câu hỏi cần nói rõ hỏi theo nghĩa nào.
  • "Nước biển đại dương nào cũng mặn như nhau." Độ mặn đổi theo vùng: nơi nóng, khô, bốc hơi mạnh thì mặn hơn; nơi nhiều sông đổ vào, băng tan thì nhạt hơn.
  • "Nam Đại Dương mới xuất hiện gần đây." Vùng nước ấy vẫn luôn ở đó; thứ mới là việc đặt tên và vạch ranh giới cho nó như một đại dương riêng.

Cách nhớ gọn: châu lục là chuyện quy ước, còn kỷ lục tự nhiên (rộng nhất, sâu nhất) là chuyện đo đạc. Hai loại câu hỏi này cần hai thái độ khác nhau: loại đầu cần nói rõ quy ước, loại sau cần nhớ đúng con số tròn và biết số chính xác có thể chênh theo lần đo.

Bảng ôn nhanh

Bảng gom lại những ý chính của bộ câu hỏi, để bạn liếc lại sau khi đọc xong:

Câu hỏiĐáp án ngắnGhi nhớ thêm
Số châu lụcSáu hoặc bảyTuỳ gộp hay tách châu Mỹ
Số lục địa (sách Việt Nam)SáuÁ – Âu là một lục địa, hai châu
Châu rộng nhấtChâu ÁGần một phần ba đất nổi
Ranh giới Á – ÂuUral, Caspi, Kavkaz, Biển Đen, eo BosphorusĐoạn Kavkaz có nhiều cách vạch
Châu không có dân thường trúNam CựcHiệp ước Nam Cực 1959
Đại dương rộng nhấtThái Bình DươngRộng hơn tổng đất nổi
Đại dương nhỏ nhấtBắc Băng DươngCực Bắc không có lục địa
Chỗ sâu nhấtVực Challenger, rãnh MarianaGần 11 km

Nếu muốn đọc thêm, bạn có thể tìm hiểu về thuyết kiến tạo mảng: phần lớn những câu trong bài, từ ranh giới châu lục tới rãnh sâu và sống núi giữa đại dương, đều được giải thích bằng chuyển động của các mảng vỏ Trái Đất.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao sách Việt Nam dạy sáu châu lục còn nhiều tài liệu nước ngoài ghi bảy?

Khác nhau ở chỗ châu Mỹ được tính là một hay hai. Sách Việt Nam gộp Bắc Mỹ và Nam Mỹ thành châu Mỹ, còn nhiều tài liệu tiếng Anh tách làm hai. Không cách nào sai; điều quan trọng là khi trả lời bạn nói rõ mình theo quy ước nào.

Nam Đại Dương có được tính trong các kỳ thi ở Việt Nam không?

Chương trình phổ thông Việt Nam quen dạy bốn đại dương, nên trong bài thi bạn nên trả lời theo sách đang học. Khi đọc tài liệu quốc tế, bạn sẽ gặp năm đại dương; biết cả hai cách chia giúp bạn không bị bối rối.

Châu Đại Dương và châu Úc có phải là một?

Nhiều tài liệu dùng hai tên thay cho nhau. Nói chặt chẽ, Úc là tên lục địa và quốc gia, còn châu Đại Dương gồm lục địa Úc cùng các đảo và quần đảo ở Thái Bình Dương như New Zealand, Papua New Guinea, Fiji, Samoa.

Diện tích châu lục có thay đổi theo thời gian không?

Trong đời người thì thay đổi không đáng kể: bờ biển có thể bồi hoặc lở cục bộ, nhưng con số tổng gần như đứng yên. Ở thang hàng triệu năm thì khác hẳn, vì các mảng vỏ Trái Đất di chuyển, ghép lại và tách ra.

Ngoài vực Challenger còn rãnh nào sâu trên mười kilômét không?

Có. Một số rãnh khác ở Thái Bình Dương như rãnh Tonga cũng sâu trên mười kilômét. Tất cả đều nằm ở nơi một mảng đại dương chui xuống dưới mảng khác, nên chúng hay đi kèm động đất và núi lửa.

Có nên học thuộc diện tích chính xác từng châu lục?

Không cần. Nhớ thứ tự lớn nhỏ và một vài con số tròn như châu Á khoảng 44 triệu km² là đủ dùng. Các nguồn có thể chênh nhau đôi chút vì cách tính đảo ven bờ, nên nhớ con số tròn thì ít sai hơn nhớ số lẻ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138