Phạm Tuân là người Việt Nam và cũng là người châu Á đầu tiên bay vào vũ trụ: ông bay trên tàu Soyuz 37 phóng ngày 23/7/1980, sống và làm việc trên trạm Salyut 6, trở về Trái Đất ngày 31/7/1980. Chuyến bay thuộc chương trình Interkosmos của Liên Xô dành cho các nước hợp tác, kéo dài gần tám ngày.
Mười ba câu dưới đây đi qua con người, con tàu, chương trình và ý nghĩa của chuyến bay, kèm câu hỏi về người gốc Việt thứ hai bay vào vũ trụ. Mỗi câu có đáp án và giải thích; những chi tiết các nguồn ghi chưa thống nhất, như số vòng bay quanh Trái Đất, được để ngoài bộ câu hỏi để giữ đúng sự thật.
Chuyến bay diễn ra khi nào, trên tàu nào
Câu 1. Phạm Tuân bay vào vũ trụ vào ngày nào, trên con tàu nào?
Đáp án: Ngày 23/7/1980, trên tàu Soyuz 37.
Soyuz 37 được phóng từ sân bay vũ trụ Baikonur, trên thảo nguyên Kazakhstan, khi đó thuộc Liên Xô. Năm ấy Phạm Tuân 33 tuổi. Tàu Soyuz là dòng tàu có người lái chủ lực của Liên Xô, gồm khoang quỹ đạo, khoang hạ cánh và khoang thiết bị; chỉ khoang hạ cánh mang phi hành đoàn trở về mặt đất. Đến nay các phiên bản mới hơn của tàu Soyuz vẫn còn được sử dụng.
Câu 2. Phạm Tuân có phải người châu Á đầu tiên bay vào vũ trụ không?
Đáp án: Có. Ông được ghi nhận là người châu Á đầu tiên bay vào vũ trụ.
Trước tháng 7/1980, những người bay vào vũ trụ đều là công dân Liên Xô, Mỹ và một số nước châu Âu tham gia Interkosmos. Hai tháng sau Phạm Tuân, Arnaldo Tamayo Méndez của Cuba bay trên Soyuz 38, trở thành người Mỹ Latinh đầu tiên. Năm 1981, Mông Cổ cũng có nhà du hành bay theo chương trình này. Vì mốc 1980 được ghi trong nhiều tài liệu thiên văn và lịch sử vũ trụ thế giới.
Câu 3. Người chỉ huy cùng bay với Phạm Tuân là ai?
Đáp án: Nhà du hành vũ trụ Liên Xô Viktor Gorbatko.
Theo cách tổ chức của Interkosmos, mỗi chuyến bay có một chỉ huy giàu kinh nghiệm người Liên Xô và một nhà du hành của nước hợp tác. Với Gorbatko, đây là lần bay vào vũ trụ thứ ba, sau các chuyến Soyuz 7 năm 1969 và Soyuz 24 năm 1977. Sự kết hợp này giúp nhà du hành lần đầu bay tập trung vào chương trình thí nghiệm, còn các thao tác điều khiển tàu do chỉ huy đảm nhận chính.
Chương trình Interkosmos và trạm Salyut 6
Chuyến bay của Phạm Tuân là một mắt xích trong chuỗi chuyến bay quốc tế liên tiếp, nên hiểu chương trình chung giúp bạn trả lời được nhiều câu cùng lúc.
Câu 4. Interkosmos là chương trình gì?
Đáp án: Chương trình hợp tác vũ trụ của Liên Xô với các nước đồng minh và đối tác, gồm cả việc đưa nhà du hành của các nước này lên trạm vũ trụ.
Interkosmos bắt đầu từ cuối thập niên 1960 với các vệ tinh khoa học chung, rồi từ năm 1978 có các chuyến bay có người. Người đầu tiên bay theo chương trình là Vladimír Remek của Tiệp Khắc, tháng 3/1978, cũng là người đầu tiên bay vào vũ trụ không mang quốc tịch Liên Xô hay Mỹ. Năm 1980 có ba chuyến liên tiếp với nhà du hành Hungary, Việt Nam và Cuba.
Câu 5. Soyuz 37 ghép nối với trạm vũ trụ nào?
Đáp án: Trạm Salyut 6.
Salyut 6 là trạm vũ trụ có hai cửa ghép nối, nên có thể nhận tàu khách trong khi tàu của phi hành đoàn thường trú vẫn đang neo. Lúc Phạm Tuân và Gorbatko tới, trên trạm có Leonid Popov và Valery Ryumin đang thực hiện chuyến bay dài ngày. Bốn người cùng làm việc trên trạm trong khoảng một tuần, thực hiện chương trình thí nghiệm chung của hai nước.
Kéo dài bao lâu, trở về bằng cách nào
Câu 6. Chuyến bay của Phạm Tuân kéo dài bao lâu?
Đáp án: Khoảng 7 ngày 20 giờ 42 phút, từ 23/7 đến 31/7/1980.
Thời lượng này tương tự các chuyến bay khách khác của Interkosmos, vốn được thiết kế quanh một tuần làm việc trên trạm. Một vòng quanh Trái Đất ở độ cao của trạm mất khoảng một giờ rưỡi, nên trong gần tám ngày ấy phi hành đoàn đã bay quanh Trái Đất hơn một trăm vòng; các tài liệu ghi con số vòng cụ thể chưa thống nhất nên bài không đưa vào thành câu hỏi.
Câu 7. Phạm Tuân và Gorbatko trở về Trái Đất trên con tàu nào?
Đáp án: Trên tàu Soyuz 36, chứ không phải tàu Soyuz 37 đã đưa họ lên.
Tàu Soyuz neo ở trạm có giới hạn thời gian sử dụng. Vì vậy các phi hành đoàn khách thường đổi tàu: họ để lại con tàu mới hơn cho phi hành đoàn thường trú dùng về sau, và lấy con tàu đã neo lâu hơn để trở về. Soyuz 36 trước đó đưa nhà du hành Hungary lên trạm vào tháng 5/1980. Khoang hạ cánh chở Phạm Tuân tiếp đất trên thảo nguyên Kazakhstan ngày 31/7/1980.
Con người Phạm Tuân trước chuyến bay
Câu 8. Phạm Tuân sinh năm nào và quê ở đâu?
Đáp án: Sinh ngày 14/2/1947, quê ở huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình (trước 7/2025); nay thuộc tỉnh Hưng Yên.
Từ ngày 1/7/2025, tỉnh Thái Bình hợp nhất với tỉnh Hưng Yên thành tỉnh Hưng Yên mới, và cấp huyện không còn. Vì vậy khi nhắc quê ông theo địa giới hiện hành, cần ghi là tỉnh Hưng Yên, còn tên Kiến Xương, Thái Bình là địa danh trước 7/2025. Đây là một chi tiết hay bị chép theo sách cũ trong các bộ câu hỏi trên mạng.
Câu 9. Trước khi được chọn làm nhà du hành vũ trụ, Phạm Tuân làm nghề gì?
Đáp án: Phi công tiêm kích của Không quân nhân dân Việt Nam.
Ông lái máy bay MiG-21 trong kháng chiến chống Mỹ. Theo lịch sử Không quân nhân dân Việt Nam, đêm 27/12/1972, trong chiến dịch bảo vệ Hà Nội cuối năm 1972, ông lái MiG-21 bắn rơi một máy bay ném bom B-52, và được tuyên dương danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Nhiều nước tham gia Interkosmos chọn nhà du hành từ các phi công quân sự, vì nghề lái máy bay tốc độ cao giúp quen với gia tốc lớn và phản xạ trong tình huống căng thẳng.
Câu 10. Ai là nhà du hành dự bị của Việt Nam cho chuyến bay năm 1980?
Đáp án: Bùi Thanh Liêm, cũng là phi công quân sự.
Từ năm 1979, hai phi công Việt Nam được đưa sang huấn luyện tại Thành phố Ngôi Sao, trung tâm đào tạo nhà du hành gần Moskva. Họ học lý thuyết về tàu và trạm vũ trụ, luyện chịu gia tốc, tập sinh tồn khi tàu hạ cánh ngoài dự kiến, và thực hành chương trình thí nghiệm. Đến giai đoạn cuối, Phạm Tuân được chọn bay chính, Bùi Thanh Liêm là người dự bị, sẵn sàng thay thế nếu người bay chính gặp vấn đề sức khoẻ.
Thí nghiệm trên quỹ đạo và chặng đường sau đó
Câu 11. Trên trạm Salyut 6, Phạm Tuân thực hiện những loại thí nghiệm nào?
Đáp án: Các thí nghiệm về sinh học, y sinh, vật liệu và chụp ảnh lãnh thổ Việt Nam từ quỹ đạo để nghiên cứu tài nguyên, môi trường.
Chương trình thí nghiệm do các nhà khoa học hai nước cùng chuẩn bị. Phần được nhắc nhiều nhất ở Việt Nam là quan sát và chụp ảnh lãnh thổ đất nước từ trên cao, phục vụ nghiên cứu địa chất, rừng, biển, và thí nghiệm nuôi bèo hoa dâu, loại cây quen thuộc của nông nghiệp lúa nước, trong điều kiện không trọng lượng. Ngoài ra còn các đo đạc về phản ứng của cơ thể người trong không gian, phần việc chung của mọi chuyến bay thời đó.
Câu 12. Sau chuyến bay, Phạm Tuân nhận danh hiệu gì của Liên Xô?
Đáp án: Danh hiệu Anh hùng Liên Xô cùng Huân chương Lênin.
Theo thông lệ của Interkosmos, các nhà du hành nước hợp tác sau chuyến bay được trao danh hiệu Anh hùng Liên Xô. Ở Việt Nam, ông tiếp tục phục vụ trong quân đội, được phong quân hàm Trung tướng, từng giữ chức Tổng cục trưởng Tổng cục Công nghiệp quốc phòng và là đại biểu Quốc hội. Chuyến bay năm 1980 được nhắc trong sách giáo khoa, các bảo tàng và những dịp kỷ niệm về khoa học, công nghệ của đất nước.
Câu 13. Người gốc Việt thứ hai bay vào vũ trụ là ai?
Đáp án: Eugene Trịnh (Trịnh Hữu Châu), nhà khoa học người Mỹ gốc Việt, bay năm 1992.
Eugene Trịnh sinh năm 1950 tại Sài Gòn, là nhà vật lý nghiên cứu về chất lỏng và vi trọng lực. Ông bay trên tàu con thoi Columbia trong chuyến STS-50 từ cuối tháng 6 đến đầu tháng 7/1992, với vai trò chuyên gia tải trọng, thực hiện các thí nghiệm trong phòng thí nghiệm vi trọng lực mang theo tàu. Như vậy hai người gốc Việt đầu tiên vào vũ trụ đã bay trên hai dòng tàu khác nhau của hai cường quốc vũ trụ thời đó.
Những câu hay trả lời nhầm
“Phạm Tuân bay vào vũ trụ năm 1979.” Không. Năm 1979 là năm ông bắt đầu huấn luyện ở Liên Xô; chuyến bay diễn ra từ 23/7 đến 31/7/1980.
“Phạm Tuân là người thứ hai ngoài Liên Xô, Mỹ bay vào vũ trụ.” Không. Trước ông đã có các nhà du hành của Tiệp Khắc, Ba Lan, Đông Đức, Bulgaria và Hungary bay theo chương trình Interkosmos từ 1978 đến 1980. Điểm “đầu tiên” của ông là người châu Á đầu tiên.
“Phạm Tuân trở về bằng chính tàu Soyuz 37.” Không. Ông trở về bằng tàu Soyuz 36, theo cách đổi tàu để phi hành đoàn thường trú luôn có một con tàu mới neo sẵn ở trạm.
“Phạm Tuân là người đầu tiên của các nước đang phát triển bay vào vũ trụ theo chương trình của Mỹ.” Không. Ông bay theo chương trình Interkosmos của Liên Xô, trên tàu Soyuz, huấn luyện ở Thành phố Ngôi Sao gần Moskva. Người gốc Việt bay trên tàu của Mỹ là Eugene Trịnh, mười hai năm sau.
“Quê Phạm Tuân ở tỉnh Thái Bình.” Chỉ đúng theo địa giới trước 7/2025. Theo địa giới hiện hành, quê ông thuộc tỉnh Hưng Yên.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Việt Nam có thể đưa người vào vũ trụ từ năm 1980?
Việt Nam tham gia chương trình Interkosmos với Liên Xô; Liên Xô cung cấp tên lửa, tàu, trạm và việc huấn luyện, còn Việt Nam cử người và cùng xây dựng chương trình thí nghiệm. Nhiều nước khác trong chương trình cũng có công dân bay vào vũ trụ theo cách này.
Thành phố Ngôi Sao là nơi nào?
Đó là khu huấn luyện nhà du hành vũ trụ gần Moskva, nơi có mô hình tàu, máy ly tâm luyện chịu gia tốc và bể nước lớn tập làm việc trong trạng thái gần như không trọng lượng. Các nhà du hành Interkosmos đều được huấn luyện ở đây.
Có người Việt Nam nào khác bay vào vũ trụ sau Phạm Tuân không?
Tính đến thời điểm bài viết, Phạm Tuân vẫn là công dân Việt Nam duy nhất từng bay vào vũ trụ. Eugene Trịnh, bay năm 1992, là người Mỹ gốc Việt, bay với tư cách nhà khoa học của Mỹ trên tàu con thoi.
Tàu Soyuz hạ cánh xuống đất liền hay xuống biển?
Khoang hạ cánh của Soyuz tiếp đất trên đất liền, thường là thảo nguyên Kazakhstan, nhờ dù và động cơ hãm nhỏ bật lên ngay trước khi chạm đất. Các tàu Apollo của Mỹ thời đó thì hạ xuống biển.
Chuyến bay của Phạm Tuân được ghi nhớ ở Việt Nam như thế nào?
Chuyến bay được nhắc trong sách giáo khoa và được giới thiệu trong các bảo tàng, triển lãm về lịch sử khoa học và quân sự. Ngày 23/7/1980 thường được nhắc lại vào các dịp kỷ niệm tròn năm như một mốc của khoa học, công nghệ Việt Nam.