Trái Đất tự quay quanh trục từ tây sang đông, mỗi vòng so với các ngôi sao mất khoảng 23 giờ 56 phút, và quay quanh Mặt Trời một vòng mất khoảng 365,24 ngày. Hai chuyển động ấy cho ta ngày đêm và năm; còn bốn mùa sinh ra vì trục quay nghiêng khoảng 23,4 độ, chứ không phải vì Trái Đất lúc gần lúc xa Mặt Trời.
Mười bốn câu dưới đây gom những điều tưởng quen mà hay bị trả lời sai: một ngày có đúng 24 giờ không, vì sao năm 2100 không nhuận, vì sao âm lịch phải có tháng nhuận, và vì sao ở Việt Nam có những ngày giữa trưa gần như không có bóng. Mỗi câu có đáp án và lời giải thích.
Trái Đất tự quay
Câu 1. Trái Đất tự quay theo chiều nào, và hệ quả dễ thấy nhất là gì?
Đáp án: Từ tây sang đông; vì vậy Mặt Trời, Mặt Trăng và các vì sao mọc ở phía đông, lặn ở phía tây.
Thực ra Mặt Trời không di chuyển qua bầu trời trong một ngày; chính mặt đất dưới chân ta đang quay về phía đông, làm mọi thiên thể trông như trôi về phía tây. Nhìn từ phía trên cực Bắc xuống, Trái Đất quay ngược chiều kim đồng hồ. Cũng vì chiều quay này mà nơi ở phía đông đón bình minh sớm hơn: Khánh Hoà, nơi có điểm cực Đông của đất liền, và Điện Biên, nơi có điểm cực Tây, lệch nhau hơn bảy độ kinh, nên giờ Mặt Trời mọc chênh nhau cỡ nửa giờ, xê dịch tuỳ mùa.
Câu 2. Trái Đất tự quay một vòng có đúng 24 giờ không?
Đáp án: Không. So với các ngôi sao, một vòng mất khoảng 23 giờ 56 phút 4 giây; 24 giờ là độ dài trung bình của ngày tính theo Mặt Trời.
Trong một ngày, Trái Đất cũng đi được khoảng một độ trên quỹ đạo quanh Mặt Trời. Vì vậy sau khi quay đủ một vòng so với các ngôi sao, Trái Đất phải quay thêm khoảng bốn phút nữa thì Mặt Trời mới trở lại đúng vị trí giữa trưa hôm trước. Hệ quả: mỗi ngôi sao mọc sớm hơn hôm trước chừng bốn phút, nên sau vài tháng, bầu trời buổi tối đổi sang những chòm sao khác.
Câu 3. Ở xích đạo, mặt đất chuyển động với tốc độ khoảng bao nhiêu do Trái Đất tự quay, và vì sao ta không cảm thấy?
Đáp án: Khoảng 1.670 km/h; ta không cảm thấy vì chuyển động đều, mọi thứ xung quanh cùng chuyển động theo.
Chu vi xích đạo khoảng 40.000 km chia cho gần 24 giờ ra tốc độ trên. Càng lên vĩ độ cao tốc độ càng giảm, ở hai cực bằng không. Cơ thể chỉ cảm nhận được thay đổi tốc độ, không cảm nhận được chuyển động đều, giống như ngồi trên máy bay bay êm thì rót nước vẫn thẳng. Chuyển động quay chỉ lộ ra qua những hiệu ứng tinh tế, như hướng xoáy của các cơn bão lớn.
Bằng chứng Trái Đất quay và hình dạng thật của nó
Câu 4. Thí nghiệm nổi tiếng nào năm 1851 cho thấy Trái Đất tự quay ngay trên mặt đất?
Đáp án: Con lắc của Léon Foucault ở Paris.
Foucault treo một quả nặng trên sợi dây rất dài và cho nó dao động. Sau vài giờ, mặt phẳng dao động của con lắc xoay dần so với sàn nhà, trong khi không có lực nào làm nó xoay; giải thích duy nhất là sàn nhà, tức Trái Đất, đang quay bên dưới. Tốc độ xoay phụ thuộc vĩ độ: ở cực một vòng mất khoảng một ngày, ở xích đạo mặt phẳng dao động không xoay. Nhiều bảo tàng khoa học trên thế giới có con lắc Foucault để khách tận mắt thấy.
Câu 5. Trái Đất có phải là hình cầu tròn tuyệt đối không?
Đáp án: Không. Trái Đất hơi dẹt ở hai cực và phình ở xích đạo.
Bán kính xích đạo khoảng 6.378 km, bán kính cực khoảng 6.357 km, chênh nhau chừng 21 km, do chuyển động tự quay làm vật chất dồn ra vùng xích đạo. Chênh lệch này nhỏ so với kích thước Trái Đất nên nhìn từ không gian vẫn thấy tròn. Hệ quả thú vị: điểm xa tâm Trái Đất nhất không phải đỉnh Everest mà là đỉnh núi lửa Chimborazo ở Ecuador, vì nó nằm gần xích đạo, trên chỗ phình.
Quanh Mặt Trời và độ dài của một năm
Câu 6. Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời với tốc độ khoảng bao nhiêu?
Đáp án: Khoảng 30 km mỗi giây, tức hơn 100.000 km/h.
Quỹ đạo dài khoảng 940 triệu km, đi hết trong một năm, nên tốc độ trung bình xấp xỉ 30 km mỗi giây. Vì quỹ đạo hơi elip, Trái Đất đi nhanh hơn một chút khi gần Mặt Trời và chậm hơn khi xa, đúng như định luật thứ hai của Kepler. Đó là một lý do các mùa ở Bắc bán cầu không dài bằng nhau: mùa đông của Bắc bán cầu ngắn hơn mùa hè vài ngày.
Câu 7. Vì sao cứ bốn năm lại có một năm nhuận với ngày 29 tháng Hai?
Đáp án: Vì một năm thiên văn dài khoảng 365,2422 ngày, dư gần một phần tư ngày so với 365.
Nếu năm nào cũng chỉ có 365 ngày, sau mỗi bốn năm lịch sẽ chậm gần một ngày so với vị trí thật của Trái Đất, và sau vài thế kỷ các mùa trôi lệch khỏi tháng quen thuộc. Thêm một ngày mỗi bốn năm bù lại phần dư. Năm thiên văn ở đây là năm chí tuyến, khoảng thời gian giữa hai lần xuân phân liên tiếp, vì đó là năm gắn với mùa.
Lịch dương và lịch âm
Hai câu này cho thấy mỗi loại lịch đều phải “vá” để khớp với bầu trời, chỉ là vá theo cách khác nhau.
Câu 8. Năm 2100 có phải năm nhuận không?
Đáp án: Không. Theo lịch Gregory, năm tròn thế kỷ chỉ nhuận khi chia hết cho 400.
Thêm một ngày mỗi bốn năm thực ra bù hơi quá tay, vì phần dư chỉ khoảng 0,2422 ngày chứ không phải 0,25. Lịch Gregory, áp dụng từ năm 1582 thay cho lịch Julius, sửa bằng cách bỏ ba năm nhuận trong mỗi 400 năm: năm 1700, 1800, 1900 không nhuận, năm 2000 nhuận vì chia hết cho 400, năm 2100 lại không nhuận. Nhờ vậy lịch chỉ lệch khoảng một ngày sau vài nghìn năm.
Câu 9. Vì sao âm lịch Việt Nam có năm có tháng nhuận, năm có tới 13 tháng?
Đáp án: Vì 12 tháng âm chỉ dài khoảng 354 ngày, ngắn hơn năm theo mùa khoảng 11 ngày; tháng nhuận được chèn vào để kéo lịch khớp lại với mùa.
Âm lịch Việt Nam thực chất là âm dương lịch: tháng theo Mặt Trăng, năm theo Mặt Trời. Cứ khoảng 19 năm có 7 tháng nhuận, quan hệ này được gọi là chu kỳ Meton. Một chi tiết riêng của Việt Nam: từ năm 1968, âm lịch được tính theo múi giờ của Việt Nam (kinh tuyến 105 độ Đông), nên có năm ngày Tết lệch với lịch tính theo múi giờ của Trung Quốc, ví dụ nổi tiếng là Tết năm 1985 ở Việt Nam đến sớm hơn một tháng.
Vì sao có mùa
Câu 10. Nguyên nhân chính tạo ra các mùa trong năm là gì?
Đáp án: Trục quay của Trái Đất nghiêng khoảng 23,4 độ so với phương vuông góc với mặt phẳng quỹ đạo, và giữ hướng gần như không đổi khi Trái Đất quay quanh Mặt Trời.
Vì trục giữ nguyên hướng, nửa năm Bắc bán cầu ngả về phía Mặt Trời: nắng chiếu gần thẳng góc hơn, ngày dài hơn, nên nóng hơn, đó là mùa hè. Nửa năm còn lại Bắc bán cầu ngả ra xa, nắng xiên, ngày ngắn, thành mùa đông. Hai bán cầu vì thế luôn có mùa ngược nhau: tháng Bảy là mùa hè ở Hà Nội nhưng là mùa đông ở Úc. Gần xích đạo, góc nắng thay đổi ít nên mùa thể hiện qua mưa và khô nhiều hơn qua nóng lạnh.
Câu 11. Trái Đất ở gần Mặt Trời nhất vào khoảng tháng nào?
Đáp án: Đầu tháng Một, giữa mùa đông của Bắc bán cầu.
Điểm gần Mặt Trời nhất trên quỹ đạo, điểm cận nhật, rơi vào khoảng ngày 2 đến 5 tháng Một; điểm xa nhất rơi vào đầu tháng Bảy. Chênh lệch khoảng cách chỉ khoảng 3%, quá nhỏ để quyết định mùa. Đây là bằng chứng gọn nhất bác bỏ ý nghĩ “mùa hè vì Trái Đất gần Mặt Trời”: nếu đúng vậy, cả hai bán cầu phải cùng mùa hè vào tháng Một.
Câu 12. Vào ngày xuân phân và thu phân, ngày và đêm ở mọi nơi có dài đúng bằng nhau không?
Đáp án: Gần bằng nhau, nhưng ban ngày thường dài hơn ban đêm vài phút.
Ngày xuân phân, khoảng 20–21 tháng Ba, và thu phân, khoảng 22–23 tháng Chín, là lúc Mặt Trời đi qua mặt phẳng xích đạo trời, nên về hình học ngày và đêm xấp xỉ bằng nhau khắp nơi. Nhưng khí quyển bẻ cong ánh sáng làm Mặt Trời hiện lên trước khi thật sự qua chân trời và còn thấy được sau khi đã xuống dưới; thêm vào đó, mặt trời mọc được tính từ lúc mép trên của đĩa ló ra chứ không phải tâm đĩa. Hai yếu tố này cộng thêm vài phút cho ban ngày.
Những vĩ tuyến đặc biệt và Việt Nam
Câu 13. Việt Nam nằm phía nào của chí tuyến Bắc, và điều đó tạo ra hiện tượng gì?
Đáp án: Hoàn toàn phía nam chí tuyến Bắc; nhờ vậy mọi nơi ở Việt Nam đều có hai lần trong năm Mặt Trời lên thiên đỉnh, giữa trưa gần như không có bóng.
Chí tuyến Bắc nằm ở vĩ độ khoảng 23,4 độ Bắc, là giới hạn xa nhất về phía bắc mà Mặt Trời có thể chiếu thẳng góc. Điểm cực Bắc Việt Nam ở Lũng Cú, tỉnh Tuyên Quang (trước 7/2025 thuộc Hà Giang), nằm ngay sát phía nam đường này. Ở các vùng giữa xích đạo và chí tuyến, Mặt Trời đi qua đỉnh đầu hai lần mỗi năm, một lần trên đường lên phía bắc và một lần khi quay lại. Càng vào phía nam, hai lần ấy càng cách xa nhau.
Câu 14. Ở những vùng phía trong vòng cực, có hiện tượng gì đặc biệt?
Đáp án: Có những ngày Mặt Trời không lặn suốt 24 giờ vào mùa hè và không mọc suốt 24 giờ vào mùa đông.
Vòng cực nằm ở vĩ độ khoảng 66,6 độ, đúng bằng 90 độ trừ đi độ nghiêng của trục. Tại vòng cực, hiện tượng “Mặt Trời nửa đêm” và “đêm địa cực” kéo dài khoảng một ngày; càng đến gần cực, số ngày càng nhiều, và ở chính điểm cực, cả năm chỉ có khoảng sáu tháng sáng và sáu tháng tối. Người dân các vùng cực ở Bắc Âu dùng rèm tối để ngủ vào mùa hè.
Những câu hay trả lời nhầm
“Năm nhuận cứ bốn năm có một lần, không ngoại lệ.” Sai với lịch Gregory: các năm tròn thế kỷ không chia hết cho 400 như 1900, 2100 không phải năm nhuận.
“Năm nhuận âm lịch có thêm ngày 30 tháng Chạp.” Không. Năm nhuận âm lịch có thêm cả một tháng nhuận, đặt tên theo tháng đứng trước nó, ví dụ tháng Tư nhuận. Còn tháng Chạp có 29 hay 30 ngày thì tuỳ chu kỳ Mặt Trăng của năm đó, không liên quan đến năm nhuận.
“Ở xích đạo không có mùa.” Không hẳn. Vùng xích đạo ít chênh lệch nóng lạnh, nhưng vẫn có nhịp mùa mưa và mùa khô do vị trí của dải hội tụ nhiệt đới dịch chuyển theo Mặt Trời trong năm. Mùa ở đó thể hiện qua lượng mưa nhiều hơn qua nhiệt độ.
“Mặt Trời luôn mọc đúng hướng đông.” Chỉ đúng vào khoảng xuân phân và thu phân. Mùa hè ở Bắc bán cầu, Mặt Trời mọc lệch về phía đông bắc; mùa đông mọc lệch về đông nam. Người xây nhà quan sát nắng theo mùa sẽ thấy rõ điều này.
Câu hỏi thường gặp
Nếu Trái Đất ngừng quay thì sao?
Đây là tình huống giả định không xảy ra trong thực tế. Về lý thuyết, mọi thứ không gắn chặt vào mặt đất sẽ tiếp tục lao đi với quán tính hàng trăm mét mỗi giây, và một ngày đêm sẽ kéo dài bằng cả năm.
Trục Trái Đất có luôn nghiêng 23,4 độ không?
Không hẳn. Góc nghiêng dao động chậm trong khoảng 22,1 đến 24,5 độ với chu kỳ khoảng 41.000 năm, và hướng của trục cũng xoay chậm theo chu kỳ khoảng 26.000 năm. Những biến đổi chậm này liên quan đến các thời kỳ băng hà trong quá khứ.
Giây nhuận là gì, có giống năm nhuận không?
Giây nhuận là một giây thêm vào giờ chuẩn quốc tế để đồng hồ nguyên tử khớp với chuyển động quay không đều của Trái Đất. Khác năm nhuận, giây nhuận không theo quy tắc cố định; cộng đồng đo lường quốc tế đã quyết định ngừng dùng giây nhuận vào khoảng năm 2035.
Vì sao Việt Nam dùng múi giờ UTC+7?
Phần lớn lãnh thổ Việt Nam nằm quanh kinh tuyến 105 độ Đông, đúng là kinh tuyến giữa của múi giờ thứ bảy phía đông giờ quốc tế. Dùng múi giờ này giúp giờ trên đồng hồ gần với giờ Mặt Trời thực ở hầu hết các địa phương.
Vì sao ở phía nam Việt Nam không có mùa đông lạnh như phía bắc?
Phía nam gần xích đạo hơn nên góc nắng ít thay đổi trong năm, nhiệt độ cao quanh năm. Phía bắc ngoài vĩ độ cao hơn còn chịu gió mùa đông bắc lạnh từ lục địa thổi xuống, đó là yếu tố khí hậu cộng thêm vào yếu tố thiên văn.