Kỷ nguyên bay vào vũ trụ bắt đầu ngày 4/10/1957 khi Liên Xô phóng vệ tinh nhân tạo đầu tiên Sputnik 1; chưa đầy bốn năm sau, ngày 12/4/1961, Yuri Gagarin trở thành người đầu tiên bay vào vũ trụ. Tám năm tiếp theo, tháng 7/1969, Neil Armstrong và Buzz Aldrin đặt chân lên Mặt Trăng trong chuyến Apollo 11.
Bộ 15 câu dưới đây đi theo trình tự thời gian, từ quả cầu kim loại phát tín hiệu “bíp” đến con tàu đã rời khỏi vùng ảnh hưởng của gió Mặt Trời. Chỉ những mốc đã được ghi nhận thống nhất mới được đưa vào; mỗi câu có đáp án và lời giải thích vì sao mốc ấy quan trọng. Chuyến bay của Phạm Tuân năm 1980 có bộ câu hỏi riêng trong cùng danh mục.
Vệ tinh và sinh vật đầu tiên trên quỹ đạo
Câu 1. Vệ tinh nhân tạo đầu tiên của loài người là gì, do nước nào phóng?
Đáp án: Sputnik 1, do Liên Xô phóng ngày 4/10/1957.
Sputnik 1 là quả cầu kim loại đường kính khoảng 58 cm, nặng khoảng 84 kg, có bốn ăng-ten dài. Nó phát tín hiệu vô tuyến dạng “bíp” mà các đài nghiệp dư khắp thế giới thu được, và bay quanh Trái Đất khoảng 96 phút một vòng. Sau khoảng ba tuần pin cạn, vệ tinh im lặng, rồi rơi vào khí quyển và cháy vào đầu năm 1958. Sự kiện này mở đầu cuộc chạy đua vào vũ trụ giữa Liên Xô và Mỹ.
Câu 2. Sinh vật đầu tiên bay quanh Trái Đất là gì?
Đáp án: Chú chó Laika, trên tàu Sputnik 2, ngày 3/11/1957.
Laika là chó lang thang được chọn ở Moskva. Thời đó chưa có công nghệ đưa tàu trở về an toàn, nên chuyến bay được xác định từ đầu là không có đường về. Nhiều năm thông tin chính thức nói Laika sống được vài ngày; đến năm 2002 mới công bố rằng nó chết chỉ sau vài giờ do khoang tàu quá nóng. Chuyến bay cho thấy sinh vật sống chịu được lúc phóng và trạng thái không trọng lượng, mở đường cho người bay sau này.
Câu 3. Vệ tinh đầu tiên của Mỹ có đóng góp khoa học nổi bật nào?
Đáp án: Explorer 1 (phóng ngày 31/1/1958) giúp phát hiện các vành đai bức xạ quanh Trái Đất, sau gọi là vành đai Van Allen.
Explorer 1 mang theo máy đếm hạt do nhóm của James Van Allen thiết kế. Số liệu cho thấy ở một số độ cao máy đếm “im bặt” vì bị quá tải, dẫn tới kết luận có những vùng hạt mang điện bị từ trường Trái Đất giữ lại. Đây là một trong những phát hiện khoa học đầu tiên của thời đại vũ trụ, và ảnh hưởng đến việc thiết kế quỹ đạo cho tàu có người lái về sau.
Những con người đầu tiên ngoài khí quyển
Câu 4. Ai là người đầu tiên bay vào vũ trụ, và chuyến bay kéo dài bao lâu?
Đáp án: Yuri Gagarin, ngày 12/4/1961, trên tàu Vostok 1, bay một vòng quanh Trái Đất trong khoảng 108 phút.
Gagarin là phi công Liên Xô, 27 tuổi khi bay. Tàu Vostok 1 bay theo chương trình tự động, phi công gần như không phải điều khiển. Lúc trở về, ông bật ra khỏi khoang và tiếp đất bằng dù riêng, đúng như thiết kế của chương trình Vostok. Năm 2011, Liên Hợp Quốc chọn ngày 12/4 làm Ngày Quốc tế về chuyến bay của con người vào vũ trụ.
Câu 5. Người phụ nữ đầu tiên bay vào vũ trụ là ai?
Đáp án: Valentina Tereshkova, ngày 16/6/1963, trên tàu Vostok 6.
Tereshkova từng là công nhân dệt và vận động viên nhảy dù nghiệp dư, kỹ năng nhảy dù là một lý do bà được chọn, vì phi công Vostok phải tiếp đất bằng dù. Bà bay gần ba ngày, vòng quanh Trái Đất 48 lần, lâu hơn tổng thời gian của tất cả các phi hành gia Mỹ bay trước đó cộng lại. Phải 19 năm sau mới có người phụ nữ thứ hai bay vào vũ trụ.
Câu 6. Ai là người đầu tiên bước ra ngoài con tàu, đi bộ trong không gian?
Đáp án: Alexei Leonov, ngày 18/3/1965, từ tàu Voskhod 2, ở bên ngoài khoảng 12 phút.
Ra ngoài thì thuận lợi, nhưng lúc quay vào, bộ đồ của Leonov phồng căng trong chân không đến mức ông không chui lọt cửa khoang. Ông phải tự xả bớt khí trong bộ đồ, chấp nhận rủi ro thiếu áp suất, mới vào lại được. Chuyến trở về cũng gặp sự cố, tàu hạ cánh lệch xa trong rừng tuyết. Leonov về sau còn là chỉ huy phía Liên Xô trong chuyến ghép nối Apollo – Soyuz năm 1975.
Hành trình lên Mặt Trăng
Bốn câu theo chương trình Apollo của Mỹ, chương trình duy nhất đến nay đưa người đặt chân lên Mặt Trăng.
Câu 7. Những người đầu tiên bay quanh Mặt Trăng là phi hành đoàn chuyến nào?
Đáp án: Apollo 8, tháng 12/1968.
Ba phi hành gia Frank Borman, Jim Lovell và William Anders là những người đầu tiên rời quỹ đạo Trái Đất, bay quanh Mặt Trăng mười vòng rồi trở về. Ngày 24/12/1968, Anders chụp bức ảnh “Trái Đất mọc” cho thấy Trái Đất xanh nhỏ bé nhô lên trên đường chân trời Mặt Trăng, một trong những bức ảnh được nhắc đến nhiều nhất thế kỷ 20. Họ cũng là những người đầu tiên tận mắt thấy mặt khuất của Mặt Trăng.
Câu 8. Trong chuyến Apollo 11, ai đặt chân lên Mặt Trăng và ai ở lại trên quỹ đạo?
Đáp án: Neil Armstrong và Buzz Aldrin xuống Mặt Trăng; Michael Collins ở lại trên khoang chỉ huy bay quanh Mặt Trăng.
Mô-đun đổ bộ Eagle hạ cánh ngày 20/7/1969 theo giờ quốc tế, và Armstrong bước xuống bề mặt vài giờ sau đó, sang ngày 21/7 theo giờ quốc tế; theo giờ Việt Nam cả hai sự kiện đều rơi vào ngày 21/7. Hai người ở bên ngoài khoảng hai giờ rưỡi, lấy mẫu đá, đặt máy đo địa chấn và tấm phản xạ laser vẫn được dùng đến nay. Câu nói nổi tiếng của Armstrong về “bước nhỏ của một người, bước nhảy vọt của nhân loại” được truyền trực tiếp về Trái Đất.
Câu 9. Có bao nhiêu người đã đi bộ trên Mặt Trăng?
Đáp án: Mười hai người, trong sáu chuyến Apollo từ năm 1969 đến 1972.
Các chuyến hạ cánh thành công là Apollo 11, 12, 14, 15, 16 và 17, mỗi chuyến hai người xuống bề mặt. Chuyến cuối cùng là Apollo 17 vào tháng 12/1972; Eugene Cernan là người cuối cùng rời bề mặt Mặt Trăng. Từ đó đến nay chưa có người nào trở lại, dù nhiều chương trình mới đang được chuẩn bị; vì lịch của các chương trình này thay đổi liên tục, bài không nêu mốc dự kiến.
Câu 10. Apollo 13 nổi tiếng vì điều gì?
Đáp án: Vì sự cố nổ bình oxy giữa đường lên Mặt Trăng, nhưng cả ba phi hành gia trở về an toàn.
Tháng 4/1970, một bình oxy trên khoang phục vụ phát nổ, làm mất phần lớn nguồn điện và oxy của khoang chỉ huy. Phi hành đoàn chuyển sang dùng mô-đun đổ bộ như một chiếc xuồng cứu sinh, bay vòng qua Mặt Trăng để quay về, trong khi đội mặt đất tìm cách xử lý khí CO2 tích tụ bằng chính vật dụng có sẵn trên tàu. Chuyến bay không hạ cánh được nhưng thường được nhắc như một ví dụ kinh điển về xử lý khủng hoảng.
Trạm vũ trụ và tàu con thoi
Câu 11. Trạm vũ trụ đầu tiên trên quỹ đạo là trạm nào?
Đáp án: Salyut 1 của Liên Xô, phóng ngày 19/4/1971.
Salyut 1 mở ra hướng đi khác với chương trình Mặt Trăng: thay vì bay xa, con người ở lâu trên quỹ đạo gần để nghiên cứu cơ thể và làm thí nghiệm. Phi hành đoàn đầu tiên ở trên trạm khoảng ba tuần, nhưng đã thiệt mạng khi trở về do khoang tàu Soyuz 11 bị mất áp suất. Sau Salyut là trạm Mir hoạt động từ năm 1986 đến 2001, và trạm Skylab của Mỹ những năm 1970.
Câu 12. Chuyến bay đầu tiên của tàu con thoi diễn ra khi nào, và có gì trùng hợp?
Đáp án: Ngày 12/4/1981, tàu Columbia; đúng 20 năm sau ngày Gagarin bay vào vũ trụ.
Tàu con thoi là tàu vũ trụ có người lái có thể tái sử dụng phần lớn: tàu quỹ đạo hạ cánh như một tàu lượn trên đường băng, các tên lửa đẩy nhiên liệu rắn được vớt lên dùng lại. Chương trình bay từ năm 1981 đến 2011, đưa lên quỹ đạo nhiều vệ tinh, kính thiên văn và các phần của trạm vũ trụ quốc tế. Hai tai nạn của Challenger năm 1986 và Columbia năm 2003 đã làm thiệt mạng mười bốn phi hành gia.
Kính thiên văn, trạm quốc tế và con tàu đi xa nhất
Câu 13. Kính thiên văn không gian Hubble được phóng năm nào?
Đáp án: Năm 1990, ngày 24/4, trên tàu con thoi Discovery.
Đặt kính thiên văn ngoài khí quyển giúp tránh nhiễu động không khí làm mờ ảnh. Ngay sau khi phóng, người ta phát hiện gương chính bị mài lệch một lượng rất nhỏ, làm ảnh kém nét. Năm 1993, một chuyến tàu con thoi đưa phi hành gia lên lắp thiết bị hiệu chỉnh, giống như đeo kính cho Hubble. Sau đó Hubble góp phần đo tốc độ giãn nở của vũ trụ và chụp những bức ảnh sâu nhất thời bấy giờ.
Câu 14. Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS) bắt đầu được lắp ráp và có người ở liên tục từ khi nào?
Đáp án: Mô-đun đầu tiên Zarya được phóng ngày 20/11/1998; trạm có người ở liên tục từ ngày 2/11/2000.
ISS là dự án hợp tác của nhiều cơ quan vũ trụ, được lắp từng phần trên quỹ đạo qua hàng chục chuyến phóng. Trạm bay ở độ cao khoảng 400 km, quay quanh Trái Đất khoảng 90 phút một vòng, nên phi hành đoàn thấy khoảng mười sáu lần Mặt Trời mọc mỗi ngày. Từ cuối năm 2000, luôn có người sống trên quỹ đạo, chưa ngày nào gián đoạn.
Câu 15. Vật thể nhân tạo đầu tiên bay vào không gian giữa các vì sao là gì?
Đáp án: Tàu Voyager 1, phóng năm 1977, vượt ra khỏi nhật quyển vào tháng 8/2012.
Nhật quyển là vùng bong bóng do gió Mặt Trời thổi ra; ranh giới của nó là nơi gió Mặt Trời gặp môi trường giữa các vì sao. Voyager 1 bay qua sao Mộc và sao Thổ rồi tiếp tục đi ra xa, và dữ liệu về mật độ plasma cho thấy nó đã qua ranh giới vào năm 2012. Tàu mang theo một đĩa mạ vàng ghi âm thanh và hình ảnh về Trái Đất, như một lời chào gửi tới bất kỳ ai có thể tìm thấy nó.
Dòng thời gian các mốc trong bài
Bảng xếp lại các mốc theo thứ tự để bạn thấy nhịp của cuộc chạy đua vào vũ trụ: từ vệ tinh đầu tiên đến người đầu tiên chỉ mất chưa đầy bốn năm.
| Năm | Mốc | Quốc gia hoặc dự án |
|---|---|---|
| 1957 | Sputnik 1; chó Laika trên Sputnik 2 | Liên Xô |
| 1958 | Explorer 1, phát hiện vành đai Van Allen | Mỹ |
| 1961 | Yuri Gagarin, người đầu tiên bay vào vũ trụ | Liên Xô |
| 1963 | Valentina Tereshkova, người phụ nữ đầu tiên | Liên Xô |
| 1965 | Alexei Leonov đi bộ ngoài không gian | Liên Xô |
| 1968 | Apollo 8 bay quanh Mặt Trăng | Mỹ |
| 1969 | Apollo 11 đưa người lên Mặt Trăng | Mỹ |
| 1971 | Trạm vũ trụ Salyut 1 | Liên Xô |
| 1981 | Tàu con thoi Columbia bay lần đầu | Mỹ |
| 1990 | Kính thiên văn Hubble | Mỹ và châu Âu |
| 1998–2000 | Lắp ráp ISS, có người ở liên tục | Hợp tác nhiều nước |
| 2012 | Voyager 1 vào không gian giữa các vì sao | Mỹ |
Năm 2003, Dương Lợi Vĩ bay trên tàu Thần Châu 5, đưa Trung Quốc thành quốc gia thứ ba tự phóng người vào vũ trụ bằng tên lửa của mình, sau Liên Xô và Mỹ. Đây là mốc hay bị hỏi kèm theo các mốc trong bảng.
Những câu hay trả lời nhầm
“Người đầu tiên vào vũ trụ là Neil Armstrong.” Không. Armstrong là người đầu tiên đặt chân lên Mặt Trăng năm 1969; người đầu tiên bay vào vũ trụ là Yuri Gagarin năm 1961, sớm hơn tám năm.
“Trong vũ trụ không có trọng lực nên phi hành gia trôi lơ lửng.” Không chính xác. Ở độ cao của ISS, lực hút của Trái Đất vẫn còn khoảng 90% so với trên mặt đất. Phi hành gia trôi lơ lửng vì cả trạm và người đang cùng rơi tự do quanh Trái Đất, nên không ai đè lên sàn.
“Có thể thấy Vạn Lý Trường Thành bằng mắt thường từ Mặt Trăng.” Không. Từ Mặt Trăng, các châu lục còn khó phân biệt chi tiết; ngay từ quỹ đạo thấp, phi hành gia cũng cho biết rất khó nhận ra công trình này bằng mắt thường vì nó hẹp và cùng màu với đất xung quanh.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Liên Xô dẫn trước ở giai đoạn đầu cuộc chạy đua vào vũ trụ?
Liên Xô sớm phát triển tên lửa đạn đạo cỡ lớn R-7, đủ mạnh để đưa vật nặng lên quỹ đạo, và tập trung vào các mục tiêu “lần đầu tiên” mang tính biểu tượng. Mỹ dồn lực sau đó và vượt lên ở chương trình Mặt Trăng.
Đá Mặt Trăng mang về có thật không, kiểm chứng ra sao?
Các chuyến Apollo mang về khoảng 382 kg đá và đất Mặt Trăng, được các phòng thí nghiệm ở nhiều nước nghiên cứu độc lập. Thành phần và dấu vết va chạm của chúng khác đá Trái Đất, và trùng khớp với mẫu do tàu tự động của Liên Xô, sau này của Trung Quốc mang về.
Phi hành gia, nhà du hành vũ trụ và taikonaut khác nhau thế nào?
Chỉ khác cách gọi theo nước. Mỹ quen dùng astronaut, Liên Xô và Nga dùng cosmonaut, Trung Quốc có từ taikonaut. Tiếng Việt thường gọi chung là nhà du hành vũ trụ hoặc phi hành gia.
Voyager 1 còn liên lạc được với Trái Đất không?
Trong những năm gần đây Voyager 1 vẫn gửi dữ liệu về, dù nguồn điện giảm dần và các kỹ sư phải tắt bớt thiết bị. Tín hiệu đi từ tàu về Trái Đất mất hơn một ngày ánh sáng; tình trạng cụ thể nên tra theo thông báo mới nhất của cơ quan quản lý.
Ngày Quốc tế về chuyến bay của con người vào vũ trụ là ngày nào?
Ngày 12/4, theo nghị quyết của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc năm 2011, kỷ niệm chuyến bay của Yuri Gagarin. Cùng ngày này năm 1981 cũng là chuyến bay đầu tiên của tàu con thoi Columbia.