Núi cao nhất thế giới tính từ mực nước biển là Everest, cao 8.848,86 mét theo số đo chung của Trung Quốc và Nepal công bố năm 2020. Nhưng nếu đổi cách đo, từ chân núi dưới đáy biển hay từ tâm Trái Đất, ngôi vị ấy lại thuộc về những ngọn núi khác. Đó là lý do câu hỏi về núi thường cần nói rõ "cao theo nghĩa nào".
Bộ 13 câu dưới đây đi qua những ngọn núi và dãy núi hay được nhắc tới nhất: Everest và K2, các dãy dài nhất, ngọn núi cao nhất mỗi châu, và vì sao núi lại mọc lên ở chỗ nó đang đứng. Mỗi câu có đáp án và lời giải thích; những chỗ số đo hoặc ranh giới còn bàn cãi đều được ghi rõ.
Everest và những ngọn núi trên 8.000 mét
Câu 1. Ngọn núi cao nhất thế giới tính từ mực nước biển là núi nào, và cao bao nhiêu?
Đáp án: Everest, trên biên giới Nepal và khu tự trị Tây Tạng (Trung Quốc), cao 8.848,86 mét.
Con số này được Trung Quốc và Nepal cùng công bố năm 2020 sau các đợt đo riêng của hai bên, có tính cả lớp tuyết trên đỉnh. Trước đó, sách vở quen dùng 8.848 mét. Độ cao của Everest không cố định tuyệt đối: dãy Himalaya vẫn đang được nâng lên rất chậm, còn động đất có thể làm thay đổi vài centimét. Vì vậy nhớ "khoảng 8.849 mét" là đủ cho mọi mục đích thường ngày.
Câu 2. Everest còn có những tên gọi nào khác?
Đáp án: Chomolungma theo tiếng Tây Tạng và Sagarmatha theo tiếng Nepal.
Tên Everest do Hội Địa lý Hoàng gia Anh đặt năm 1865, theo tên George Everest, người từng đứng đầu công cuộc đo đạc tiểu lục địa Ấn Độ thời thuộc Anh. Chính ông lại không muốn núi mang tên mình, vì cho rằng nên dùng tên người địa phương. Trong tiếng Trung, núi được gọi bằng tên phiên âm từ Chomolungma. Cả ba tên đều chỉ cùng một ngọn núi.
Câu 3. Ai là những người đầu tiên được ghi nhận lên tới đỉnh Everest?
Đáp án: Edmund Hillary (người New Zealand) và Tenzing Norgay (người Sherpa), ngày 29 tháng 5 năm 1953.
Hai người đi theo một đoàn thám hiểm của Anh, leo theo sườn phía nam từ phía Nepal. Trước đó đã có nhiều đoàn thử và thất bại; trường hợp George Mallory và Andrew Irvine mất tích năm 1924 gần đỉnh đến nay vẫn chưa có bằng chứng cho thấy họ đã lên tới nơi, nên lịch sử ghi nhận lần đầu là năm 1953. Tenzing Norgay sau này trở thành biểu tượng của những người dẫn đường Sherpa.
Câu 4. Ngọn núi cao thứ hai thế giới là núi nào?
Đáp án: K2, cao khoảng 8.611 mét, ở dãy Karakoram trên vùng biên giới Pakistan và Trung Quốc.
Tên K2 đơn giản là ký hiệu đo đạc: đỉnh thứ hai được đánh số trong dãy Karakoram. K2 được giới leo núi xem là khó và nguy hiểm hơn Everest vì sườn dốc, thời tiết khắc nghiệt và ở xa khu dân cư. Toàn thế giới có 14 ngọn núi cao trên 8.000 mét, và tất cả đều nằm ở châu Á, trong hai dãy Himalaya và Karakoram.
Cao theo nghĩa nào: ba cách đo, ba câu trả lời
Câu 5. Nếu đo từ chân núi tới ngọn, núi nào cao hơn Everest?
Đáp án: Mauna Kea ở đảo Hawaii: từ chân dưới đáy Thái Bình Dương tới ngọn cao hơn 10.000 mét, dù chỉ nhô lên khỏi mặt biển khoảng 4.200 mét.
Mauna Kea là núi lửa hình khiên, phần lớn thân núi chìm dưới biển. Everest thì mọc lên từ cao nguyên vốn đã rất cao, nên chênh lệch từ chân tới đỉnh của nó nhỏ hơn nhiều so với độ cao tuyệt đối. Vì đỉnh Mauna Kea cao, khô và không khí trong, nơi đây có cụm đài thiên văn lớn. Câu hỏi này cho thấy "núi cao nhất" phụ thuộc mốc đo.
Câu 6. Điểm nào trên mặt đất nằm xa tâm Trái Đất nhất?
Đáp án: đỉnh núi lửa Chimborazo ở Ecuador.
Trái Đất không tròn hoàn hảo mà phình ra ở xích đạo. Chimborazo nằm gần xích đạo nên dù chỉ cao khoảng 6.260 mét so với mực nước biển, đỉnh của nó lại xa tâm Trái Đất hơn đỉnh Everest khoảng hai kilômét. Everest nằm ở vĩ độ gần 28 độ Bắc, nơi bán kính Trái Đất nhỏ hơn. Đây là một câu hỏi đẹp để nhớ rằng hình dạng hành tinh ảnh hưởng tới cả kỷ lục địa lý.
Câu 7. Dãy núi dài nhất trên đất liền là dãy nào?
Đáp án: dãy Andes ở Nam Mỹ, dài khoảng 7.000 kilômét, chạy dọc bờ tây lục địa.
Andes đi qua bảy nước: Venezuela, Colombia, Ecuador, Peru, Bolivia, Chile và Argentina. Nếu tính cả dưới biển, dãy núi dài nhất Trái Đất là hệ thống sống núi giữa đại dương, nối liền qua các đại dương với tổng chiều dài khoảng 65.000 kilômét, nhưng phần lớn chìm sâu dưới nước. Andes hình thành do mảng Nazca dưới Thái Bình Dương chui xuống dưới mảng Nam Mỹ, nên dọc dãy có rất nhiều núi lửa.
Ngọn núi cao nhất mỗi châu
Câu 8. Núi cao nhất châu Phi là núi nào, thuộc nước nào?
Đáp án: Kilimanjaro, khoảng 5.895 mét, ở Tanzania, gần biên giới Kenya.
Kilimanjaro là núi lửa đứng riêng, không thuộc một dãy núi nào, nên trông rất nổi bật giữa đồng cỏ xung quanh. Dù nằm gần xích đạo, đỉnh núi vẫn có băng tuyết, tuy các sông băng ở đây đã thu hẹp rõ trong thế kỷ qua. Người ta hay nhầm Kilimanjaro thuộc Kenya vì nhiều tấm ảnh đẹp nhất của núi được chụp từ phía Kenya.
Câu 9. Núi cao nhất châu Âu là Elbrus hay Mont Blanc?
Đáp án: phụ thuộc ranh giới châu Âu: nếu tính vùng Kavkaz thuộc châu Âu thì là Elbrus (khoảng 5.642 mét, ở Nga); nếu không thì là Mont Blanc (khoảng 4.800 mét, trên biên giới Pháp và Ý).
Đây là câu có tranh luận thật. Nhiều tài liệu leo núi và địa lý hiện nay chọn Elbrus, vì đường ranh Á – Âu theo quy ước phổ biến chạy ở phía nam ngọn núi. Độ cao Mont Blanc dao động theo từng năm đo vì lớp băng tuyết trên đỉnh dày mỏng khác nhau, nên các nguồn ghi số lẻ chênh nhau vài mét. Trả lời tốt nhất là nêu cả hai và nói rõ lý do.
Câu 10. Núi cao nhất ngoài châu Á là núi nào?
Đáp án: Aconcagua ở Argentina, gần biên giới Chile, cao khoảng 6.960 mét.
Aconcagua thuộc dãy Andes và là điểm cao nhất của cả Nam Mỹ lẫn toàn bộ Tây bán cầu. Nó không phải núi lửa đang hoạt động, dù nằm trong vùng có nhiều núi lửa. Bắc Mỹ có ngọn núi cao nhất ở Alaska (Mỹ), khoảng 6.190 mét, được người bản địa gọi là Denali; tên gọi chính thức của ngọn núi này ở Mỹ đã đổi qua đổi lại nhiều lần, nên bạn sẽ gặp cả tên Denali lẫn McKinley.
Núi mọc lên từ đâu
Câu 11. Vì sao dãy Himalaya cao như vậy?
Đáp án: vì mảng Ấn Độ va vào mảng Á – Âu và vẫn đang tiếp tục đẩy lên phía bắc.
Cách nay vài chục triệu năm, khối đất mang tiểu lục địa Ấn Độ trôi lên phía bắc và va vào châu Á. Hai mảng lục địa đều nhẹ, không mảng nào chìm hẳn xuống được, nên đá bị ép, gấp nếp và chồng lên nhau, đẩy vỏ Trái Đất lên cao. Quá trình ấy chưa dừng: Himalaya vẫn được nâng mỗi năm vài milimét, và vùng này hay có động đất mạnh. Người ta tìm thấy hoá thạch sinh vật biển trong đá gần đỉnh Everest, dấu vết của đáy biển cổ bị đẩy lên.
Câu 12. Dãy Alps trải qua bao nhiêu quốc gia?
Đáp án: tám: Pháp, Thuỵ Sĩ, Ý, Monaco, Liechtenstein, Áo, Đức và Slovenia.
Alps là dãy núi lớn nhất nằm trọn trong châu Âu, hình vòng cung từ bờ Địa Trung Hải gần Nice lên tới gần Vienna. Thuỵ Sĩ và Áo có phần lớn lãnh thổ nằm trong vùng núi này. Alps cũng sinh ra từ va chạm, giữa mảng châu Phi và mảng Á – Âu. Nhiều sông lớn của châu Âu như sông Rhine và sông Rhône bắt nguồn từ băng tuyết trên dãy Alps.
Câu 13. Ngọn núi cao nhất ở châu Nam Cực là núi nào?
Đáp án: khối núi Vinson, cao khoảng 4.890 mét, thuộc dãy Ellsworth.
Vinson chỉ được phát hiện từ trên máy bay năm 1958 và có người lên đỉnh lần đầu năm 1966, muộn hơn nhiều so với ngọn núi cao nhất ở những châu khác. Nhờ lớp băng dày phủ khắp, độ cao trung bình của châu Nam Cực lớn nhất trong các châu, dù ngọn núi cao nhất của nó không phải cao nhất. Vinson là một trong "bảy đỉnh núi các châu" mà nhiều nhà leo núi đặt mục tiêu chinh phục.
Bảy đỉnh núi cao nhất bảy châu
Danh sách "bảy đỉnh" được giới leo núi dùng khá thống nhất, chỉ trừ hai chỗ có hai phương án. Độ cao làm tròn tới vài mét vì các nguồn đo chênh nhau đôi chút:
| Châu | Ngọn núi | Độ cao xấp xỉ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Châu Á | Everest | 8.849 m | Nepal và Tây Tạng (Trung Quốc) |
| Nam Mỹ | Aconcagua | 6.960 m | Argentina |
| Bắc Mỹ | Denali (McKinley) | 6.190 m | Alaska, Mỹ |
| Châu Phi | Kilimanjaro | 5.895 m | Tanzania, núi lửa đứng riêng |
| Châu Âu | Elbrus hoặc Mont Blanc | 5.642 m hoặc khoảng 4.800 m | Tuỳ cách vạch ranh giới Kavkaz |
| Nam Cực | Vinson | 4.890 m | Dãy Ellsworth |
| Châu Đại Dương | Puncak Jaya hoặc Kosciuszko | 4.884 m hoặc 2.228 m | Tuỳ tính đảo New Guinea hay chỉ lục địa Úc |
Puncak Jaya nằm trên đảo New Guinea, phần thuộc Indonesia. Nếu chỉ xét lục địa Úc, ngọn cao nhất là Kosciuszko, một ngọn núi thấp và dễ đi đến mức có đường mòn cho người đi bộ thường. Sự khác nhau này lại quay về câu chuyện châu lục khác lục địa.
Những câu hay trả lời nhầm về núi
- "Núi cao nhất cũng là núi to nhất." Không nhất thiết. Mauna Kea và các núi lửa ở Hawaii có thể tích lớn hơn Everest rất nhiều vì thân núi rộng, chìm dưới biển.
- "Kilimanjaro thuộc Kenya." Núi nằm trong lãnh thổ Tanzania, chỉ gần biên giới Kenya.
- "Dãy Himalaya đã ngừng nâng lên." Vẫn đang nâng, rất chậm, vì mảng Ấn Độ vẫn đẩy về phía bắc.
- "Càng lên cao càng gần Mặt Trời nên càng nóng." Ngược lại: không khí loãng giữ nhiệt kém, trung bình cứ lên cao khoảng một kilômét thì nhiệt độ giảm chừng sáu độ C, nên đỉnh núi gần xích đạo vẫn có băng.
- "Mọi ngọn núi trên 8.000 mét đều ở Nepal." Cả 14 ngọn đều ở châu Á, nhưng nằm rải trên Nepal, Trung Quốc, Pakistan và Ấn Độ, thuộc hai dãy Himalaya và Karakoram.
Đọc thêm: nếu thích chủ đề này, bạn có thể tìm hiểu về núi lửa điểm nóng (như Hawaii) và núi uốn nếp do va chạm (như Himalaya, Alps). Hai kiểu sinh núi khác nhau giải thích vì sao có núi đứng riêng lẻ và có núi xếp thành dãy dài hàng nghìn kilômét.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao các nguồn ghi độ cao Everest khác nhau?
Vì mỗi đợt đo dùng phương pháp và mốc mực nước biển khác nhau, và có đợt tính lớp tuyết trên đỉnh, có đợt tính tới mặt đá. Con số 8.848,86 mét công bố năm 2020 là số đo chung được dùng rộng rãi hiện nay.
Núi cao nhất Việt Nam có nằm trong dãy Himalaya không?
Không. Phan Xi Păng ở tỉnh Lào Cai thuộc dãy Hoàng Liên Sơn. Dãy này nằm ở rìa đông nam của vùng núi rộng lớn liên quan tới khối Himalaya – Tây Tạng, nhưng không được xếp vào dãy Himalaya.
Có ngọn núi nào cao trên 8.000 mét mà chưa ai lên tới đỉnh không?
Cả 14 ngọn trên 8.000 mét đều đã có người lên đỉnh; ngọn cuối cùng trong nhóm này được leo thành công lần đầu năm 1964. Riêng K2 vào mùa đông thì phải tới tháng 1 năm 2021 mới có người lên đỉnh lần đầu, một mốc giới leo núi chờ đợi rất lâu.
Núi lửa cao nhất thế giới là núi nào?
Thường được nêu là Ojos del Salado trên biên giới Argentina và Chile, cao khoảng 6.890 mét, thuộc dãy Andes. Nếu chỉ tính núi lửa đang hoạt động hoặc đo từ chân núi thì câu trả lời có thể khác, nên cần nói rõ tiêu chí.
Vì sao đỉnh núi gần xích đạo vẫn có tuyết?
Vì nhiệt độ không khí giảm dần khi lên cao, trung bình khoảng sáu độ C mỗi kilômét. Ở độ cao năm, sáu nghìn mét, nhiệt độ thường xuyên dưới không độ dù mặt đất dưới chân núi rất nóng.
Dãy núi dưới biển có được tính là dãy núi không?
Về địa chất thì có: sống núi giữa đại dương là những dãy núi thật, có đỉnh, thung lũng và núi lửa. Nhưng khi hỏi "dãy núi dài nhất" mà không nói gì thêm, người ta thường ngầm hiểu là trên đất liền, tức dãy Andes.