TongQuat.comTổng Quát
Địa lý thế giới

Xích đạo, chí tuyến và kinh tuyến gốc: 14 câu hỏi có giải thích

Xích đạo qua những nước nào, Việt Nam có nằm trong vùng nội chí tuyến, vì sao có mùa: 14 câu hỏi về các đường trên quả địa cầu, có giải thích.

A student hand tilting a plain blank desk globe beside a small lamp in a dim classroom in Da Nang, light falling on one half, macro close-up, warm teal tones

Đường xích đạo là vĩ tuyến 0 độ, chia Trái Đất thành bán cầu Bắc và bán cầu Nam; hai chí tuyến ở khoảng 23 độ 26 phút Bắc và Nam là giới hạn xa nhất mà Mặt Trời có thể lên thiên đỉnh, tức đứng thẳng trên đầu lúc giữa trưa. Toàn bộ lãnh thổ đất liền Việt Nam nằm giữa xích đạo và chí tuyến Bắc, tức hoàn toàn trong vùng nội chí tuyến.

Bộ 14 câu dưới đây đi qua các đường tưởng tượng quan trọng nhất trên quả địa cầu: xích đạo, chí tuyến, vòng cực, kinh tuyến gốc và đường đổi ngày. Mỗi câu có đáp án và lời giải thích vì sao các đường ấy nằm đúng chỗ đó, và chúng liên quan thế nào tới mùa, giờ và lịch mà bạn dùng mỗi ngày.

Đường xích đạo

Câu 1. Đường xích đạo dài khoảng bao nhiêu?

Đáp án: khoảng 40.075 kilômét.

Xích đạo là vòng tròn lớn nhất trong các vĩ tuyến, vì Trái Đất phình ra ở đây. Chu vi đo qua hai cực ngắn hơn một chút, khoảng 40.008 kilômét. Chênh lệch nhỏ ấy là bằng chứng Trái Đất hơi dẹt ở hai cực do tự quay. Thú vị là đơn vị mét ban đầu được định nghĩa vào cuối thế kỷ 18 bằng một phần mười triệu khoảng cách từ xích đạo tới Cực Bắc, nên chu vi Trái Đất mới ra con số tròn gần bốn mươi nghìn kilômét.

Câu 2. Đường xích đạo đi qua đất liền của bao nhiêu nước?

Đáp án: mười một nước; nếu tính cả vùng biển thì là mười ba.

Mười một nước có đất liền nằm trên xích đạo là Ecuador, Colombia, Brazil, São Tomé và Príncipe, Gabon, Cộng hoà Congo, Cộng hoà Dân chủ Congo, Uganda, Kenya, Somalia và Indonesia. Xích đạo còn đi qua vùng biển của Maldives và Kiribati, nhưng không chạm đảo nào của hai nước này. Châu Phi có số nước nằm trên xích đạo nhiều nhất.

Câu 3. Nước nào được đặt tên theo đường xích đạo?

Đáp án: Ecuador, vì "ecuador" trong tiếng Tây Ban Nha nghĩa là xích đạo.

Gần thủ đô Quito có khu tưởng niệm Mitad del Mundo ("giữa thế giới"), đánh dấu đường xích đạo theo số đo của đoàn khảo sát Pháp thế kỷ 18. Đo bằng định vị vệ tinh ngày nay cho thấy vạch kẻ ở đó lệch so với xích đạo thật khoảng hơn hai trăm mét, một sai số rất nhỏ với dụng cụ thời ấy. Đoàn khảo sát Pháp đến đây để đo độ dài một độ vĩ tuyến, nhằm kiểm chứng Trái Đất dẹt ở cực hay ở xích đạo.

Chí tuyến và vòng cực

Câu 4. Chí tuyến là gì?

Đáp án: là vĩ tuyến xa nhất về phía bắc (chí tuyến Bắc) và phía nam (chí tuyến Nam) mà Mặt Trời có thể lên thiên đỉnh lúc giữa trưa.

Vì trục Trái Đất nghiêng khoảng 23,4 độ so với pháp tuyến của mặt phẳng quỹ đạo, vùng nhận tia nắng thẳng góc dịch dần lên xuống trong năm. Ngày hạ chí (khoảng 21 tháng 6), Mặt Trời lên thiên đỉnh ở chí tuyến Bắc; ngày đông chí (khoảng 22 tháng 12), ở chí tuyến Nam. Vị trí chí tuyến thay đổi rất chậm theo chu kỳ dao động của trục, khoảng mười lăm mét mỗi năm, không ảnh hưởng tới việc học địa lý thường ngày.

Câu 5. Việt Nam có nằm trong vùng nội chí tuyến không?

Đáp án: có, toàn bộ đất liền Việt Nam nằm giữa xích đạo và chí tuyến Bắc.

Điểm cực Bắc của Việt Nam ở Lũng Cú, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang (trước 7/2025 thuộc tỉnh Hà Giang), nằm ở vĩ độ khoảng 23 độ 23 phút Bắc, ngay dưới chí tuyến Bắc vài phút vĩ độ. Vì thế ở mọi nơi trên đất liền Việt Nam, mỗi năm Mặt Trời đều lên thiên đỉnh hai lần. Đây là một lý do khí hậu Việt Nam mang tính nhiệt đới, dù miền Bắc có mùa đông lạnh do gió mùa đông bắc.

Câu 6. Nước nào có cả đường xích đạo và chí tuyến Nam đi qua?

Đáp án: Brazil, nước duy nhất có cả hai đường này cùng đi qua lãnh thổ.

Xích đạo cắt qua miền bắc Brazil gần cửa sông Amazon, còn chí tuyến Nam đi qua phía nam, gần thành phố São Paulo. Lãnh thổ trải dài theo chiều bắc – nam như vậy giúp Brazil có nhiều kiểu khí hậu, từ xích đạo ẩm ở lưu vực Amazon tới cận nhiệt ở miền nam. Chí tuyến Nam còn đi qua Úc, Chile, Argentina, Paraguay, Namibia, Botswana, Nam Phi, Mozambique và Madagascar.

Câu 7. Vòng cực nằm ở vĩ độ nào, và có gì đặc biệt?

Đáp án: khoảng 66 độ 33 phút Bắc và Nam; từ vòng cực trở về phía cực có ít nhất một ngày trong năm Mặt Trời không lặn và một ngày không mọc.

Hiện tượng ngày Mặt Trời không lặn gọi là ngày địa cực (người ta hay gọi là "Mặt Trời nửa đêm"), còn ngày Mặt Trời không mọc là đêm địa cực. Càng gần cực, số ngày như vậy càng nhiều; ngay tại cực, nửa năm sáng và nửa năm tối. Vĩ độ vòng cực bằng 90 độ trừ đi góc nghiêng của trục, nên cũng thay đổi rất chậm cùng với chí tuyến.

Vì sao có mùa

Câu 8. Mùa hè xảy ra vì Trái Đất ở gần Mặt Trời hơn, đúng không?

Đáp án: không đúng; mùa sinh ra do trục Trái Đất nghiêng, chứ không do khoảng cách tới Mặt Trời.

Trái Đất gần Mặt Trời nhất vào đầu tháng 1, đúng lúc bán cầu Bắc đang mùa đông. Khi một bán cầu nghiêng về phía Mặt Trời, nắng chiếu ở góc cao hơn và ngày dài hơn, nên nhận nhiều năng lượng hơn và vào mùa hè; bán cầu kia lúc đó vào mùa đông. Bằng chứng dễ thấy nhất: khi Việt Nam vào hè thì Úc đang mùa đông. Nếu khoảng cách là nguyên nhân, cả hai bán cầu phải cùng mùa.

Câu 9. Ở xích đạo, ngày và đêm dài bao nhiêu?

Đáp án: gần như bằng nhau, khoảng 12 giờ mỗi phần, quanh năm.

Vòng tròn chia ngày và đêm luôn đi qua tâm Trái Đất, nên nó luôn cắt xích đạo làm đôi; vì thế ở xích đạo độ dài ngày gần như không đổi theo mùa. Càng đi xa xích đạo, chênh lệch giữa ngày mùa hè và ngày mùa đông càng lớn. Ở Hà Nội, ngày dài nhất và ngắn nhất trong năm chênh nhau khoảng hơn hai giờ, còn ở Bắc Âu chênh lệch ấy lên tới nhiều giờ.

Câu 10. Bán cầu nào chứa nhiều đất liền hơn?

Đáp án: bán cầu Bắc, chứa khoảng hai phần ba đất liền của Trái Đất.

Phần lớn châu Á, châu Âu, Bắc Mỹ và hơn một nửa châu Phi nằm ở bán cầu Bắc. Bán cầu Nam phần lớn là đại dương, vì vậy khí hậu bán cầu Nam nhìn chung ôn hoà hơn: nước biển nóng lên và nguội đi chậm hơn đất liền. Đây cũng là lý do nhiều nhà địa lý gọi bán cầu Nam là "bán cầu đại dương".

Kinh tuyến gốc, giờ và đường đổi ngày

Câu 11. Vì sao kinh tuyến gốc (0 độ) đi qua Greenwich ở London?

Đáp án: vì Hội nghị Kinh tuyến Quốc tế năm 1884 tại Washington chọn kinh tuyến qua Đài thiên văn Hoàng gia Greenwich làm mốc chung.

Trước đó, nhiều nước dùng kinh tuyến gốc riêng qua thủ đô hay đài thiên văn của mình, gây rối cho hàng hải và đường sắt. Thời điểm đó, phần lớn tàu buôn thế giới đã dùng hải đồ lấy Greenwich làm mốc, nên lựa chọn này thuận tiện nhất. Hệ định vị vệ tinh ngày nay dùng một kinh tuyến tham chiếu lệch khoảng hơn một trăm mét về phía đông so với vạch kẻ trong sân đài thiên văn.

Câu 12. Đường đổi ngày quốc tế nằm ở đâu, và vì sao nó không thẳng?

Đáp án: chạy gần theo kinh tuyến 180 độ giữa Thái Bình Dương, nhưng uốn khúc để không cắt qua giữa lãnh thổ hay nhóm đảo của một nước.

Đi qua đường này từ đông sang tây thì cộng thêm một ngày lịch, đi ngược lại thì trừ một ngày. Năm 1995, Kiribati điều chỉnh để toàn bộ các đảo trải rộng của mình cùng một ngày. Năm 2011, Samoa chuyển sang phía tây đường đổi ngày để cùng ngày làm việc với Úc và New Zealand; nước này bỏ qua hẳn ngày 30 tháng 12 năm 2011. Đường đổi ngày không do một hiệp ước quốc tế quy định mà hình thành từ quyết định của từng nước về giờ của mình.

Câu 13. Điểm có toạ độ 0 độ vĩ, 0 độ kinh nằm ở đâu?

Đáp án: giữa biển, trong vịnh Guinea ngoài khơi Tây Phi.

Đây là chỗ xích đạo cắt kinh tuyến gốc. Ở đó không có đảo nào, chỉ có một phao đo thời tiết và hải văn đặt gần đó. Giới làm bản đồ số đặt cho điểm này biệt danh "đảo Null", vì khi dữ liệu thiếu toạ độ và phần mềm điền mặc định số 0, các địa điểm bị lỗi sẽ dồn về đúng chỗ này giữa biển.

Câu 14. Nước nào có nhiều múi giờ nhất?

Đáp án: Pháp, nhờ các lãnh thổ hải ngoại rải khắp các đại dương: 12 múi giờ, hoặc 13 nếu tính vùng tuyên bố chủ quyền ở Nam Cực.

Nga và Mỹ cũng có nhiều múi giờ, lần lượt 11 và hơn chục múi nếu tính các vùng lãnh thổ. Ngược lại, Trung Quốc trải rộng gần năm múi giờ địa lý nhưng chỉ dùng một giờ chung cho cả nước, nên ở vùng cực tây, Mặt Trời có thể mọc rất muộn theo đồng hồ. Việt Nam dùng múi giờ UTC+7.

Bảng các đường chính trên quả địa cầu

Bảng tóm tắt vị trí và ý nghĩa của các đường trong bài. Vĩ độ chí tuyến và vòng cực làm tròn tới phút:

ĐườngVị tríÝ nghĩa
Xích đạoVĩ độ 0°Chia bán cầu Bắc và Nam; dài khoảng 40.075 km
Chí tuyến BắcKhoảng 23°26′ BắcMặt Trời lên thiên đỉnh ngày hạ chí
Chí tuyến NamKhoảng 23°26′ NamMặt Trời lên thiên đỉnh ngày đông chí
Vòng cực Bắc, NamKhoảng 66°33′Có ngày Mặt Trời không lặn và không mọc
Kinh tuyến gốcKinh độ 0°, qua GreenwichMốc tính kinh độ và giờ quốc tế, chọn năm 1884
Đường đổi ngàyQuanh kinh tuyến 180°Vượt qua thì cộng hoặc trừ một ngày lịch

Hai cặp số dễ nhớ: chí tuyến cách xích đạo đúng bằng góc nghiêng của trục, còn vòng cực cách cực cũng đúng bằng góc ấy. Nhớ góc nghiêng khoảng 23,4 độ là suy ra được cả bốn đường.

Những câu hay trả lời nhầm

  • "Mùa hè vì Trái Đất gần Mặt Trời." Mùa do trục nghiêng; Trái Đất gần Mặt Trời nhất vào đầu tháng 1.
  • "Chí tuyến Bắc đi qua miền Bắc Việt Nam." Chí tuyến Bắc nằm ngay phía bắc biên giới, đi qua miền nam Trung Quốc; toàn bộ đất liền Việt Nam nằm dưới nó.
  • "Ở xích đạo nóng nhất thế giới." Những nơi nóng nhất thường ở các sa mạc cận chí tuyến như Sahara, nơi trời quang mây; vùng xích đạo nhiều mây và mưa nên ít khi nóng cực đoan.
  • "Kinh tuyến gốc là một đường tự nhiên." Khác xích đạo (được xác định bởi trục quay), kinh tuyến gốc hoàn toàn là quy ước của con người.
  • "Đứng trên xích đạo thì không có trọng lượng." Trọng lực ở xích đạo chỉ nhỏ hơn ở cực một chút xíu, do lực ly tâm và do xa tâm Trái Đất hơn.

Đọc thêm: hãy tìm hiểu về vĩ độ, kinh độ và cách dùng chúng để xác định một điểm. Khi đã nắm vững hai hệ đường này, các câu hỏi về giờ địa phương, mùa và khí hậu theo vùng trở nên dễ hiểu hơn nhiều.

Câu hỏi thường gặp

Chí tuyến Bắc đi qua những nước nào?

Chí tuyến Bắc đi qua Mexico, Bahamas, vùng Sahara của Bắc Phi như Algeria, Libya, Ai Cập, qua bán đảo Ả Rập, Ấn Độ, Bangladesh, Myanmar và miền nam Trung Quốc rồi ra Thái Bình Dương.

Vì sao gọi là vùng nhiệt đới hay vùng nội chí tuyến?

Đó là dải nằm giữa hai chí tuyến, nơi mỗi năm Mặt Trời đều lên thiên đỉnh ít nhất một lần nên nhận nhiều nhiệt nhất. Vùng này có khí hậu nóng quanh năm, mùa thường phân theo mưa và khô hơn là nóng và lạnh.

Thủ đô nào nằm gần đường xích đạo nhất?

Thường được nêu là Quito của Ecuador, cách xích đạo chưa tới ba mươi kilômét về phía nam, ở độ cao khoảng 2.850 mét nên khí hậu mát quanh năm dù sát xích đạo. Kampala của Uganda cũng rất gần, nằm ở phía bắc xích đạo, cạnh bờ hồ Victoria.

Trên quả địa cầu có đúng một đường xích đạo nhưng nhiều kinh tuyến gốc không?

Xích đạo là duy nhất vì được xác định bởi trục quay. Kinh tuyến gốc có thể chọn tuỳ ý, và trong lịch sử từng có nhiều kinh tuyến gốc qua Paris, Cadiz và các nơi khác trước khi Greenwich được chọn làm mốc chung năm 1884.

Việt Nam dùng giờ UTC+7 có đúng với vị trí địa lý không?

Gần đúng. Lãnh thổ đất liền Việt Nam nằm trong khoảng từ hơn 102 tới gần 110 độ kinh Đông, phần lớn rơi vào múi giờ địa lý thứ bảy, nên giờ hành chính khá sát với giờ Mặt Trời.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138