TongQuat.comTổng Quát
Phát minh và công nghệ

Câu hỏi về điện, pin và bóng đèn: 13 câu có đáp án, lời giải thích và chỗ hay nhầm

Edison có phải người làm ra bóng đèn đầu tiên? Einstein nhận Nobel vì gì? 13 câu hỏi về lịch sử điện, pin, đèn, có đáp án và giải thích dễ nhớ.

Macro photograph of a small glowing filament bulb wired to lemons with copper and zinc strips on a wooden kitchen table in Can Tho, warm amber light, shallow depth of field

Bóng đèn điện không do Thomas Edison phát minh đầu tiên: Humphry Davy đã làm đèn hồ quang đầu thế kỷ 19, Joseph Swan ở Anh trình diễn bóng đèn sợi đốt cùng thời với Edison, còn công lao lớn của Edison là làm sợi đốt bền và dựng cả hệ thống cấp điện đi kèm. Lịch sử ngành điện có nhiều chuyện như vậy: cái tên nổi tiếng nhất không phải lúc nào cũng là người đi trước.

Bộ 13 câu dưới đây đi từ chữ "điện" ra đời, qua cột pin năm 1800, máy phát điện, bóng đèn, cuộc tranh cãi dòng một chiều và xoay chiều, tới đèn LED và pin lithium. Có hai câu về hệ thống điện Việt Nam. Mỗi câu kèm đáp án và giải thích; cuối bài có mục những chỗ hay nhầm và bảng ôn nhanh. Bài chỉ nói lịch sử và nguyên lý, không hướng dẫn tự làm việc gì với điện lưới.

Từ hổ phách đến cột pin

Bốn câu đầu về giai đoạn người ta mới làm quen với điện như một hiện tượng lạ.

Câu 1. Chữ "electricity", điện, bắt nguồn từ vật gì?

Đáp án: Từ hổ phách, tiếng Hy Lạp là "elektron".

Người Hy Lạp cổ đã biết hổ phách cọ xát vào lông thú thì hút được mẩu rơm nhẹ. Năm 1600, thầy thuốc người Anh William Gilbert, trong sách về nam châm, dùng chữ Latinh "electricus", nghĩa là "giống hổ phách", để gọi các vật có tính chất ấy. Chữ "electricity" xuất hiện trong tiếng Anh vài chục năm sau.

Câu 2. Thí nghiệm thả diều trong cơn giông của Benjamin Franklin năm 1752 chứng minh điều gì, và có gì cần lưu ý?

Đáp án: Chứng minh tia sét là điện. Cần lưu ý là thí nghiệm theo đề xuất của Franklin đã được làm ở Pháp vài tuần trước đó, và chi tiết chuyến thả diều chỉ được biết qua lời tường thuật.

Franklin đề xuất dùng một thanh kim loại cao để thu điện từ mây giông; tháng 5 năm 1752, Thomas-François Dalibard làm thành công ở Pháp. Chuyến thả diều của Franklin được ông và Joseph Priestley kể lại sau, nên một số sử gia vẫn bàn về chi tiết. Ứng dụng chắc chắn của Franklin là cột thu lôi, đến nay vẫn bảo vệ các toà nhà cao.

Câu 3. Volta làm ra cột pin năm 1800 trong bối cảnh tranh luận với ai?

Đáp án: Với Luigi Galvani, người cho rằng chân ếch co giật vì có "điện động vật" bên trong.

Galvani thấy chân ếch đã chết co giật khi chạm hai kim loại khác nhau và công bố năm 1791. Volta cho rằng điện sinh ra từ chỗ tiếp xúc hai kim loại khác nhau qua chất ẩm, chân ếch chỉ là cái máy dò. Để chứng minh, ông xếp chồng đĩa kẽm, đĩa đồng và giấy tẩm nước muối thành cột pin, không cần đến ếch. Về sau người ta hiểu cả hai đều đúng một phần: thần kinh thật sự dẫn tín hiệu điện.

Câu 4. Michael Faraday phát hiện ra hiện tượng gì năm 1831, và nó dẫn tới thiết bị nào?

Đáp án: Hiện tượng cảm ứng điện từ: từ trường thay đổi sinh ra dòng điện. Nó là nguyên lý của máy phát điện và máy biến áp.

Faraday xuất thân nghèo, học việc đóng sách và tự học khoa học qua những cuốn sách mình đóng, rồi xin làm trợ lý cho Humphry Davy. Ông gần như không dùng toán cao cấp, mà hình dung bằng "đường sức" vẽ quanh nam châm. Hầu như mọi nhà máy điện ngày nay, từ thuỷ điện đến nhiệt điện, đều quay máy phát dựa trên phát hiện của ông.

Bóng đèn và cuộc tranh cãi hai loại dòng điện

Ba câu tiếp theo là nơi có nhiều câu trả lời "nghe quen nhưng chưa đúng".

Câu 5. Edison có phải người đầu tiên làm ra bóng đèn điện không?

Đáp án: Không. Davy làm đèn hồ quang đầu thế kỷ 19; Joseph Swan ở Anh trình diễn bóng đèn sợi đốt khoảng năm 1878–1879; Edison năm 1879 làm được sợi cacbon cháy bền và dựng hệ thống cấp điện đi kèm.

Nhiều người trước Edison đã thử bóng đèn sợi đốt, cái khó là sợi mau cháy và bóng không giữ được chân không. Edison thử hàng nghìn vật liệu, rồi xây cả nhà máy phát điện, dây dẫn, công tơ để bán ánh sáng như một dịch vụ. Ở Anh, Swan và Edison tranh chấp rồi lập chung một công ty năm 1883. Đáp án đủ ý là "Swan và Edison, mỗi người một phần".

Câu 6. Vì sao sợi đốt trong bóng đèn tròn về sau làm bằng vonfram?

Đáp án: Vì vonfram có nhiệt độ nóng chảy cao nhất trong các kim loại, khoảng 3.422 độ C, nên chịu được nhiệt độ cao để phát sáng mà không chảy.

Sợi cacbon của thế hệ đầu cho ánh sáng vàng đỏ và làm đen thành bóng. Khoảng năm 1910, người ta làm được sợi vonfram kéo dẻo, bóng sáng hơn và bền hơn. Dù vậy bóng sợi đốt vẫn biến phần lớn điện năng thành nhiệt chứ không thành ánh sáng, lý do nó dần nhường chỗ cho đèn huỳnh quang và đèn LED.

Câu 7. "Cuộc chiến dòng điện" cuối thế kỷ 19 là tranh cãi giữa hai bên nào, và vì sao dòng xoay chiều trở thành chuẩn?

Đáp án: Giữa Edison với dòng một chiều và George Westinghouse cùng Nikola Tesla với dòng xoay chiều. Dòng xoay chiều thành chuẩn vì đổi được điện áp bằng máy biến áp để truyền đi xa.

Dòng một chiều điện áp thấp hao phí nhiều trên dây, nên mỗi khu phố cần một trạm phát gần đó. Dòng xoay chiều được nâng lên điện áp cao để truyền hàng trăm cây số rồi hạ xuống cho nhà dân. Hội chợ thế giới ở Chicago năm 1893 dùng điện xoay chiều chiếu sáng, và nhà máy thuỷ điện ở thác Niagara những năm 1895–1896 dùng xoay chiều truyền điện đi xa, khép lại cuộc tranh cãi.

Điện lưới Việt Nam và nguồn điện mới

Hai câu về hệ thống điện trong nước, rồi bốn câu về các nguồn điện và nguồn sáng hiện đại.

Câu 8. Vì sao điện phải truyền ở điện áp rất cao, như đường dây 500 kV Bắc – Nam?

Đáp án: Vì cùng một công suất, điện áp càng cao thì dòng điện trên dây càng nhỏ, hao phí do nóng dây giảm theo bình phương dòng điện.

Đây là lý do máy biến áp quan trọng như vậy. Đường dây 500 kV Bắc – Nam mạch 1, dài khoảng 1.500 km từ Hoà Bình vào Thành phố Hồ Chí Minh, đi vào vận hành tháng 5 năm 1994, lần đầu nối liền điện lưới ba miền thành một hệ thống. Trước đó mỗi miền gần như vận hành riêng, miền thừa điện không chuyển được cho miền thiếu.

Câu 9. Nhà máy thuỷ điện Hoà Bình nằm trên sông nào và khánh thành năm nào?

Đáp án: Trên sông Đà, khánh thành năm 1994; nhà máy thuộc tỉnh Hoà Bình cũ, nay là tỉnh Phú Thọ sau sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025.

Nhà máy được xây với sự giúp đỡ của Liên Xô, khởi công năm 1979, có tám tổ máy với tổng công suất 1.920 MW. Khi hoàn thành, đây là nhà máy thuỷ điện lớn nhất Đông Nam Á thời đó. Ngoài phát điện, hồ Hoà Bình còn giữ vai trò cắt lũ cho vùng hạ du sông Hồng, trong đó có Hà Nội.

Câu 10. Albert Einstein nhận giải Nobel Vật lý vì công trình nào?

Đáp án: Vì giải thích hiệu ứng quang điện, không phải vì thuyết tương đối. Giải được trao cho năm 1921.

Hiệu ứng quang điện là hiện tượng ánh sáng chiếu vào kim loại làm bật electron ra. Einstein giải thích năm 1905 rằng ánh sáng gồm những lượng tử năng lượng, nay gọi là photon. Hiện tượng gần gũi là hiệu ứng quang điện trong chất bán dẫn, nguyên lý của pin mặt trời: Edmond Becquerel, cha của Henri Becquerel, quan sát hiệu ứng này từ năm 1839, và năm 1954 các kỹ sư ở phòng thí nghiệm Bell làm ra pin mặt trời silic thực dụng đầu tiên.

Câu 11. Lò phản ứng hạt nhân đầu tiên hoạt động ở đâu, năm nào?

Đáp án: Ở Đại học Chicago, Mỹ, ngày 2 tháng 12 năm 1942, do nhóm của Enrico Fermi vận hành.

Lò mang tên Chicago Pile-1, xếp từ các khối than chì và urani dưới khán đài một sân vận động của trường, lần đầu duy trì được phản ứng dây chuyền có điều khiển. Nó không phát điện. Nhà máy điện hạt nhân đầu tiên nối vào lưới điện là nhà máy Obninsk ở Liên Xô, năm 1954, công suất nhỏ cỡ 5 MW.

Câu 12. Ai được trao giải Nobel vì làm ra đèn LED xanh lam, và vì sao phát minh này quan trọng?

Đáp án: Ba nhà khoa học Nhật Bản Isamu Akasaki, Hiroshi Amano và Shuji Nakamura, giải Nobel Vật lý năm 2014.

Đèn LED đỏ đã có từ năm 1962 nhờ Nick Holonyak, rồi có LED xanh lục, nhưng LED xanh lam thì mất gần ba thập niên mới làm được với độ sáng đủ dùng. Có xanh lam mới tạo được ánh sáng trắng, bằng cách phủ chất phát quang hoặc trộn ba màu. Nhờ đó bóng LED tiết kiệm điện mới thay được bóng sợi đốt trong nhà.

Câu 13. Pin lithium-ion trong điện thoại được ghi nhận bằng giải Nobel nào?

Đáp án: Giải Nobel Hoá học năm 2019, trao cho John Goodenough, Stanley Whittingham và Akira Yoshino.

Whittingham làm pin lithium đầu tiên những năm 1970, Goodenough tìm ra vật liệu cực dương cho điện áp cao hơn năm 1980, Yoshino làm ra mẫu pin thương mại an toàn hơn năm 1985. Goodenough nhận giải khi 97 tuổi, người cao tuổi nhất từng nhận Nobel. Pin lithium-ion nay có mặt trong điện thoại, máy tính xách tay và xe điện.

Những chỗ hay trả lời nhầm

"Electron trong dây điện chạy nhanh như ánh sáng." Tín hiệu điện lan đi rất nhanh, gần tốc độ ánh sáng, nên bật công tắc là đèn sáng ngay. Nhưng bản thân các electron trôi trong dây đồng rất chậm, cỡ vài phần mười milimét mỗi giây với dòng điện gia dụng. Giống như ống nước đầy: mở vòi là nước ra ngay, dù giọt nước ở đầu nguồn còn lâu mới tới.

"Einstein nhận Nobel nhờ thuyết tương đối." Như câu 10, giải Nobel năm 1921 ghi rõ là cho việc giải thích hiệu ứng quang điện. Thuyết tương đối khi đó còn gây tranh cãi trong hội đồng xét giải, nên không được nêu làm lý do.

"Tesla phát minh ra dòng điện xoay chiều." Dòng điện xoay chiều đã được biết và dùng trước Tesla. Đóng góp lớn của Tesla là động cơ cảm ứng dùng từ trường quay và hệ thống điện xoay chiều nhiều pha, giúp xoay chiều chạy được động cơ hiệu quả. Câu trả lời đúng mức là Tesla góp phần quyết định đưa điện xoay chiều vào sử dụng rộng rãi.

Bảng ôn nhanh: người, năm và phát minh

Các mốc chính trong bài, xếp theo thời gian.

NămPhát minh hoặc phát hiệnNgười hoặc nơi
1600Chữ "electricus"William Gilbert
1752Sét là điện; cột thu lôiFranklin, Dalibard
1800Cột pinAlessandro Volta
1831Cảm ứng điện từMichael Faraday
1878–1879Bóng đèn sợi đốt dùng đượcJoseph Swan, Thomas Edison
Thập niên 1880–1890Hệ thống điện xoay chiềuTesla, Westinghouse
1942Lò phản ứng hạt nhân đầu tiênEnrico Fermi, Chicago
1954Pin mặt trời silic; điện hạt nhân nối lướiPhòng thí nghiệm Bell; Obninsk
1962Đèn LED đỏNick Holonyak
1994Thuỷ điện Hoà Bình; đường dây 500 kVViệt Nam
Thập niên 1990LED xanh lam độ sáng caoAkasaki, Amano, Nakamura

Một mẹo nhớ: thế kỷ 19 là thế kỷ của máy phát và đèn sợi đốt, thế kỷ 20 là thế kỷ của chất bán dẫn, từ pin mặt trời tới LED. Cùng một hiện tượng quang điện mà Einstein giải thích năm 1905 nằm phía sau cả pin mặt trời lẫn cảm biến máy ảnh.

Đọc thêm: dòng điện tới ổ cắm nhà bạn đi qua những phát minh nào

Thử lần ngược một dòng điện từ ổ cắm về nguồn, bạn sẽ gặp gần như mọi cái tên trong bài. Ở nhà máy, dù là thuỷ điện, nhiệt điện hay điện gió, trục quay làm nam châm chuyển động trong cuộn dây, đúng hiện tượng cảm ứng điện từ Faraday tìm ra năm 1831. Điện sinh ra là điện xoay chiều, được máy biến áp nâng lên hàng trăm kilôvôn để chạy trên đường dây cao thế, lý do mà cuộc tranh cãi cuối thế kỷ 19 khép lại theo hướng xoay chiều.

Tới gần khu dân cư, các trạm biến áp hạ điện áp xuống mức 220 vôn quen thuộc. Công tơ đo lượng kilôoát giờ bạn dùng. Trong nhà, bóng LED dùng chất bán dẫn, họ hàng của transistor và pin mặt trời; còn điện thoại, máy tính xách tay chạy bằng pin lithium-ion, hậu duệ xa của cột pin Volta. Mỗi lần bật công tắc là một chuỗi phát minh kéo dài hơn hai thế kỷ cùng làm việc trong chưa tới một giây.

Câu hỏi thường gặp

Điện ở Việt Nam có từ khi nào?

Nhà máy điện đầu tiên ở Việt Nam do người Pháp xây cuối thế kỷ 19 để phục vụ chiếu sáng ở các đô thị lớn. Năm cụ thể khác nhau giữa các tài liệu về Hà Nội, Hải Phòng và Sài Gòn, nên bài không đưa vào câu hỏi để tránh nêu mốc chưa thống nhất.

Vì sao ổ cắm ở Việt Nam là 220 V còn ở Mỹ là khoảng 110 đến 120 V?

Đó là lựa chọn lịch sử. Mỹ xây lưới điện sớm với điện áp thấp từ thời bóng đèn sợi cacbon; nhiều nước châu Âu và châu Á xây sau, chọn điện áp cao hơn để giảm hao phí và tiết kiệm dây dẫn. Khi đã có hàng triệu thiết bị, đổi điện áp cả nước rất tốn kém.

Pin và ắc quy khác nhau thế nào?

Trong cách nói thông thường, pin thường chỉ loại dùng một lần hoặc loại nhỏ, còn ắc quy chỉ loại lớn sạc lại được như ắc quy xe. Về bản chất, cả hai đều biến năng lượng hoá học thành điện năng. Pin sạc lại được như pin lithium-ion thực chất là một loại ắc quy.

Bóng đèn sợi đốt có còn được sản xuất không?

Nhiều nước đã hạn chế hoặc ngừng bán bóng sợi đốt thông thường để tiết kiệm năng lượng, chuyển sang đèn LED. Bóng sợi đốt vẫn còn ở một số ứng dụng riêng như đèn trang trí, lò nướng hoặc thiết bị cần nhiệt. Quy định cụ thể khác nhau tuỳ từng nước.

Thí nghiệm của Galvani với chân ếch có còn ý nghĩa gì không?

Có. Dù Volta đúng khi nói điện trong thí nghiệm đến từ hai kim loại, Galvani đã đúng khi cho rằng cơ thể sống dùng tín hiệu điện. Ngành điện sinh lý học, nền tảng của máy đo điện tim và điện não, coi Galvani là một trong những người mở đường.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138