Internet không có một người phát minh duy nhất: nó lớn lên từ mạng ARPANET của Mỹ năm 1969, chuyển sang bộ giao thức TCP/IP do Vint Cerf và Bob Kahn thiết kế vào ngày 1 tháng 1 năm 1983. Còn World Wide Web, thứ phần lớn người dùng gọi nhầm là "Internet", là một dịch vụ chạy trên Internet, do Tim Berners-Lee đề xuất năm 1989 tại CERN ở Thuỵ Sĩ.
Bộ 13 câu dưới đây đi theo trình tự từ mạng nghiên cứu đầu tiên đến trang web đầu tiên, rồi tới ngày Việt Nam chính thức kết nối Internet. Mỗi câu có đáp án và giải thích ngắn, kèm một mục những chỗ hay hiểu nhầm, như chuyện chữ Wi-Fi có phải viết tắt hay không. Không có phần tính điểm, mục đích là đọc xong thì phân biệt được Internet, web và thư điện tử.
Mạng đầu tiên và bộ giao thức chung
Bốn câu đầu nói về phần móng: các máy tính lần đầu nói chuyện với nhau qua mạng như thế nào.
Câu 1. Thông điệp đầu tiên gửi qua mạng ARPANET năm 1969 là gì?
Đáp án: Chữ "LO". Người gửi định gõ "LOGIN" nhưng hệ thống bị treo sau hai ký tự đầu.
Tối ngày 29 tháng 10 năm 1969, một nhóm ở Đại học California tại Los Angeles gửi tin tới Viện Nghiên cứu Stanford. ARPANET là mạng do cơ quan nghiên cứu ARPA thuộc Bộ Quốc phòng Mỹ tài trợ, nhằm cho các trung tâm nghiên cứu dùng chung máy tính đắt tiền. Hơn một giờ sau, lần thử thứ hai mới gửi trọn chữ LOGIN.
Câu 2. Ý tưởng "chuyển mạch gói", nền tảng của Internet, do ai đưa ra?
Đáp án: Hai người nghĩ ra độc lập trong thập niên 1960: Paul Baran ở Mỹ và Donald Davies ở Anh.
Chuyển mạch gói chia dữ liệu thành nhiều gói nhỏ, mỗi gói tự tìm đường đi rồi ghép lại ở đầu nhận, thay vì giữ một đường dây riêng suốt cuộc liên lạc như điện thoại. Chữ "packet", gói tin, là do Davies đặt. Cách làm này giúp mạng vẫn chạy khi một vài nút hỏng và dùng đường truyền tiết kiệm hơn.
Câu 3. Ai thiết kế bộ giao thức TCP/IP, và vì sao ngày 1 tháng 1 năm 1983 hay được gọi là ngày sinh của Internet?
Đáp án: Vint Cerf và Bob Kahn, công bố thiết kế năm 1974. Ngày 1/1/1983, toàn bộ ARPANET chuyển sang dùng TCP/IP.
TCP/IP là bộ quy tắc chung để các mạng khác nhau nối được với nhau, đúng nghĩa chữ "inter-net", mạng của các mạng. Trước ngày chuyển đổi, mỗi mạng nói một "ngôn ngữ" riêng. Vì vậy Cerf và Kahn thường được gọi là "cha đẻ của Internet", dù chính hai ông luôn nhấn mạnh đây là công sức của rất nhiều người.
Câu 4. Ai gửi thư điện tử đầu tiên giữa hai máy tính, và vì sao địa chỉ thư có ký tự @?
Đáp án: Kỹ sư Ray Tomlinson, năm 1971. Ông chọn @ để ngăn tên người dùng với tên máy.
Trước đó đã có cách gửi tin nhắn giữa những người dùng chung một máy, nhưng Tomlinson là người đầu tiên gửi thư sang một máy khác qua ARPANET. Ông chọn @ vì ký tự này có sẵn trên bàn phím, gần như không xuất hiện trong tên người, và đọc lên nghĩa là "tại". Người gửi về sau kể không nhớ nội dung bức thư đầu tiên, chỉ biết đó là một dãy ký tự thử nghiệm.
World Wide Web ra đời ở châu Âu
Bốn câu tiếp theo tách bạch web với Internet, chỗ nhiều người nhập làm một.
Câu 5. World Wide Web và Internet khác nhau thế nào?
Đáp án: Internet là hạ tầng mạng nối các máy tính; web là một dịch vụ chạy trên hạ tầng đó, gồm các trang nối với nhau bằng liên kết.
Thư điện tử, truyền tệp, gọi video đều chạy trên Internet nhưng không phải web. Cách so sánh dễ nhớ: Internet là hệ thống đường sá, còn web là một loại xe chạy trên đường. Internet có trước web khoảng hai mươi năm nếu tính từ ARPANET.
Câu 6. Tim Berners-Lee đề xuất World Wide Web năm nào và ở đâu?
Đáp án: Tháng 3 năm 1989, tại CERN, phòng thí nghiệm vật lý hạt châu Âu nằm trên biên giới Thuỵ Sĩ – Pháp gần Genève.
Đề xuất ban đầu nhằm giải bài toán rất đời thường: các nhà khoa học ở CERN khó tìm lại tài liệu của nhau vì mỗi người dùng máy và định dạng khác nhau. Người quản lý trực tiếp của Berners-Lee ghi bên lề bản đề xuất rằng ý tưởng "mơ hồ nhưng thú vị". Trang web đầu tiên chạy ở CERN và mở ra bên ngoài năm 1991.
Câu 7. Ba thứ Berners-Lee định ra để web chạy được là gì?
Đáp án: Ngôn ngữ đánh dấu HTML để viết trang, giao thức HTTP để truyền trang, và địa chỉ URL để chỉ chỗ của mỗi trang.
Ông cũng viết trình duyệt kiêm trình soạn trang web đầu tiên, đặt tên là WorldWideWeb, chạy năm 1990, sau đổi tên thành Nexus để khỏi lẫn với tên của cả hệ thống. Ba thành phần HTML, HTTP, URL đến nay vẫn là xương sống của web, dù mỗi thứ đã qua nhiều phiên bản.
Câu 8. Ngày 30 tháng 4 năm 1993, CERN đưa ra quyết định gì khiến web lan nhanh?
Đáp án: Đưa phần mềm World Wide Web vào phạm vi công cộng, ai cũng được dùng và phát triển miễn phí, không phải trả tiền bản quyền.
Nếu CERN giữ bản quyền và thu phí, web có thể đã chịu số phận của nhiều hệ thống thông tin cùng thời vốn bị giới hạn vì phí sử dụng. Quyết định này cùng với sự ra đời của các trình duyệt có hình ảnh dễ dùng năm 1993 làm số trang web tăng vọt trong vài năm sau đó.
Siêu văn bản, tên miền và Internet ở Việt Nam
Năm câu cuối nhìn về ý tưởng có trước cả máy tính, cách mạng mạng tìm được nhau, và mốc ở Việt Nam.
Câu 9. Ý tưởng liên kết tài liệu với nhau, tiền thân của siêu liên kết trên web, xuất hiện sớm nhất trong bài viết của ai?
Đáp án: Vannevar Bush, kỹ sư người Mỹ, trong bài "As We May Think" năm 1945.
Bush mô tả một chiếc bàn làm việc tưởng tượng tên Memex, lưu tài liệu trên vi phim và cho người dùng tạo "lối mòn" nối các tài liệu liên quan. Đến thập niên 1960, Ted Nelson đặt ra từ "hypertext", siêu văn bản. Berners-Lee đã ghép ý tưởng siêu văn bản cũ với Internet có sẵn để làm ra web.
Câu 10. Hệ thống tên miền DNS ra đời để giải quyết vấn đề gì?
Đáp án: Để người dùng gõ tên dễ nhớ thay cho dãy số địa chỉ máy; do Paul Mockapetris thiết kế năm 1983.
Trước DNS, mọi máy trên ARPANET dùng chung một tệp danh sách tên và địa chỉ, cập nhật thủ công rồi tải về định kỳ. Khi mạng lớn lên, cách này không theo kịp. DNS chia việc quản lý tên theo tầng, như đuôi quốc gia, đuôi tổ chức, nên mỗi nơi tự quản phần của mình mà vẫn tra được toàn cầu.
Câu 11. Việt Nam chính thức kết nối Internet toàn cầu vào ngày nào?
Đáp án: Ngày 19 tháng 11 năm 1997.
Đây là ngày dịch vụ Internet được cung cấp chính thức cho công chúng ở Việt Nam, nay được nhắc tới hằng năm như ngày Internet Việt Nam. Trước đó, từ đầu thập niên 1990, đã có kết nối thử nghiệm phục vụ thư điện tử cho một số cơ quan nghiên cứu, và tên miền quốc gia .vn đã được cấp từ năm 1994.
Câu 12. Phần lớn dữ liệu Internet giữa các châu lục đi qua vệ tinh hay qua cáp?
Đáp án: Qua cáp quang biển. Vệ tinh chỉ chiếm phần nhỏ lưu lượng quốc tế.
Cáp quang đặt dưới đáy biển truyền dữ liệu bằng ánh sáng, chở được lượng lớn hơn rất nhiều và trễ ít hơn vệ tinh địa tĩnh. Đó là lý do khi một tuyến cáp biển gặp sự cố, người dùng ở Việt Nam thấy truy cập trang nước ngoài chậm hẳn đi dù vệ tinh vẫn bay bình thường.
Câu 13. Trình duyệt web đầu tiên chạy trên loại máy nào và có gì đặc biệt so với trình duyệt ngày nay?
Đáp án: Chạy trên máy trạm NeXT ở CERN năm 1990; nó vừa xem vừa sửa được trang web.
Berners-Lee muốn web là nơi mọi người cùng viết, không chỉ đọc, nên trình duyệt đầu tiên cho sửa trực tiếp nội dung trang. Các trình duyệt phổ biến về sau bỏ phần soạn thảo, biến web thành nơi chủ yếu để đọc trong nhiều năm, trước khi các trang cho người dùng tự đăng bài phổ biến trở lại.
Những chỗ hay hiểu nhầm
"Wi-Fi là viết tắt của Wireless Fidelity." Không phải. Wi-Fi là tên thương mại do một công ty tư vấn thương hiệu đặt năm 1999 cho công nghệ mạng không dây theo chuẩn IEEE 802.11 ra đời năm 1997. Cụm "Wireless Fidelity" chỉ xuất hiện về sau như một câu khẩu hiệu, và những người tham gia đặt tên về sau đã giải thích rằng cái tên vốn không viết tắt cho cụm từ nào.
"Internet và web là một." Như đã nói ở câu 5, web chỉ là một dịch vụ trên Internet. Bạn gửi tin nhắn qua ứng dụng, gọi video, đồng bộ ảnh lên đám mây là đang dùng Internet nhưng không hẳn dùng web.
"Internet do quân đội Mỹ làm ra để chống chiến tranh hạt nhân." ARPANET do một cơ quan nghiên cứu của Bộ Quốc phòng Mỹ tài trợ, và ý tưởng mạng chịu được hư hỏng của Paul Baran có xuất phát từ bài toán liên lạc khi chiến tranh. Nhưng mục đích trực tiếp của ARPANET là cho các nhà khoa học dùng chung máy tính, và phần lớn người thiết kế là giới đại học. Câu chuyện "chống bom hạt nhân" bị kể đơn giản hoá.
Dòng thời gian tóm tắt
Các mốc trong bài theo thứ tự thời gian.
| Năm | Mốc | Người hoặc nơi |
|---|---|---|
| 1945 | Bài viết mô tả Memex | Vannevar Bush |
| Thập niên 1960 | Chuyển mạch gói; từ "hypertext" | Baran, Davies; Ted Nelson |
| 1969 | Thông điệp đầu tiên trên ARPANET | Los Angeles – Stanford |
| 1971 | Thư điện tử giữa hai máy, ký tự @ | Ray Tomlinson |
| 1974 | Thiết kế TCP/IP | Vint Cerf, Bob Kahn |
| 1983 | ARPANET chuyển sang TCP/IP; ra đời DNS | Mỹ; Paul Mockapetris |
| 1989 | Đề xuất World Wide Web | Tim Berners-Lee, CERN |
| 1990–1991 | Trình duyệt và trang web đầu tiên | CERN |
| 1993 | Web vào phạm vi công cộng | CERN |
| 1994 | Tên miền quốc gia .vn được cấp | Việt Nam |
| 1997 | Việt Nam chính thức kết nối Internet | Ngày 19 tháng 11 |
Nhìn bảng sẽ thấy Internet có hai lớp thời gian: lớp hạ tầng do giới nghiên cứu Mỹ dựng từ 1969 đến 1983, và lớp web do một phòng thí nghiệm châu Âu dựng từ 1989. Người dùng phổ thông chỉ thật sự gặp Internet khi lớp thứ hai ra đời.
Đọc thêm: chữ "spam" và vài cái tên có lai lịch thú vị
Thư rác được gọi là "spam" theo tên một loại thịt hộp, qua một tiểu phẩm hài trên truyền hình Anh đầu thập niên 1970, trong đó nhóm diễn viên hát lặp đi lặp lại chữ này át cả lời thoại. Người dùng mạng thời đầu mượn chữ ấy để gọi những tin nhắn lặp lại vô bổ làm ngập diễn đàn. Chữ "cookie", tệp nhỏ trình duyệt lưu lại, cũng là từ lóng có sẵn trong giới lập trình về một mẩu dữ liệu trao qua lại giữa hai chương trình.
Nếu muốn đọc tiếp, bản đề xuất năm 1989 của Berners-Lee và bài "As We May Think" của Bush đều ngắn, đọc được trong một buổi tối và cho thấy rõ những người làm ra web nghĩ gì lúc ban đầu. Về Internet ở Việt Nam, các bài kỷ niệm ngày 19 tháng 11 hằng năm trên báo chí thường kể lại quá trình chuẩn bị kết nối, nhưng con số và tên đơn vị tham gia nên đối chiếu với nguồn chính thức trước khi dùng.
Câu hỏi thường gặp
Ai sở hữu Internet?
Không ai sở hữu toàn bộ Internet. Mỗi phần hạ tầng như cáp, trạm, máy chủ thuộc về các nhà mạng, công ty và cơ quan khác nhau. Các quy tắc chung về giao thức do các tổ chức kỹ thuật quốc tế soạn thảo công khai, còn hệ thống tên miền và địa chỉ được điều phối bởi các tổ chức phi lợi nhuận.
Tim Berners-Lee có trở nên giàu nhờ phát minh ra web không?
Ông không lấy bằng sáng chế cho web và ủng hộ việc CERN đưa phần mềm vào phạm vi công cộng năm 1993. Về sau ông nhận nhiều giải thưởng, trong đó có giải Turing năm 2016, và lập tổ chức chuẩn hoá web, nhưng không thu tiền bản quyền từ việc mọi người dùng web.
Trang web đầu tiên còn xem được không?
Có. CERN đã khôi phục trang web đầu tiên ở địa chỉ gốc và giữ nó như một hiện vật lịch sử. Trang này chỉ có chữ và liên kết, giới thiệu dự án World Wide Web, hướng dẫn cách dùng trình duyệt và cách tự dựng máy chủ web.
Địa chỉ IP là gì?
Địa chỉ IP là dãy số định danh mỗi thiết bị trên mạng, giống số nhà để gói tin biết đường tới. Phiên bản IPv4 dùng 32 bit, cho khoảng 4,3 tỷ địa chỉ, nay đã gần cạn; phiên bản IPv6 dùng 128 bit nên số địa chỉ gần như không giới hạn.
Vì sao nói Internet có trước web khoảng hai mươi năm?
Vì ARPANET gửi thông điệp đầu tiên năm 1969, còn web được đề xuất năm 1989 và trang đầu tiên chạy năm 1991. Trong hai thập niên ấy, người dùng mạng chủ yếu gửi thư điện tử, truyền tệp, đăng nhập máy từ xa và tham gia các nhóm thảo luận bằng chữ.