TongQuat.comTổng Quát
Phát minh và công nghệ

Đơn vị đo mang tên nhà khoa học: 13 câu hỏi có giải thích, từ newton đến becquerel

Newton, watt, vôn, ampe, ôm, héc, jun, kelvin đặt theo tên ai, người đó làm gì? 13 câu hỏi có đáp án, giải thích và những chỗ hay viết sai.

Top-down view of a wooden classroom desk in Hanoi with a brass spring scale, small iron weights, a horseshoe magnet and a blank notebook, soft morning light, teal and orange tones

Trong hệ đơn vị quốc tế SI, có hơn hai mươi đơn vị mang tên một nhà khoa học có thật: newton của Isaac Newton, watt của James Watt, vôn của Alessandro Volta, ampe của André-Marie Ampère, kelvin của Lord Kelvin… Mỗi cái tên gắn với một công trình cụ thể, và nhớ được công trình đó thì nhớ luôn đơn vị đo đại lượng gì.

Bộ 13 câu dưới đây đi từ những đơn vị quen trong sách giáo khoa Vật lý đến vài đơn vị ít gặp hơn. Mỗi câu có đáp án và phần giải thích vì sao, xen một mục những chỗ hay viết sai và một bảng tra nhanh ở cuối. Tên đơn vị được ghi cả cách viết quốc tế lẫn cách phiên âm trong sách giáo khoa Việt Nam (niutơn, oát, vôn, ôm, héc, jun) để bạn đối chiếu. Đọc để hiểu, không có phần tính điểm.

Lực, công suất và điện: năm đơn vị quen nhất

Năm câu đầu là những đơn vị học sinh gặp từ cấp hai. Thử tự trả lời trước khi đọc phần giải thích.

Câu 1. Đơn vị đo lực trong hệ SI mang tên ai?

Đáp án: Isaac Newton, nhà vật lý và toán học người Anh. Đơn vị là newton, ký hiệu N, sách giáo khoa Việt Nam phiên là niutơn.

Một newton là lực làm một vật khối lượng một kilôgam tăng tốc thêm một mét trên giây mỗi giây. Cách hình dung dễ nhất: một quả táo nhỏ chừng 100 gam đè lên lòng bàn tay bạn một lực xấp xỉ một newton. Tên đơn vị nhắc tới định luật thứ hai của Newton, nêu trong bộ sách Các nguyên lý toán học của triết học tự nhiên xuất bản năm 1687.

Câu 2. Đơn vị công suất watt đặt theo tên ai, và người đó nổi tiếng nhờ việc gì?

Đáp án: James Watt, kỹ sư người Scotland, nổi tiếng nhờ cải tiến máy hơi nước.

Một watt (oát) bằng một jun năng lượng mỗi giây. Điều thú vị là chính Watt đã đặt ra đơn vị mã lực để so máy hơi nước của mình với sức kéo của ngựa, khi bán máy cho chủ mỏ quen dùng ngựa. Hơn một thế kỷ sau, đơn vị mang tên ông lại dần thay mã lực trong hệ đo quốc tế.

Câu 3. Vôn, đơn vị hiệu điện thế, lấy từ tên nhà khoa học nào?

Đáp án: Alessandro Volta, nhà vật lý người Ý.

Năm 1800, Volta công bố cột pin xếp xen kẽ các đĩa kim loại với miếng giấy hoặc dạ tẩm nước muối, nguồn điện đầu tiên cho dòng điện chạy liên tục. Trước đó người ta chỉ có điện tích tĩnh phóng ra trong chớp mắt. Vì thế việc đơn vị hiệu điện thế mang tên ông là rất hợp lý: chiếc pin trong điều khiển tivi nhà bạn là hậu duệ trực tiếp của cột pin ấy.

Câu 4. Ampe, đơn vị cường độ dòng điện, mang tên ai?

Đáp án: André-Marie Ampère, nhà vật lý và toán học người Pháp.

Từ năm 1820, ngay sau khi biết dòng điện làm lệch kim la bàn, Ampère dựng nên lý thuyết về lực giữa các dây dẫn có dòng điện, nền móng của môn điện động lực học. Ampe là một trong bảy đơn vị cơ bản của hệ SI. Từ năm 2019, ampe được định nghĩa qua giá trị cố định của điện tích nguyên tố chứ không qua lực giữa hai dây dẫn như trước.

Câu 5. Ôm, đơn vị điện trở, đặt theo tên ai, và ký hiệu của nó là chữ gì?

Đáp án: Georg Simon Ohm, nhà vật lý người Đức. Ký hiệu là chữ Hy Lạp omega viết hoa, Ω.

Năm 1827, Ohm công bố mối quan hệ giữa hiệu điện thế, cường độ dòng điện và điện trở mà ngày nay học sinh viết gọn là U = I.R. Lúc đầu công trình của ông bị giới khoa học Đức đón nhận lạnh nhạt, phải gần hai chục năm sau mới được công nhận rộng rãi. Chữ omega được chọn vì đọc gần giống tên ông.

Sóng, năng lượng và áp suất

Ba đơn vị tiếp theo xuất hiện hằng ngày: trên thông số loa và sóng radio, trên nhãn năng lượng thực phẩm, trong bản tin thời tiết.

Câu 6. Đơn vị tần số héc (hertz) mang tên ai, và người đó chứng minh điều gì?

Đáp án: Heinrich Hertz, nhà vật lý người Đức, người chứng minh bằng thí nghiệm rằng sóng điện từ có thật.

Lý thuyết của Maxwell đã tiên đoán sóng điện từ từ những năm 1860, nhưng phải đến cuối thập niên 1880 Hertz mới phát và thu được chúng trong phòng thí nghiệm. Một héc nghĩa là một dao động mỗi giây. Đài phát thanh ghi tần số bằng kilôhéc hoặc mêgahéc, chính là thứ sóng mà Hertz lần đầu đo được.

Câu 7. Jun (joule) là đơn vị của đại lượng nào, và đặt theo tên ai?

Đáp án: Đơn vị năng lượng, công và nhiệt lượng; mang tên James Prescott Joule, nhà vật lý người Anh.

Joule xuất thân trong một gia đình nấu bia. Những năm 1840, ông đo được rằng cùng một lượng công cơ học, ví dụ quả nặng rơi làm quay cánh khuấy trong thùng nước, luôn làm nước nóng lên một lượng nhiệt như nhau. Kết quả đó giúp khẳng định nhiệt là một dạng năng lượng, mở đường cho định luật bảo toàn năng lượng. Nhãn dinh dưỡng ghi kilôjun bên cạnh kilôcalo là dùng đơn vị của ông.

Câu 8. Đơn vị áp suất paxcan mang tên ai, và tên này còn gắn với thứ gì khác trong lịch sử công nghệ?

Đáp án: Blaise Pascal, nhà toán học và vật lý người Pháp. Tên ông còn gắn với một chiếc máy tính cơ học và một ngôn ngữ lập trình.

Năm 1648, theo đề nghị của Pascal, người anh rể mang ống thuỷ ngân lên núi Puy de Dôme và thấy cột thuỷ ngân thấp đi khi lên cao, chứng tỏ không khí có áp suất và áp suất giảm theo độ cao. Trước đó, năm 1642, Pascal đã chế một máy cộng trừ bằng bánh răng. Ngôn ngữ lập trình Pascal ra đời năm 1970 được đặt tên để tưởng nhớ ông. Bản tin thời tiết dùng hectopascal để đo khí áp.

Nhiệt độ, từ trường và phóng xạ

Nhóm cuối gồm những đơn vị nhiều người dùng mà không để ý gốc tên, kèm một câu hỏi về bảy đơn vị cơ bản của hệ SI.

Câu 9. Kelvin là tên thật của nhà khoa học hay là gì khác?

Đáp án: Không phải tên khai sinh. Đó là tước hiệu Nam tước Kelvin của William Thomson, nhà vật lý người Anh sinh ở Belfast, làm việc cả đời ở Glasgow.

Tước hiệu lấy theo tên con sông Kelvin chảy qua khuôn viên Đại học Glasgow. Năm 1848, Thomson đề xuất thang nhiệt độ tuyệt đối, bắt đầu từ mức lạnh nhất có thể về lý thuyết. Không độ kelvin tương ứng âm 273,15 độ C, và một độ chênh trên thang kelvin bằng đúng một độ chênh trên thang Celsius.

Câu 10. Thang nhiệt độ Celsius lúc mới ra đời có gì khác với ngày nay?

Đáp án: Nó bị lộn ngược: 0 là điểm sôi của nước, 100 là điểm đông đặc.

Nhà thiên văn Thuỵ Điển Anders Celsius đề xuất thang này năm 1742. Chỉ vài năm sau khi ông mất, thang được đảo lại thành dạng quen thuộc hiện nay; người đảo được nhắc tới khác nhau tuỳ tài liệu, nên các sách thường không gán cho một người cụ thể. Trong hệ SI, nhiệt độ Celsius là đơn vị dẫn xuất, gắn chặt với kelvin.

Câu 11. Đơn vị tesla dùng để đo đại lượng nào?

Đáp án: Cảm ứng từ, tức độ mạnh của từ trường; mang tên Nikola Tesla, nhà phát minh người Serbia sinh ở vùng nay thuộc Croatia, sau nhập quốc tịch Mỹ.

Tesla được biết đến nhiều nhất qua động cơ điện xoay chiều và hệ thống điện xoay chiều. Đơn vị mang tên ông được Hội nghị Cân đo quốc tế đưa vào năm 1960. Một tesla là từ trường rất mạnh: từ trường Trái Đất chỉ cỡ vài chục microtesla, còn máy chụp cộng hưởng từ trong bệnh viện thường chạy ở 1,5 hoặc 3 tesla.

Câu 12. Becquerel đo cái gì, và Henri Becquerel đã phát hiện ra điều gì?

Đáp án: Đo hoạt độ phóng xạ, tức số hạt nhân phân rã mỗi giây. Henri Becquerel phát hiện ra hiện tượng phóng xạ năm 1896.

Becquerel để muối urani lên tấm kính ảnh bọc kín giấy đen và thấy tấm kính vẫn bị làm mờ, dù không có ánh sáng. Ông nhận giải Nobel Vật lý năm 1903 cùng Pierre và Marie Curie. Một becquerel là một phân rã mỗi giây, đơn vị rất nhỏ, nên báo cáo đo phóng xạ thường ghi hàng nghìn hoặc hàng triệu becquerel.

Câu 13. Trong bảy đơn vị cơ bản của hệ SI, có bao nhiêu đơn vị mang tên người?

Đáp án: Hai: ampe và kelvin.

Bảy đơn vị cơ bản là giây, mét, kilôgam, ampe, kenvin, mol và candela. Năm đơn vị còn lại lấy tên theo khái niệm hoặc từ gốc Hy Lạp, Latinh. Phần lớn đơn vị mang tên người, như newton, jun, oát, vôn, ôm, là đơn vị dẫn xuất, ghép từ các đơn vị cơ bản. Đây là câu nhiều người đoán nhầm là bốn hay năm vì quen tên newton và watt.

Những chỗ hay viết sai và trả lời nhầm

Viết hoa tên đơn vị khi viết đầy đủ. Theo quy ước của hệ SI, tên đơn vị viết thường như danh từ chung (newton, watt, kelvin), còn ký hiệu mới viết hoa chữ đầu vì lấy từ tên người (N, W, K). Ngoại lệ đáng nhớ là "độ Celsius", giữ chữ hoa vì "độ" mới là phần đơn vị. Trong văn bản tiếng Việt, cách phiên âm niutơn, oát, vôn cũng viết thường.

Gọi "độ kelvin". Từ năm 1967, đơn vị chỉ gọi là kelvin, ký hiệu K, không có dấu độ phía trước. Ta nói "300 kelvin", không nói "300 độ K". Lý do là kelvin đo nhiệt độ tuyệt đối, tính từ điểm không thật sự, chứ không phải một mức chia trên thang tự chọn như độ C hay độ F.

Nhầm kilôoát với kilôoát giờ. Kilôoát là công suất, cho biết máy dùng điện nhanh tới đâu. Kilôoát giờ, con số trên hoá đơn tiền điện, là năng lượng: một thiết bị một kilôoát chạy liên tục một giờ thì tiêu thụ một kilôoát giờ. Nhầm hai đơn vị này là lỗi thường gặp nhất khi đọc nhãn thiết bị điện.

Nghĩ rằng Tesla đặt ra đơn vị mang tên mình. Hầu hết đơn vị mang tên người được đặt sau khi người đó đã mất, bởi các hội nghị quốc tế. Tesla mất năm 1943, đơn vị tesla được chuẩn hoá năm 1960. Riêng Watt tự đặt ra mã lực, một đơn vị ngoài hệ SI.

Bảng tra nhanh: đơn vị, đại lượng và người mang tên

Bảng dưới gom các đơn vị trong bài và vài đơn vị khác cũng mang tên người, tiện ôn lại.

Đơn vị (ký hiệu)Đại lượng đoMang tênGhi nhớ
newton (N)LựcIsaac Newton, AnhĐịnh luật II, sách năm 1687
watt (W)Công suấtJames Watt, ScotlandCải tiến máy hơi nước
volt (V)Hiệu điện thếAlessandro Volta, ÝPin Volta năm 1800
ampere (A)Cường độ dòng điệnAndré-Marie Ampère, PhápĐơn vị cơ bản SI
ohm (Ω)Điện trởGeorg Simon Ohm, ĐứcĐịnh luật Ohm năm 1827
hertz (Hz)Tần sốHeinrich Hertz, ĐứcThu phát sóng điện từ
joule (J)Năng lượng, công, nhiệtJames Prescott Joule, AnhNhiệt là năng lượng
pascal (Pa)Áp suấtBlaise Pascal, PhápThí nghiệm trên núi năm 1648
kelvin (K)Nhiệt độWilliam Thomson, Lord KelvinĐơn vị cơ bản SI
tesla (T)Cảm ứng từNikola TeslaMáy cộng hưởng từ 1,5–3 T
becquerel (Bq)Hoạt độ phóng xạHenri Becquerel, PhápPhát hiện phóng xạ năm 1896
coulomb (C)Điện tíchCharles-Augustin de Coulomb, PhápCân xoắn, năm 1785

Mẹo nhớ: đơn vị điện gần như toàn tên người, vì ngành điện hình thành đúng lúc các nhà khoa học châu Âu thế kỷ 19 bắt đầu quen đặt tên đơn vị để vinh danh đồng nghiệp đi trước.

Đọc thêm: những đơn vị mang tên người ít ai để ý

Ngoài 13 câu trên, hệ SI còn nhiều đơn vị mang tên người mà học sinh chỉ gặp ở lớp trên. Fara (farad), đơn vị điện dung của tụ điện, lấy từ tên Michael Faraday, người phát hiện cảm ứng điện từ năm 1831. Henry, đơn vị độ tự cảm, mang tên nhà vật lý Mỹ Joseph Henry, người tìm ra hiện tượng này gần như cùng lúc với Faraday. Weber, đơn vị từ thông, mang tên Wilhelm Weber, người Đức. Simen (siemens), đơn vị độ dẫn điện, mang tên kỹ sư người Đức Werner von Siemens.

Ở lĩnh vực phóng xạ và y học hạt nhân có thêm gray, đơn vị liều hấp thụ, mang tên nhà vật lý người Anh Louis Harold Gray, và sievert, đơn vị liều tương đương, mang tên nhà vật lý người Thuỵ Điển Rolf Sievert. Hai đơn vị này hay xuất hiện trong tin tức về chụp chiếu y tế. Khi gặp một đơn vị lạ, mẹo hữu ích là tìm xem nó mang tên ai rồi tra người đó làm gì: hầu như lần nào cũng thấy công trình của người ấy chính là đại lượng mà đơn vị đo.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao sách giáo khoa Việt Nam viết niutơn, oát, vôn thay vì newton, watt, volt?

Đó là cách phiên âm theo tiếng Việt để học sinh đọc đúng. Cả hai cách viết đều chỉ cùng một đơn vị và dùng chung ký hiệu quốc tế N, W, V. Trong tài liệu kỹ thuật và văn bản chuyên ngành hiện nay, cách viết nguyên dạng quốc tế ngày càng phổ biến, nhưng ký hiệu thì luôn giữ nguyên.

Có đơn vị nào mang tên phụ nữ không?

Trong hệ SI hiện hành thì không có đơn vị nào mang tên một nhà khoa học nữ. Đơn vị curie, từng dùng để đo hoạt độ phóng xạ, gắn với vợ chồng Pierre và Marie Curie, nhưng nay đã được thay bằng becquerel trong hệ SI, dù vẫn còn gặp trong tài liệu cũ.

Mã lực có phải đơn vị SI không?

Không. Mã lực là đơn vị ngoài hệ SI, do James Watt đặt ra để so sánh máy hơi nước với sức ngựa. Có nhiều loại mã lực hơi khác nhau giữa các nước, đều xấp xỉ 735 đến 746 oát. Ngành ô tô vẫn quen dùng mã lực, còn tài liệu khoa học dùng kilôoát.

Ai quyết định đặt tên một đơn vị theo tên một người?

Việc chuẩn hoá đơn vị SI do Hội nghị toàn thể về Cân đo quyết định, dựa trên đề xuất của các uỷ ban chuyên môn. Nhiều tên đã được giới khoa học dùng quen từ trước, hội nghị chỉ xác nhận chính thức. Vì thế có những đơn vị mang tên người được dùng không chính thức hàng chục năm trước khi vào hệ SI.

Vì sao ký hiệu của ôm là chữ omega mà không phải chữ O?

Chữ O dễ lẫn với số 0 trong công thức và thông số kỹ thuật, nên người ta chọn chữ Hy Lạp omega viết hoa, vừa đọc gần với tên Ohm vừa không bị nhầm. Trên bản vẽ mạch điện cũ hoặc khi không gõ được ký tự Hy Lạp, người ta đôi khi viết chữ R hoặc chữ "ohm" thay thế.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138