TongQuat.comTổng Quát
Phát minh và công nghệ

Điện báo, điện thoại, radio, truyền hình: 13 câu hỏi ai phát minh, có lời giải thích

Bell hay Meucci, Marconi hay Tesla, Baird hay Farnsworth? 13 câu hỏi về phát minh truyền tin xa, nói rõ chỗ tranh luận, kèm mốc phát thanh Việt Nam.

Low angle shot of an old steel radio transmission tower against a clear morning sky in Thai Nguyen, a man in a cap seen from behind holding a vintage telephone handset

Điện báo, điện thoại, radio và truyền hình đều là những phát minh có tranh chấp: điện thoại gắn với Alexander Graham Bell nhưng còn Elisha Gray và Antonio Meucci; radio gắn với Guglielmo Marconi nhưng còn Nikola Tesla và Alexander Popov; truyền hình có John Logie Baird với máy cơ học và Philo Farnsworth với máy điện tử hoàn toàn. Biết được vì sao có tranh chấp giúp bạn trả lời đúng mà không phải học thuộc một cái tên.

Bộ 13 câu dưới đây đi từ điện báo những năm 1830 tới tin nhắn SMS đầu tiên năm 1992, có hai câu về mốc phát thanh và truyền hình ở Việt Nam. Mỗi câu có đáp án và lời giải thích; chỗ nào giới sử học chưa thống nhất, bài nói rõ là chưa thống nhất. Bài không đi vào sản phẩm hay nhà mạng đang hoạt động.

Điện báo: lần đầu tin tức đi nhanh hơn ngựa

Bốn câu đầu về điện báo, phát minh đầu tiên cho tin tức vượt hàng trăm cây số trong vài giây.

Câu 1. Ai phát minh ra điện báo?

Đáp án: Không có một người duy nhất. Năm 1837, William Cooke và Charles Wheatstone ở Anh được cấp bằng sáng chế cho điện báo kim chỉ; cùng thời, Samuel Morse ở Mỹ phát triển điện báo một dây với mã chấm gạch.

Hệ thống của Cooke và Wheatstone dùng kim chỉ vào chữ cái và được lắp dọc đường sắt Anh. Hệ thống của Morse đơn giản hơn, chỉ cần một dây và người đánh mã, nên lan khắp thế giới. Năm 1844, Morse gửi bức điện công khai trên đường dây từ Washington tới Baltimore, mốc hay được nhắc trong sách giáo khoa.

Câu 2. Mã Morse có hoàn toàn do Samuel Morse nghĩ ra không?

Đáp án: Còn tranh luận. Cộng sự của ông là Alfred Vail được nhiều sử gia cho là góp phần lớn trong việc biến mã ban đầu thành dạng chấm gạch theo chữ cái.

Bản đầu của Morse dùng số để tra từ trong một cuốn từ điển mã, khá rườm rà. Dạng mã theo từng chữ cái, trong đó chữ hay dùng như E chỉ là một chấm, là thành quả làm chung, và tỷ lệ công sức của Vail đến nay vẫn được bàn. Cách an toàn là nói mã mang tên Morse, do Morse và Vail phát triển.

Câu 3. Tín hiệu cấp cứu SOS là viết tắt của cụm từ nào?

Đáp án: Không viết tắt cụm nào cả. SOS được chọn vì trong mã Morse nó là ba chấm, ba gạch, ba chấm liền nhau, rất dễ phát và dễ nhận.

Tín hiệu này được thông qua trong công ước vô tuyến điện quốc tế ký ở Berlin năm 1906 và có hiệu lực từ năm 1908. Các cụm "Save Our Souls" hay "Save Our Ship" là cách người ta gán nghĩa về sau cho dễ nhớ. Câu này lặp lại lỗi thường gặp: thấy ba chữ cái thì tưởng là viết tắt.

Câu 4. Cáp điện báo xuyên Đại Tây Dương đầu tiên hoạt động được bao lâu?

Đáp án: Chỉ khoảng ba tuần, năm 1858, rồi hỏng. Tuyến cáp bền vững đầu tiên chỉ có từ năm 1866.

Năm 1858, cáp nối Ireland với Newfoundland truyền được thư chúc mừng giữa Nữ hoàng Anh và Tổng thống Mỹ, mỗi bức mất nhiều giờ mới gửi xong, rồi tín hiệu tắt hẳn, một phần do điện áp đặt vào quá cao làm hỏng lớp cách điện. Tám năm sau, con tàu lớn nhất thời ấy rải thành công một tuyến cáp mới, mở đầu thời liên lạc tức thời giữa hai bờ đại dương.

Điện thoại và radio: hai cuộc tranh chấp nổi tiếng

Ba câu tiếp theo là những câu hay có đáp án gây tranh cãi trong các bộ câu hỏi kiến thức.

Câu 5. Ai phát minh ra điện thoại?

Đáp án: Alexander Graham Bell được cấp bằng sáng chế ngày 7 tháng 3 năm 1876, nhưng việc ai là người đầu tiên vẫn còn tranh luận.

Elisha Gray nộp hồ sơ mô tả thiết bị tương tự vào đúng ngày Bell nộp đơn, 14 tháng 2 năm 1876. Antonio Meucci, người Ý sống ở Mỹ, đã làm thiết bị truyền giọng nói từ nhiều năm trước nhưng không đủ tiền gia hạn hồ sơ bảo hộ. Năm 2002, Hạ viện Mỹ thông qua nghị quyết ghi nhận đóng góp của Meucci. Ba ngày sau khi được cấp bằng, Bell nói qua máy gọi trợ lý Thomas Watson ở phòng bên, câu nói đầu tiên được ghi nhận qua điện thoại của ông.

Câu 6. Marconi được ghi nhận gì về radio, và vì sao vẫn có tranh luận?

Đáp án: Guglielmo Marconi biến sóng vô tuyến thành hệ thống liên lạc thực dụng, truyền tín hiệu qua Đại Tây Dương ngày 12 tháng 12 năm 1901, và nhận Nobel Vật lý năm 1909 cùng Karl Ferdinand Braun.

Tranh luận đến từ nhiều phía: Nikola Tesla có các bằng sáng chế về mạch cộng hưởng; Alexander Popov ở Nga trình diễn máy thu sóng năm 1895; Jagadish Chandra Bose ở Ấn Độ làm thí nghiệm với sóng cực ngắn. Năm 1943, Toà án Tối cao Mỹ vô hiệu một phần bằng sáng chế của Marconi, viện dẫn công trình có trước của Tesla và một số người khác. Ở Nga, ngày 7 tháng 5 vẫn được gọi là ngày Radio để nhớ Popov.

Câu 7. Chương trình phát thanh có giọng nói và âm nhạc đầu tiên thường được kể là của ai?

Đáp án: Của Reginald Fessenden, đêm Giáng sinh năm 1906, ở bang Massachusetts, Mỹ. Tuy vậy một số sử gia nghi ngờ vì thiếu ghi chép đương thời.

Trước Fessenden, sóng vô tuyến chỉ truyền tín hiệu chấm gạch kiểu điện báo. Theo lời kể của chính ông nhiều năm sau, tối hôm đó các nhân viên vô tuyến trên tàu biển bất ngờ nghe tiếng đàn và giọng đọc. Vì chỉ có lời kể muộn, sách cẩn thận ghi "theo lời kể của Fessenden"; điều chắc chắn là ông đi đầu trong kỹ thuật điều biên để truyền âm thanh.

Truyền hình và các mốc ở Việt Nam

Ba câu về truyền hình và hai mốc phát sóng trong nước.

Câu 8. Ai trình diễn truyền hình đầu tiên?

Đáp án: John Logie Baird, người Scotland, trình diễn truyền hình cơ học ở London ngày 26 tháng 1 năm 1926. Truyền hình điện tử hoàn toàn được Philo Farnsworth trình diễn ở Mỹ năm 1927.

Máy của Baird dùng đĩa quay có lỗ xoắn ốc để quét hình, cho ảnh mờ, ít dòng quét. Truyền hình mà thế giới dùng về sau là loại điện tử, quét bằng chùm electron, nơi Farnsworth và Vladimir Zworykin là hai cái tên chính và từng tranh chấp bằng sáng chế với nhau. Vì vậy câu "ai phát minh ra truyền hình" cần nói rõ loại cơ học hay điện tử.

Câu 9. Đài Tiếng nói Việt Nam phát buổi đầu tiên vào ngày nào?

Đáp án: Ngày 7 tháng 9 năm 1945, năm ngày sau khi Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập.

Câu mở đầu buổi phát thanh là "Đây là Tiếng nói Việt Nam, phát thanh từ Hà Nội, thủ đô nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà". Ngày 7 tháng 9 được lấy làm ngày truyền thống của Đài. Những năm kháng chiến, đài phải chuyển nhiều nơi và giữ sóng trong điều kiện thiết bị rất hạn chế.

Câu 10. Truyền hình Việt Nam phát sóng chương trình đầu tiên năm nào?

Đáp án: Năm 1970, ngày 7 tháng 9, đúng 25 năm sau buổi phát thanh đầu tiên của Đài Tiếng nói Việt Nam.

Chương trình đầu tiên được phát thử nghiệm trong điều kiện thời chiến, thời lượng ngắn, vùng phủ sóng hẹp quanh Hà Nội. Ngày 7 tháng 9 năm 1970 được coi là ngày thành lập Đài Truyền hình Việt Nam. Việc phát sóng màu và mở rộng vùng phủ sóng diễn ra dần trong các thập niên sau.

Vệ tinh, điện thoại di động và tin nhắn

Ba câu cuối đưa câu chuyện truyền tin tới gần đời sống hôm nay.

Câu 11. Ai đề xuất ý tưởng dùng vệ tinh địa tĩnh để chuyển tiếp liên lạc, và vệ tinh nào phát truyền hình trực tiếp qua Đại Tây Dương đầu tiên?

Đáp án: Nhà văn, kỹ sư Arthur C. Clarke đề xuất năm 1945; vệ tinh Telstar 1 phát truyền hình trực tiếp qua Đại Tây Dương năm 1962.

Clarke tính rằng ba vệ tinh ở độ cao khoảng 36.000 km, quay cùng tốc độ với Trái Đất, sẽ phủ gần trọn bề mặt hành tinh. Telstar 1 thì bay quỹ đạo thấp, mỗi vòng chỉ chuyển tiếp được vài chục phút. Quỹ đạo địa tĩnh ngày nay vẫn được gọi không chính thức là quỹ đạo Clarke.

Câu 12. Cuộc gọi đầu tiên từ điện thoại di động cầm tay diễn ra khi nào?

Đáp án: Ngày 3 tháng 4 năm 1973, trên một con phố ở New York, do kỹ sư Martin Cooper thực hiện.

Chiếc máy dùng trong cuộc gọi nặng khoảng một kilôgam, pin chỉ đủ nói chuyện chừng nửa giờ. Theo lời Cooper kể, người nhận cuộc gọi là một kỹ sư ở công ty đối thủ cũng đang phát triển điện thoại di động. Phải tới đầu thập niên 1980, mạng di động thương mại và máy bán cho công chúng mới xuất hiện.

Câu 13. Tin nhắn SMS đầu tiên gửi năm nào và nội dung là gì?

Đáp án: Ngày 3 tháng 12 năm 1992, nội dung là lời chúc Giáng sinh "Merry Christmas".

Kỹ sư Neil Papworth gửi tin này từ một máy tính tới điện thoại di động của một đồng nghiệp ở Anh, vì máy điện thoại thời đó chưa có bàn phím gõ chữ. Mỗi tin SMS giới hạn 160 ký tự chữ Latinh không dấu, giới hạn có từ thiết kế ban đầu để vừa khoảng trống trong tín hiệu điều khiển của mạng. Tin nhắn tiếng Việt có dấu bị giới hạn ngắn hơn vì phải dùng bảng mã khác.

Ba chỗ hay trả lời nhầm

"Sóng radio chậm hơn ánh sáng." Sóng radio, ánh sáng, tia X đều là sóng điện từ và trong chân không truyền cùng một tốc độ, khoảng 300.000 km mỗi giây. James Clerk Maxwell tiên đoán điều này bằng phương trình những năm 1860, Heinrich Hertz xác nhận bằng thí nghiệm cuối thập niên 1880. Chúng khác nhau ở bước sóng và tần số, không ở tốc độ.

"Edison phát minh ra điện thoại." Edison có cải tiến quan trọng cho điện thoại, đặc biệt là micrô dùng hạt cacbon cho tiếng rõ hơn, nhưng không phải người làm ra điện thoại. Các đáp án hợp lý cho câu "ai phát minh" là Bell, kèm ghi chú về Gray và Meucci.

"Truyền hình do một người phát minh." Như câu 8, truyền hình cơ học và truyền hình điện tử là hai hướng khác nhau với những người khác nhau. Ngoài Baird, Farnsworth, Zworykin còn có những người đặt nền móng sớm hơn như Paul Nipkow, người được cấp bằng sáng chế đĩa quét hình năm 1884.

Bảng tóm tắt: phát minh, người được ghi nhận và chỗ tranh luận

Bảng gom các phát minh trong bài, kèm cột ghi chỗ còn bàn cãi để bạn trả lời đúng mức.

Phát minhMốcNgười được ghi nhậnChỗ cần ghi chú
Điện báo1837, 1844Cooke và Wheatstone; MorseHai hệ thống ra đời độc lập
Mã MorseThập niên 1830–1840Samuel MorseVai trò lớn của Alfred Vail
Điện thoại1876Alexander Graham BellElisha Gray, Antonio Meucci
Radio1895–1901Guglielmo MarconiTesla, Popov, Bose; phán quyết 1943
Phát thanh giọng nói1906Reginald FessendenThiếu ghi chép đương thời
Truyền hình1926, 1927Baird; FarnsworthCơ học khác điện tử
Vệ tinh viễn thông1945, 1962Arthur C. Clarke; Telstar 1Ý tưởng khác vệ tinh thật
Điện thoại di động1973Martin CooperMạng thương mại có sau
Tin nhắn SMS1992Neil PapworthGửi từ máy tính

Bảng cho thấy cột cuối hiếm khi trống. Với phát minh truyền tin, câu trả lời chuẩn là tên người được ghi nhận rộng rãi nhất kèm một dòng về người cùng thời, thay vì khẳng định chỉ một người.

Câu hỏi thường gặp

Bưu điện Việt Nam bắt đầu có điện báo từ khi nào?

Điện báo được người Pháp đưa vào Nam Kỳ từ nửa sau thế kỷ 19 để phục vụ bộ máy cai trị, sau đó lan ra các thành phố lớn. Các mốc năm cụ thể khác nhau giữa các nguồn tài liệu, vì vậy bài không đưa thành câu hỏi riêng để tránh nêu con số chưa thống nhất.

Vì sao điện thoại bàn cũ vẫn gọi được khi mất điện?

Đường dây điện thoại cố định kiểu cũ được tổng đài cấp một dòng điện nhỏ ngay trên dây đồng, độc lập với điện lưới trong nhà. Vì vậy máy bàn không cần cắm điện vẫn gọi được. Các máy bàn không dây hoặc dịch vụ thoại qua cáp quang thì cần điện tại nhà nên sẽ tắt khi mất điện.

Sóng AM và FM khác nhau thế nào?

AM là điều biên, thay đổi độ mạnh của sóng mang theo âm thanh; FM là điều tần, thay đổi tần số của sóng mang. Sóng AM đi xa hơn, nhất là ban đêm, nhưng dễ bị nhiễu tiếng lạo xạo. Sóng FM cho âm thanh trong hơn nhưng vùng phủ hẹp hơn.

Mã Morse ngày nay còn được dùng không?

Còn, nhưng ít. Giới vô tuyến điện nghiệp dư vẫn dùng vì tín hiệu chấm gạch xuyên qua nhiễu tốt. Hàng không vẫn dùng mã Morse để nhận dạng một số đài dẫn đường. Trong hàng hải, hệ thống cấp cứu qua vệ tinh đã thay cho mã Morse từ cuối thập niên 1990.

Điện thoại thông minh có phải một phát minh riêng không?

Đó là sự kết hợp của nhiều phát minh có trước: điện thoại di động, máy tính bỏ túi, màn hình cảm ứng, Internet di động, định vị vệ tinh. Vì vậy hiếm sách lịch sử công nghệ nghiêm túc gán nó cho một người phát minh duy nhất, dù có những sản phẩm làm nó phổ biến.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138