TongQuat.comTổng Quát
Phát minh và công nghệ

Phát minh y học thay đổi thế giới: 14 câu hỏi có đáp án và lời giải thích

Ai tìm ra penicillin, tia X, gây mê, thận nhân tạo? Bác sĩ nào bị chê cười vì bắt rửa tay? 14 câu hỏi lịch sử y học có đáp án, giải thích và chỗ tranh luận.

Bright hospital corridor in Ho Chi Minh City, a nurse seen from behind pushing a cart with glass vials and a small microscope, soft diffuse light, calm teal palette

Những phát minh y học được nhắc nhiều nhất trong các bộ câu hỏi kiến thức là vắc xin đậu mùa của Edward Jenner năm 1796, gây mê bằng ête năm 1846, tia X của Wilhelm Röntgen năm 1895 và penicillin của Alexander Fleming năm 1928. Mỗi mốc đều có chuyện phía sau mà câu trả lời một dòng bỏ sót, như việc Fleming không tự biến penicillin thành thuốc.

Bộ 14 câu dưới đây đi theo thời gian, từ thế kỷ 18 tới em bé thụ tinh trong ống nghiệm đầu tiên ở Việt Nam năm 1998. Mỗi câu có đáp án và giải thích. Đây là kiến thức lịch sử khoa học phổ thông, không phải lời khuyên chữa bệnh: mọi quyết định về sức khoẻ cần hỏi bác sĩ.

Thế kỷ 18 và 19: vắc xin, rửa tay, gây mê, sát trùng

Năm câu đầu về giai đoạn y học bắt đầu dựa vào thí nghiệm và quan sát có hệ thống.

Câu 1. Edward Jenner làm thí nghiệm gì năm 1796, và chữ "vaccine" bắt nguồn từ đâu?

Đáp án: Ông lấy dịch từ nốt đậu bò trên tay một cô vắt sữa, cấy cho cậu bé James Phipps, rồi chứng minh cậu không mắc đậu mùa. Chữ "vaccine" bắt nguồn từ tiếng Latinh "vacca", nghĩa là con bò.

Jenner để ý rằng người vắt sữa từng mắc đậu bò, một bệnh nhẹ, thì ít mắc đậu mùa. Trước ông, nhiều nơi ở châu Á và châu Phi đã dùng cách chủng đậu bằng mủ đậu mùa, hiệu quả nhưng nguy hiểm hơn. Năm 1980, Tổ chức Y tế Thế giới tuyên bố bệnh đậu mùa đã bị xoá sổ, bệnh truyền nhiễm đầu tiên ở người được loại trừ.

Câu 2. Ignaz Semmelweis đề nghị điều gì năm 1847, và vì sao ông bị phản đối?

Đáp án: Đề nghị bác sĩ rửa tay bằng dung dịch vôi clo trước khi đỡ đẻ. Ông bị phản đối vì khi đó chưa có thuyết vi trùng giải thích vì sao rửa tay có tác dụng.

Ở bệnh viện Vienna, khoa do bác sĩ và sinh viên y phụ trách có tỷ lệ sản phụ chết vì sốt hậu sản cao hơn hẳn khoa của các bà đỡ. Semmelweis nhận ra bác sĩ đi thẳng từ phòng mổ tử thi sang phòng sinh. Bắt rửa tay xong, tỷ lệ tử vong giảm mạnh. Nhiều đồng nghiệp coi đó là lời buộc tội, ông bị gạt ra và mất năm 1865. Ngày nay ông được gọi là người tiên phong của vệ sinh tay.

Câu 3. Ca phẫu thuật công khai đầu tiên có gây mê bằng ête diễn ra ở đâu, và vì sao có tranh luận ai đi đầu?

Đáp án: Ngày 16 tháng 10 năm 1846, ở Bệnh viện Đa khoa Massachusetts, thành phố Boston, Mỹ; nha sĩ William Morton cho bệnh nhân hít ête. Tranh luận vì bác sĩ Crawford Long đã dùng ête từ năm 1842 nhưng mãi sau mới công bố.

Trước gây mê, phẫu thuật phải làm thật nhanh trong khi bệnh nhân tỉnh và bị giữ chặt. Ca năm 1846 cắt khối u ở cổ diễn ra trước nhiều bác sĩ, tin lan đi khắp thế giới trong vài tháng. Long ở bang Georgia đã gây mê thành công nhiều ca, nhưng chỉ công bố năm 1849, nên người ta ghi nhận Morton về trình diễn công khai, Long về dùng sớm nhất.

Câu 4. Joseph Lister đưa phương pháp gì vào phòng mổ năm 1867?

Đáp án: Phương pháp sát trùng bằng axit carbolic, tức phenol, rửa dụng cụ, vết mổ và băng gạc.

Lister đọc các công trình của Louis Pasteur về vi sinh vật gây thối rữa và suy ra rằng nhiễm trùng vết mổ cũng do vi sinh vật. Sau khi áp dụng, tỷ lệ bệnh nhân chết vì nhiễm trùng sau mổ ở khoa của ông giảm rõ rệt. Từ sát trùng, y học dần chuyển sang vô trùng: làm sạch mọi thứ trước khi chạm vào vết mổ.

Câu 5. Louis Pasteur được ghi nhận những gì liên quan đến thực phẩm và vắc xin?

Đáp án: Phương pháp thanh trùng mang tên ông, đun nóng vừa phải để diệt vi sinh vật, từ những năm 1860; và vắc xin phòng bệnh dại, dùng lần đầu cho người năm 1885.

Ban đầu Pasteur nghiên cứu vì sao rượu vang và bia bị chua hỏng. Phương pháp thanh trùng nay dùng phổ biến cho sữa, nước quả. Năm 1885, ông tiêm vắc xin dại cho cậu bé Joseph Meister bị chó dại cắn, và cậu sống sót. Viện Pasteur ra đời sau đó, và Việt Nam có các viện Pasteur ở Nha Trang và Thành phố Hồ Chí Minh lập từ thời thuộc Pháp.

Từ tia X đến chụp cắt lớp: nhìn vào bên trong cơ thể

Bốn câu về những thiết bị giúp bác sĩ thấy được điều trước đó chỉ đoán, hoặc làm thay việc của một cơ quan.

Câu 6. Wilhelm Röntgen phát hiện tia X năm nào, và tấm ảnh tia X nổi tiếng đầu tiên chụp gì?

Đáp án: Ngày 8 tháng 11 năm 1895. Tấm ảnh nổi tiếng chụp bàn tay vợ ông, thấy rõ xương và chiếc nhẫn cưới.

Röntgen đang thí nghiệm với ống phóng điện bọc giấy đen thì thấy một màn huỳnh quang gần đó phát sáng. Ông gọi tia lạ là "tia X" vì chưa biết bản chất. Ông không xin bằng sáng chế để ai cũng dùng được, và nhận giải Nobel Vật lý đầu tiên năm 1901. Chỉ vài tháng sau công bố, bệnh viện ở nhiều nước đã dùng tia X để tìm mảnh đạn và xương gãy.

Câu 7. Willem Einthoven làm ra thiết bị gì, và ký hiệu P, Q, R, S, T trên bản điện tim có từ đâu?

Đáp án: Máy ghi điện tim dùng điện kế dây, đầu thế kỷ 20. Chính Einthoven đặt tên các sóng là P, Q, R, S, T.

Tim co bóp nhờ các xung điện, và Einthoven làm được thiết bị đủ nhạy để ghi các xung ấy từ bề mặt cơ thể. Máy đời đầu nặng vài trăm kilôgam, bệnh nhân phải nhúng tay chân vào chậu nước muối làm điện cực. Ông nhận giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học năm 1924. Cách đặt tên sóng của ông vẫn dùng đến nay.

Câu 8. Ai làm ra chiếc máy thận nhân tạo dùng được đầu tiên, trong hoàn cảnh nào?

Đáp án: Bác sĩ người Hà Lan Willem Kolff, năm 1943, khi nước ông đang bị quân đội Đức chiếm đóng trong Thế chiến thứ hai.

Thiếu thiết bị, Kolff tận dụng vật liệu sẵn có: ống màng xenlulô vốn dùng bọc xúc xích, quấn quanh một trống quay ngâm trong bể dung dịch, máu chảy qua ống màng để chất thải khuếch tán ra ngoài. Nhiều bệnh nhân đầu tiên không qua khỏi; năm 1945, một bệnh nhân nữ hồi phục sau khi được lọc máu, ca thành công đầu tiên. Sau chiến tranh, ông tặng máy cho nhiều bệnh viện nước ngoài, rồi sang Mỹ làm việc và tiếp tục nghiên cứu tim nhân tạo.

Câu 9. Máy chụp cắt lớp vi tính (CT) dùng cho bệnh nhân lần đầu năm nào, và giải Nobel về cộng hưởng từ (MRI) có tranh cãi gì?

Đáp án: Máy CT chụp bệnh nhân đầu tiên năm 1971 ở London, do Godfrey Hounsfield phát triển. Giải Nobel về MRI năm 2003 trao cho Paul Lauterbur và Peter Mansfield, trong khi Raymond Damadian công khai phản đối vì cho rằng mình đóng góp trước.

Hounsfield và Allan Cormack, người làm phần toán độc lập, nhận Nobel năm 1979. Với MRI, Damadian đã đề xuất dùng cộng hưởng từ để phân biệt mô bệnh từ đầu thập niên 1970, nhưng hội đồng chọn hai người làm ra cách tạo ảnh. Ông đăng quảng cáo trên báo để phản đối. Đây là ví dụ rõ về việc một phát minh có nhiều tầng công lao.

Thuốc, thiết bị và những ca đầu tiên

Năm câu cuối về penicillin, insulin và các ca điều trị mở đầu cả một ngành.

Câu 10. Alexander Fleming phát hiện penicillin như thế nào, và ai biến nó thành thuốc?

Đáp án: Năm 1928, Fleming thấy nấm mốc Penicillium mọc trên đĩa cấy vi khuẩn tụ cầu làm vi khuẩn quanh nó chết. Howard Florey và Ernst Chain ở Đại học Oxford mới tinh chế được penicillin thành thuốc dùng được, đầu thập niên 1940.

Fleming đi nghỉ về thì thấy đĩa cấy bị nhiễm nấm, chi tiết hay được kể như một sự tình cờ. Ông công bố năm 1929 nhưng không tinh chế được lượng đủ dùng. Nhóm Oxford làm được việc đó, và penicillin được sản xuất hàng loạt trong Thế chiến thứ hai. Ba người cùng nhận giải Nobel năm 1945.

Câu 11. Insulin được tìm ra ở đâu, và giải Nobel năm 1923 có điều gì gây tranh cãi?

Đáp án: Ở Đại học Toronto, Canada, năm 1921–1922. Giải trao cho Frederick Banting và John Macleod, nhưng không có Charles Best, cộng sự trực tiếp của Banting.

Banting và Best chiết insulin từ tuyến tuỵ, rồi nhà hoá sinh James Collip tinh chế để tiêm an toàn cho người. Đầu năm 1922, một cậu bé 14 tuổi mắc tiểu đường là người đầu tiên được tiêm. Không đồng ý với việc Best bị bỏ qua, Banting chia tiền thưởng cho Best, và Macleod chia phần của mình cho Collip.

Câu 12. Máy tạo nhịp tim cấy vào cơ thể được dùng lần đầu ở đâu, năm nào?

Đáp án: Ở Thuỵ Điển, năm 1958, cấy cho bệnh nhân Arne Larsson.

Thiết bị do kỹ sư Rune Elmqvist làm và bác sĩ phẫu thuật Åke Senning cấy, chiếc đầu tiên chỉ chạy được vài giờ. Larsson về sau được thay hơn hai mươi thiết bị và sống thêm hơn bốn mươi năm, sống lâu hơn cả hai người làm ra máy cho ông. Máy tạo nhịp ngày nay nhỏ hơn nhiều và chạy nhiều năm mới phải thay pin.

Câu 13. Ca ghép tim người đầu tiên diễn ra ở đâu, năm nào?

Đáp án: Ở thành phố Cape Town, Nam Phi, ngày 3 tháng 12 năm 1967, do bác sĩ Christiaan Barnard thực hiện.

Bệnh nhân Louis Washkansky sống thêm 18 ngày rồi mất vì viêm phổi, do thuốc chống thải ghép làm yếu hệ miễn dịch. Ca mổ gây tiếng vang khắp thế giới, nhưng ghép tim chỉ thật sự trở thành phương pháp điều trị khi có thuốc chống thải ghép tốt hơn từ thập niên 1980.

Câu 14. Em bé đầu tiên ra đời nhờ thụ tinh trong ống nghiệm sinh năm nào, và ở Việt Nam là năm nào?

Đáp án: Trên thế giới là Louise Brown, sinh ngày 25 tháng 7 năm 1978 ở Anh. Ở Việt Nam, ba em bé thụ tinh trong ống nghiệm đầu tiên chào đời ngày 30 tháng 4 năm 1998 tại Bệnh viện Từ Dũ, Thành phố Hồ Chí Minh.

Kỹ thuật do nhà sinh lý học Robert Edwards và bác sĩ Patrick Steptoe phát triển. Edwards nhận Nobel năm 2010; Steptoe đã mất năm 1988 nên không được xét. Chữ "trong ống nghiệm" thật ra chỉ đĩa thí nghiệm, nơi trứng và tinh trùng gặp nhau trước khi phôi được chuyển vào tử cung người mẹ.

Những chỗ hay trả lời nhầm

"Fleming làm ra thuốc penicillin." Như câu 10, Fleming phát hiện tác dụng diệt khuẩn của nấm, còn nhóm Florey và Chain mới làm ra thuốc. Câu trả lời đầy đủ nêu cả ba người, đúng như giải Nobel năm 1945.

"Jenner là người đầu tiên phòng bệnh đậu mùa." Kỹ thuật chủng đậu bằng mủ đậu mùa đã có ở Trung Hoa, Ấn Độ, Đế quốc Ottoman từ trước và được đưa vào Anh đầu thế kỷ 18. Cái mới của Jenner là dùng đậu bò, an toàn hơn nhiều, và kiểm chứng có hệ thống.

"Tia X được phát minh." Tia X là hiện tượng tự nhiên được phát hiện, không phải được phát minh. Röntgen phát hiện ra nó; còn máy chụp X quang mới là thiết bị được chế tạo. Sự phân biệt phát hiện và phát minh hay xuất hiện trong câu hỏi kiến thức: penicillin, hiện tượng phóng xạ cũng là phát hiện, còn máy điện tim, máy thận nhân tạo, máy tạo nhịp là phát minh.

Bảng ôn nhanh: năm, mốc và người

Các mốc trong bài theo thời gian.

NămMốcNgười hoặc nơi
1796Vắc xin đậu mùaEdward Jenner
1846Gây mê bằng ête công khaiWilliam Morton, Boston
1847Rửa tay trước khi đỡ đẻIgnaz Semmelweis
Thập niên 1860Thanh trùngLouis Pasteur
1867Sát trùng trong phẫu thuậtJoseph Lister
1885Vắc xin dại dùng cho ngườiLouis Pasteur
1895Tia XWilhelm Röntgen
Đầu thế kỷ 20Máy ghi điện timWillem Einthoven
1921–1922InsulinBanting, Best, Macleod, Collip
1928PenicillinAlexander Fleming; Florey, Chain
1943Máy thận nhân tạoWillem Kolff
1958Máy tạo nhịp cấy ghépThuỵ Điển
1967Ghép timChristiaan Barnard
1971Máy CT chụp bệnh nhânGodfrey Hounsfield
1978, 1998Em bé thụ tinh trong ống nghiệmAnh; Bệnh viện Từ Dũ

Một quy luật đáng nhớ: hầu hết phát minh y học lớn cần hai thế hệ người, một người phát hiện hiện tượng và một nhóm khác biến nó thành thứ dùng được cho bệnh nhân.

Đọc thêm: vì sao giải Nobel y học hay để lại người "bị quên"

Trong bài có ít nhất bốn trường hợp công lao bị chia không đều: Crawford Long với gây mê, Charles Best và James Collip với insulin, Raymond Damadian với cộng hưởng từ, Patrick Steptoe với thụ tinh trong ống nghiệm. Một phần nguyên nhân nằm ở quy chế của giải Nobel: mỗi giải khoa học trao cho tối đa ba người, và từ giữa thập niên 1970 quy chế ghi rõ không trao cho người đã mất, trừ khi người đó mất sau khi giải đã được công bố.

Phần còn lại nằm ở bản chất của y học hiện đại: một phương pháp điều trị hiếm khi là việc của một người. Có người phát hiện hiện tượng, người tinh chế chất, người làm thiết bị, người dám áp dụng ca đầu tiên, và rất nhiều bệnh nhân tình nguyện. Khi đọc về một phát minh y học, bạn có thể hỏi thêm: ai là người làm thí nghiệm đầu tiên, ai biến nó thành thứ dùng được, và ai là bệnh nhân đầu tiên. Câu trả lời thường là ba nhóm người khác nhau.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao nói Semmelweis đúng nhưng vẫn bị bác bỏ?

Ông có số liệu cho thấy rửa tay làm giảm tử vong, nhưng không giải thích được cơ chế vì thuyết vi trùng chỉ được Pasteur và Robert Koch xây dựng vài chục năm sau. Cách ông trình bày cũng gay gắt, khiến đồng nghiệp tự ái. Câu chuyện thường được dùng để minh hoạ việc dữ liệu đúng vẫn cần lời giải thích thuyết phục.

Kháng sinh có diệt được virus không?

Không. Kháng sinh như penicillin tác động lên vi khuẩn, không có tác dụng với virus gây cảm cúm thông thường. Dùng kháng sinh sai chỗ góp phần làm vi khuẩn kháng thuốc. Việc dùng thuốc cụ thể luôn phải theo chỉ định của bác sĩ.

Ai được gọi là cha đẻ của y học?

Theo truyền thống phương Tây, đó là Hippocrates, thầy thuốc Hy Lạp cổ đại sống khoảng thế kỷ 5 đến thế kỷ 4 trước Công nguyên, người tách y học khỏi giải thích siêu nhiên. Ở Việt Nam, danh y Tuệ Tĩnh thế kỷ 14 và Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác thế kỷ 18 được tôn vinh trong y học cổ truyền.

Ngày Thầy thuốc Việt Nam 27 tháng 2 bắt nguồn từ đâu?

Bắt nguồn từ bức thư Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi Hội nghị cán bộ y tế ngày 27 tháng 2 năm 1955, trong đó có câu "Lương y phải như từ mẫu". Ngày này được lấy làm Ngày Thầy thuốc Việt Nam để tôn vinh người làm nghề y.

Ống nghe và nhiệt kế y tế ra đời khi nào?

Ống nghe do bác sĩ Pháp René Laennec làm năm 1816 từ một ống giấy cuộn, sau thay bằng ống gỗ. Nhiệt kế y tế dùng rộng rãi từ cuối thế kỷ 19 khi có loại nhỏ gọn đo nhanh. Lịch sử chi tiết của từng dụng cụ có ở các bài viết dài về đồ vật y tế.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138