Máy tính không do một người phát minh ra trong một ngày: nó là chuỗi bước nối tiếp nhau hơn một thế kỷ, từ bản thiết kế bằng bánh răng của Charles Babbage những năm 1830, qua các cỗ máy dùng ống chân không thời Thế chiến thứ hai, đến transistor năm 1947 và mạch tích hợp cuối thập niên 1950. Vì thế câu hỏi "máy tính đầu tiên là máy nào" có nhiều câu trả lời tuỳ cách định nghĩa, và bài này sẽ nói rõ chỗ đó.
Dưới đây là 13 câu hỏi theo thứ tự thời gian, mỗi câu có đáp án và lời giải thích. Bài chỉ hỏi những mốc đã được giới sử học công nghệ thống nhất, nêu rõ chỗ còn tranh luận, và không đi vào sản phẩm hay hãng máy tính đang bán trên thị trường.
Trước khi có điện: từ người làm tính đến bánh răng của Babbage
Bốn câu đầu đưa bạn về thời máy tính còn là ý tưởng trên giấy.
Câu 1. Từ "computer" trong tiếng Anh ban đầu dùng để chỉ ai hoặc cái gì?
Đáp án: Chỉ con người: người làm nghề tính toán bằng tay.
Từ thế kỷ 17 đến giữa thế kỷ 20, "computer" là một nghề. Các đài thiên văn, cơ quan đo đạc và về sau là các phòng thí nghiệm hàng không thuê cả phòng người, nhiều người là phụ nữ, để tính bảng số liệu. Khi máy điện tử làm được việc đó, cái tên nghề chuyển sang cho chiếc máy.
Câu 2. Ai thiết kế "Máy phân tích", được coi là bản thiết kế máy tính đa năng đầu tiên?
Đáp án: Charles Babbage, nhà toán học người Anh, từ năm 1837.
Máy phân tích có bộ nhớ, bộ xử lý và nhận lệnh bằng thẻ đục lỗ, những phần mà máy tính ngày nay vẫn có. Babbage không bao giờ làm xong máy vì kỹ thuật chế tạo và kinh phí thời đó không đủ. Năm 1991, Bảo tàng Khoa học London dựng xong cỗ máy sai phân số 2 theo đúng bản vẽ của ông và nó chạy được, chứng minh thiết kế không sai.
Câu 3. Ada Lovelace được nhắc đến trong lịch sử máy tính vì việc gì?
Đáp án: Vì phần ghi chú năm 1843 cho Máy phân tích của Babbage, trong đó có một quy trình tính dãy số Bernoulli, thường được gọi là chương trình máy tính đầu tiên.
Ada là con gái nhà thơ Byron. Bà dịch một bài viết về Máy phân tích và thêm phần ghi chú dài gấp mấy lần bản gốc, trong đó nêu ý tưởng máy có thể xử lý cả ký hiệu, âm nhạc, chứ không chỉ con số. Giới sử học còn tranh luận bà đóng góp tới đâu so với Babbage, nhưng phần ghi chú ấy là có thật. Ngôn ngữ lập trình Ada ra đời năm 1980 mang tên bà.
Câu 4. Ai mô tả hệ đếm nhị phân và ai xây dựng phép toán logic mà máy tính ngày nay dùng?
Đáp án: Gottfried Wilhelm Leibniz mô tả hệ nhị phân trong bài viết năm 1703; George Boole xây dựng đại số logic, nay gọi là đại số Boole, trong sách năm 1854.
Hệ nhị phân chỉ dùng hai chữ số 0 và 1, hợp với mạch điện có hai trạng thái tắt và bật. Đại số Boole cho phép viết các mệnh đề "và", "hoặc", "không" thành phép tính. Gần một thế kỷ sau Boole, kỹ sư Claude Shannon chỉ ra rằng mạch rơ le điện có thể thực hiện đúng các phép tính ấy, nối hai ý tưởng cũ vào máy thật.
Thời ống chân không: máy tính điện tử đầu tiên là máy nào
Đây là phần có nhiều tranh luận nhất. Đọc kỹ câu hỏi vì đáp án phụ thuộc vào chữ "điện tử", "lập trình được" và "đa năng".
Câu 5. Alan Turing công bố mô hình lý thuyết nào năm 1936?
Đáp án: Mô hình nay gọi là máy Turing: một cỗ máy tưởng tượng đọc, ghi ký hiệu trên một băng dài theo bảng quy tắc.
Bài báo năm 1936 của Turing không mô tả máy thật mà trả lời câu hỏi toán học: những gì có thể tính được bằng một quy trình máy móc. Mô hình ấy thành định nghĩa chuẩn của "tính được" trong khoa học máy tính. Trong Thế chiến thứ hai, Turing làm việc ở Bletchley Park góp phần giải mã máy Enigma. Giải thưởng lớn nhất ngành khoa học máy tính mang tên ông.
Câu 6. Máy tính nào được ghi nhận là máy đầu tiên vừa điện tử, vừa lập trình được, vừa đa năng?
Đáp án: ENIAC, hoàn thành ở Mỹ năm 1945 và ra mắt công chúng tháng 2 năm 1946. Tuy vậy câu "máy tính đầu tiên" vẫn còn tranh luận.
ENIAC nặng khoảng 30 tấn, dùng gần 18.000 ống chân không. Trước nó có máy Z3 của Konrad Zuse ở Đức năm 1941, lập trình được nhưng dùng rơ le cơ điện; máy Atanasoff–Berry ở Mỹ, điện tử nhưng chỉ giải hệ phương trình; và các máy Colossus ở Anh từ đầu năm 1944, điện tử, lập trình được một phần, dùng để giải mã nhưng bị giữ bí mật tới thập niên 1970. Vì vậy sách nghiêm túc luôn ghi kèm điều kiện khi gọi máy nào là "đầu tiên".
Câu 7. Năm 1973, một toà án Mỹ ra phán quyết gì liên quan đến "máy tính điện tử đầu tiên"?
Đáp án: Toà tuyên bằng sáng chế của ENIAC vô hiệu, và ghi nhận ý tưởng máy tính số điện tử bắt nguồn từ công trình của John Atanasoff.
Phán quyết này nảy sinh từ tranh chấp bằng sáng chế giữa hai công ty, không phải từ hội đồng sử học. Nó không xoá vai trò của ENIAC, nhưng khiến tên Atanasoff được biết đến rộng hơn. Đây là ví dụ điển hình cho thấy câu hỏi "ai phát minh" trong công nghệ thường có nhiều đáp án tuỳ góc nhìn pháp lý hay kỹ thuật.
Transistor, vi mạch và những cái tên quen thuộc
Ba câu tiếp theo nói về linh kiện làm máy tính nhỏ lại từ cỡ căn phòng xuống cỡ móng tay.
Câu 8. Transistor ra đời năm nào, ở đâu, do ai làm ra?
Đáp án: Tháng 12 năm 1947, tại phòng thí nghiệm Bell ở Mỹ, bởi John Bardeen, Walter Brattain và William Shockley.
Transistor làm được việc của ống chân không, tức khuếch đại và đóng ngắt tín hiệu, nhưng nhỏ hơn, bền hơn và tốn ít điện hơn rất nhiều. Ba nhà khoa học cùng nhận giải Nobel Vật lý năm 1956. Bardeen về sau nhận thêm một giải Nobel Vật lý nữa năm 1972 cho công trình về siêu dẫn, người duy nhất hai lần nhận Nobel Vật lý.
Câu 9. Ai được ghi nhận là người làm ra mạch tích hợp?
Đáp án: Hai người làm độc lập: Jack Kilby năm 1958 và Robert Noyce năm 1959.
Mạch tích hợp gói nhiều transistor, điện trở, tụ điện trên cùng một mảnh bán dẫn. Mẫu của Kilby dùng germani và nối dây bằng tay; thiết kế của Noyce dùng silic với lớp nối phẳng, dễ sản xuất hàng loạt hơn. Kilby nhận Nobel Vật lý năm 2000; Noyce đã mất năm 1990 nên không được xét, vì giải Nobel không trao cho người đã mất.
Câu 10. Chữ "bit" là viết tắt của cụm từ nào, và ai đưa nó vào dùng rộng rãi?
Đáp án: Viết tắt của "binary digit", chữ số nhị phân. Claude Shannon dùng nó trong bài báo năm 1948 về lý thuyết thông tin.
Shannon ghi rõ trong bài rằng chữ này do đồng nghiệp John Tukey gợi ý. Một bit là lượng thông tin nhỏ nhất, trả lời một câu hỏi có hoặc không. Tám bit hợp thành một byte theo cách dùng phổ biến ngày nay, dù trong lịch sử từng có máy tính dùng byte dài ngắn khác nhau.
Chuột, mã ký tự và một quy luật nổi tiếng
Ba câu cuối nói về những thứ bạn chạm vào hằng ngày khi dùng máy tính.
Câu 11. Bảng mã ASCII ra đời năm nào và có bao nhiêu ký tự?
Đáp án: Công bố năm 1963, dùng 7 bit, mã hoá 128 ký tự.
ASCII đủ cho chữ cái tiếng Anh, chữ số, dấu câu và các ký tự điều khiển, nhưng không có chỗ cho chữ có dấu. Đây là lý do tiếng Việt trên máy tính từng có hàng chục bảng mã riêng không đọc được của nhau. Bảng mã Unicode, phiên bản đầu năm 1991, mới gom chữ của mọi ngôn ngữ vào một hệ, và Việt Nam chọn Unicode làm chuẩn cho văn bản điện tử.
Câu 12. Ai làm ra con chuột máy tính và nó ra mắt công chúng khi nào?
Đáp án: Douglas Engelbart cùng kỹ sư Bill English làm chiếc chuột đầu tiên những năm 1960; ra mắt công chúng ngày 9 tháng 12 năm 1968.
Chiếc chuột đầu tiên có vỏ gỗ, bên dưới là hai bánh xe đặt vuông góc để đo chuyển động ngang và dọc. Cái tên "chuột" xuất phát từ sợi dây nối ở đuôi. Buổi trình diễn năm 1968 của Engelbart còn giới thiệu cả siêu liên kết, cửa sổ và họp trực tuyến có hình, nên giới công nghệ hay gọi là buổi trình diễn mẹ của mọi buổi trình diễn.
Câu 13. "Định luật Moore" nói gì, và nó có phải định luật vật lý không?
Đáp án: Nói rằng số transistor trên một con chip tăng gấp đôi sau khoảng hai năm. Đây là một quan sát và dự báo, không phải định luật vật lý.
Gordon Moore nêu nhận xét này năm 1965, ban đầu là gấp đôi mỗi năm, rồi sửa thành mỗi hai năm vào năm 1975. Ngành bán dẫn từng lấy nó làm mục tiêu kế hoạch, nên nó đúng một phần vì người ta cố làm cho nó đúng. Gần đây tốc độ thu nhỏ đã chậm lại vì linh kiện chạm tới giới hạn kích thước nguyên tử.
Ba chỗ hay trả lời nhầm về máy tính
"ENIAC chắc chắn là máy tính đầu tiên." Chỉ đúng khi thêm đủ điều kiện điện tử, lập trình được và đa năng, và ngay cả thế vẫn có người tranh luận với máy Colossus. Khi gặp câu hỏi kiểu này, trả lời an toàn là nêu tên ENIAC kèm điều kiện, và biết thêm Z3, Atanasoff–Berry, Colossus.
"Chữ bug, lỗi phần mềm, ra đời từ con bướm đêm năm 1947." Ngày 9 tháng 9 năm 1947, nhóm vận hành máy Harvard Mark II tìm thấy một con bướm đêm kẹt trong rơ le và dán nó vào sổ nhật ký, câu chuyện nổi tiếng nhờ Grace Hopper hay kể lại. Nhưng các kỹ sư đã gọi trục trặc máy móc là "bug" từ trước đó hàng chục năm, có cả thư từ của Edison những năm 1870. Con bướm là "con bug thật" đầu tiên, không phải nguồn gốc của từ.
"Máy tính ra đời nhờ một thiên tài duy nhất." Hầu như mỗi bước lớn đều có hai nhóm làm độc lập gần cùng lúc: Kilby và Noyce với mạch tích hợp, Zuse ở Đức và các nhóm ở Anh, Mỹ với máy tính đầu tiên. Đó là đặc điểm chung của lịch sử công nghệ: khi nền tảng đã chín, nhiều người cùng đi tới một ý tưởng.
Dòng thời gian tóm tắt
Bảng dưới gom các mốc trong bài theo thứ tự thời gian để bạn ôn lại.
| Năm | Mốc | Người hoặc nơi |
|---|---|---|
| 1703 | Bài viết về hệ nhị phân | Leibniz |
| 1837 | Thiết kế Máy phân tích | Charles Babbage |
| 1843 | Ghi chú có chương trình tính số Bernoulli | Ada Lovelace |
| 1854 | Đại số logic | George Boole |
| 1936 | Mô hình máy Turing | Alan Turing |
| 1941 | Máy Z3 dùng rơ le | Konrad Zuse, Đức |
| 1944 | Máy Colossus giải mã | Anh |
| 1945–1946 | ENIAC hoàn thành và ra mắt | Mỹ |
| 1947 | Transistor | Bardeen, Brattain, Shockley |
| 1948 | Chữ "bit" trong lý thuyết thông tin | Claude Shannon |
| 1958–1959 | Mạch tích hợp | Jack Kilby, Robert Noyce |
| 1963 | Bảng mã ASCII | Mỹ |
| 1968 | Trình diễn chuột máy tính | Douglas Engelbart |
Khoảng cách từ bản thiết kế của Babbage đến ENIAC là hơn một thế kỷ, nhưng từ ENIAC đến mạch tích hợp chỉ hơn mười năm: phần lớn những thứ quyết định chiếc máy tính hiện đại dồn vào hai thập niên giữa thế kỷ 20.
Đọc thêm: vì sao lịch sử máy tính hay bị kể sai
Có ba lý do khiến lịch sử máy tính dễ bị kể lệch. Thứ nhất, nhiều máy thời chiến bị giữ bí mật: máy Colossus của Anh chỉ được công bố rộng rãi từ thập niên 1970, nên các sách viết trước đó gần như không nhắc tới. Thứ hai, chữ "máy tính" bị dùng cho rất nhiều thứ, từ máy cộng cơ học của Pascal năm 1642 đến máy tính cầm tay, nên mỗi tác giả chọn một định nghĩa riêng. Thứ ba, các tranh chấp bằng sáng chế khiến một số tuyên bố "đầu tiên" mang màu sắc pháp lý hơn là kỹ thuật.
Khi đọc một tuyên bố "đầu tiên" trong lịch sử công nghệ, bạn có thể tự hỏi ba câu: đầu tiên theo tiêu chí nào, ai đưa ra tuyên bố, và có máy nào cùng thời bị giữ bí mật không. Thói quen này giúp phân biệt sự thật đã được thống nhất với cách kể chuyện cho dễ nhớ. Muốn thấy tận mắt, nhiều bảo tàng khoa học trên thế giới trưng bày bản dựng lại các cỗ máy trong bài, kể cả cỗ máy sai phân của Babbage chạy được bằng tay quay.
Câu hỏi thường gặp
Máy tính ở Việt Nam xuất hiện từ khi nào?
Các tài liệu về lịch sử tin học Việt Nam thường nhắc tới việc máy tính điện tử được đưa vào sử dụng ở các cơ quan nghiên cứu và đại học từ cuối thập niên 1960, nhưng chi tiết về chiếc máy đầu tiên khác nhau giữa các nguồn. Vì không có mốc thống nhất, bài không đưa thành câu hỏi.
Ống chân không trong máy tính cũ hoạt động thế nào?
Ống chân không là bóng thuỷ tinh rút gần hết không khí, bên trong có điện cực nung nóng phát ra electron. Điều khiển dòng electron này bằng một lưới kim loại thì ống làm được việc khuếch đại hoặc đóng ngắt như một công tắc điện tử. Nhược điểm là nóng, tốn điện và hay cháy.
Máy tính lượng tử có phải bước tiếp theo của định luật Moore không?
Không hẳn. Máy tính lượng tử dựa trên nguyên lý khác, dùng qubit có thể ở chồng chập trạng thái, và chỉ nhanh hơn rõ rệt với một số loại bài toán nhất định. Nó không thay thế máy tính thông thường cho việc hằng ngày, và hiện vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu, phát triển.
Vì sao máy tính dùng hệ nhị phân mà không dùng hệ thập phân?
Vì mạch điện phân biệt hai trạng thái có điện và không có điện rất chắc chắn, ít sai do nhiễu, còn phân biệt mười mức điện áp thì dễ nhầm. Thực tế có vài máy đời đầu, kể cả ENIAC, tính theo hệ thập phân, nhưng hệ nhị phân nhanh chóng thành chuẩn vì đơn giản và tin cậy.
Konrad Zuse là ai và vì sao ít được nhắc tới?
Konrad Zuse là kỹ sư người Đức, chế tạo máy Z3 chạy được năm 1941, máy dùng rơ le và lập trình được bằng băng phim đục lỗ. Ông làm việc gần như biệt lập trong thời chiến, máy Z3 bị phá huỷ trong một trận ném bom năm 1943, nên công trình của ông được thế giới biết đến muộn.