TongQuat.comTổng Quát
Phát minh và công nghệ

Bốn phát minh lớn của Trung Hoa cổ và nghề in: 13 câu hỏi kèm lời giải thích

Giấy, la bàn, thuốc súng, kỹ thuật in ra đời thế nào? Ai là ông tổ nghề in Việt Nam? 13 câu hỏi có đáp án, giải thích và chỗ còn tranh luận.

Close-up of hands brushing black ink over a carved woodblock beside handmade do paper sheets in a Bac Ninh craft workshop, natural window light, earthy brown tones

Bốn phát minh lớn của Trung Hoa cổ, hay "tứ đại phát minh", là giấy, la bàn, thuốc súng và kỹ thuật in. Cả bốn đều ra đời qua nhiều thế kỷ với nhiều người góp sức, nên khi gặp câu "ai phát minh ra giấy" hay "ai phát minh ra máy in", câu trả lời một tên người thường chưa đủ. Nghề in còn có hai nhánh: in khắc gỗ và in chữ rời, nhánh sau được làm ở Trung Hoa, Cao Ly rồi châu Âu.

Bộ 13 câu dưới đây hỏi về bốn phát minh ấy, về Gutenberg, rồi về nghề in và giấy dó ở Việt Nam. Mỗi câu có đáp án và lời giải thích; chỗ nào là truyền thống kể lại chứ chưa có bằng chứng chắc, bài ghi rõ. Lịch sử chi tiết của từng đồ vật như tờ giấy hay chiếc la bàn thuộc các bài viết dài về đồ vật; ở đây là câu hỏi ngắn để nhớ mốc.

Bốn phát minh và tờ giấy

Ba câu đầu về cách gọi "bốn phát minh lớn" và chuyện tờ giấy.

Câu 1. Ai ở châu Âu đã nhắc tới ba trong bốn phát minh này như những thứ "thay đổi bộ mặt thế giới"?

Đáp án: Nhà triết học người Anh Francis Bacon, năm 1620, nhắc tới nghề in, thuốc súng và nam châm (la bàn).

Bacon viết rằng ba phát minh ấy đã làm đổi thay văn chương, chiến tranh và hàng hải, nhưng ông không biết chúng xuất phát từ Trung Hoa. Cụm "bốn phát minh lớn" với thêm tờ giấy được các nhà nghiên cứu, trong đó có nhà sử học khoa học người Anh Joseph Needham, phổ biến trong thế kỷ 20. Cách gọi này mang tính quy ước: Trung Hoa cổ còn nhiều phát minh khác không kém quan trọng.

Câu 2. Thái Luân có phải người đầu tiên làm ra giấy không?

Đáp án: Không. Thái Luân, quan coi xưởng chế tác trong cung nhà Hán, năm 105 dâng lên vua cách làm giấy cải tiến; nhưng khảo cổ đã tìm thấy giấy cổ hơn, từ thời Tây Hán.

Sử sách ghi Thái Luân dùng vỏ cây, sợi gai, giẻ rách và lưới đánh cá cũ để làm giấy, vật liệu rẻ và sẵn. Năm 1957, các nhà khảo cổ tìm thấy mảnh giấy ở một ngôi mộ gần Tây An có niên đại sớm hơn ông khoảng hai thế kỷ, dù loại giấy này thô, có lẽ dùng để gói chứ chưa để viết. Vì vậy câu trả lời đúng mức là Thái Luân cải tiến và chuẩn hoá nghề làm giấy.

Câu 3. Nghề làm giấy được cho là truyền sang thế giới Hồi giáo theo con đường nào?

Đáp án: Theo truyền thống kể lại, qua những người thợ giấy bị bắt làm tù binh sau trận Talas năm 751, rồi lập xưởng giấy ở Samarkand.

Đây là câu chuyện được các tác giả Ả Rập thời trung đại ghi lại; nhiều sử gia hiện đại cho rằng giấy có thể đã tới vùng Trung Á sớm hơn qua buôn bán. Điều chắc chắn là từ thế kỷ 8, Baghdad và các thành phố Hồi giáo làm giấy phổ biến, rồi nghề này sang Tây Ban Nha và Ý vào khoảng thế kỷ 11 đến 13.

Từ khắc gỗ đến chữ rời

Bốn câu về hai nhánh của kỹ thuật in, nơi có câu trả lời nhầm nhiều nhất.

Câu 4. Cuốn sách in có ghi năm rõ ràng cổ nhất còn lại là cuốn nào?

Đáp án: Một cuộn Kim Cương kinh in bằng ván khắc gỗ, ghi năm 868, tìm thấy trong hang Mạc Cao ở Đôn Hoàng.

Cuộn sách dài hơn năm mét, gồm các tờ giấy dán nối, có tranh minh hoạ ở đầu. Nó được phát hiện đầu thế kỷ 20 và nay lưu ở Thư viện Anh. Nét khắc và chữ rất đều, cho thấy kỹ thuật in khắc gỗ lúc đó đã thuần thục, nghĩa là nghề in phải có từ trước năm 868 khá lâu.

Câu 5. Ai làm ra kỹ thuật in chữ rời đầu tiên, bằng vật liệu gì?

Đáp án: Tất Thăng, một người thợ thời Bắc Tống, khoảng năm 1040, dùng chữ rời bằng đất sét nung.

Chuyện của Tất Thăng được biết qua cuốn Mộng Khê bút đàm của Thẩm Quát. Mỗi chữ khắc trên một khối đất sét nhỏ rồi nung cứng, xếp lên khay có lớp sáp và nhựa thông, in xong hơ nóng để gỡ ra dùng lại. Với tiếng Hán có hàng nghìn chữ, in chữ rời không có lợi thế lớn như với bảng chữ cái, nên in khắc gỗ vẫn phổ biến ở Trung Hoa nhiều thế kỷ sau.

Câu 6. Cuốn sách cổ nhất còn lại được in bằng chữ rời kim loại có từ năm nào, ở đâu?

Đáp án: Năm 1377, ở Cao Ly, tức bán đảo Triều Tiên ngày nay. Cuốn sách được UNESCO đưa vào danh mục Ký ức Thế giới năm 2001.

Cuốn sách này sớm hơn sản phẩm của Gutenberg khoảng bảy mươi năm, và hiện được lưu tại Thư viện Quốc gia Pháp. Sử liệu Cao Ly còn nhắc tới việc in bằng chữ kim loại từ thế kỷ 13, nhưng các bản in đó không còn. Đây là lý do câu "Gutenberg phát minh ra in chữ rời kim loại" bị coi là không chính xác nếu nói cho cả thế giới.

Câu 7. Johannes Gutenberg đóng góp gì cho nghề in ở châu Âu khoảng năm 1440?

Đáp án: Ông làm ra cả một hệ thống: khuôn đúc chữ kim loại hàng loạt bằng tay, hợp kim chữ nóng chảy thấp, mực gốc dầu bám kim loại, và máy ép cải tiến từ máy ép nho.

Gutenberg làm việc ở thành phố Mainz, nay thuộc Đức. Bộ sách in nổi tiếng nhất của ông hoàn thành khoảng năm 1455, khổ lớn, hai cột chữ, đến nay còn chừng năm mươi bản, nguyên vẹn hoặc không trọn bộ. Bảng chữ cái Latinh chỉ vài chục ký tự giúp in chữ rời rất hiệu quả, nên kỹ thuật lan khắp châu Âu chỉ trong vài chục năm, góp phần lớn vào phong trào Phục hưng và cải cách giáo dục.

La bàn, thuốc súng và một thiết bị đo động đất

Ba câu về những phát minh còn lại, cộng một phát minh ít được biết của Trung Hoa cổ.

Câu 8. Ai mô tả sớm nhất việc kim nam châm không chỉ đúng hướng Bắc địa lý?

Đáp án: Thẩm Quát, nhà khoa học đời Tống, trong Mộng Khê bút đàm khoảng năm 1088.

Thẩm Quát mô tả cách treo kim đã từ hoá bằng sợi tơ và nhận xét kim lệch hơi về phía đông so với hướng nam thật, hiện tượng nay gọi là độ lệch từ. Ghi chép về việc dùng la bàn trên tàu biển xuất hiện vào đầu thế kỷ 12. Châu Âu biết đến la bàn hàng hải vào khoảng cuối thế kỷ 12, dù chưa rõ là học từ Trung Hoa hay tự tìm ra.

Câu 9. Thuốc súng được tìm ra trong hoàn cảnh nào, và công thức sớm nhất được ghi ở đâu?

Đáp án: Được những người luyện đan đời Đường tìm ra khi điều chế các hỗn hợp với hy vọng kéo dài tuổi thọ. Công thức sớm nhất ghi trong một bộ sách quân sự đời Tống năm 1044.

Thuốc súng đen gồm ba thành phần: diêm tiêu, lưu huỳnh và than. Thật trớ trêu khi một hỗn hợp được tìm trong lúc mong sống lâu lại thành thứ dùng trong chiến tranh. Bộ sách năm 1044 mô tả các công thức cho đạn lửa và vật cháy. Thuốc súng sang Trung Đông và châu Âu khoảng thế kỷ 13.

Câu 10. Thiết bị phát hiện động đất đầu tiên được ghi nhận do ai làm, năm nào?

Đáp án: Trương Hành, nhà thiên văn và toán học đời Đông Hán, năm 132.

Theo sử sách mô tả, thiết bị là một bình đồng có tám đầu rồng quanh thân, mỗi đầu ngậm một viên bi; khi có động đất, một viên rơi vào miệng con cóc phía dưới, cho biết hướng chấn động. Sử ghi có lần bi rơi mà người trong kinh đô không cảm thấy rung, vài ngày sau tin báo động đất ở vùng xa mới tới. Cấu tạo bên trong không còn bản vẽ, các bản phục dựng hiện đại chỉ là giả thuyết.

Nghề in và giấy ở Việt Nam

Ba câu cuối về nghề in, giấy dó và một di sản tư liệu ở Việt Nam.

Câu 11. Ai được tôn là ông tổ nghề in khắc gỗ ở Việt Nam, và điều này có tranh luận gì?

Đáp án: Thám hoa Lương Như Hộc, thế kỷ 15, quê vùng Gia Lộc thuộc tỉnh Hải Dương cũ, nay thuộc thành phố Hải Phòng. Tranh luận ở chỗ sử cũ đã ghi việc in ấn ở Đại Việt từ thời Trần, trước ông.

Tương truyền Lương Như Hộc hai lần đi sứ phương Bắc, học kỹ thuật khắc ván in rồi về dạy cho dân hai làng Hồng Lục và Liễu Tràng, nơi về sau nổi tiếng nghề khắc ván. Vì có ghi chép in ấn từ trước, cách hiểu hợp lý là ông góp phần lớn phổ biến và nâng cao nghề in, nên được các làng nghề thờ làm tổ, chứ không phải người đầu tiên in sách ở Việt Nam.

Câu 12. Giấy dó làm từ nguyên liệu gì, và làng nào ở Hà Nội từng nổi tiếng làm giấy dó?

Đáp án: Làm từ vỏ cây dó. Làng Yên Thái, vùng Bưởi bên Hồ Tây, là làng giấy dó nổi tiếng nhất của Thăng Long xưa.

Vỏ dó được ngâm, nấu, giã nhuyễn thành bột, hoà vào nước rồi dùng khuôn tre vớt thành từng tờ. Giấy dó mỏng mà dai, bền hàng trăm năm, được dùng chép sách, làm sắc phong và in tranh dân gian. Tranh Đông Hồ ở Bắc Ninh in trên giấy dó quét lớp điệp làm từ vỏ sò nghiền, tạo mặt giấy óng ánh đặc trưng.

Câu 13. Mộc bản triều Nguyễn là gì, và được UNESCO ghi nhận năm nào?

Đáp án: Là các tấm ván gỗ khắc chữ ngược để in sách chính sử, chiếu chỉ, văn thơ của triều Nguyễn; được UNESCO đưa vào danh mục Di sản tư liệu Ký ức Thế giới năm 2009.

Đây là di sản tư liệu đầu tiên của Việt Nam được UNESCO ghi danh trong chương trình Ký ức Thế giới, gồm hơn ba mươi tư nghìn tấm ván. Mộc bản hiện được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV ở Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng, nơi khí hậu mát giúp gỗ ít mối mọt. Phần lớn tấm ván được khắc cả hai mặt, chữ khắc ngược để khi in ra thành chữ xuôi.

Những chỗ hay trả lời nhầm

"Gutenberg phát minh ra kỹ thuật in." In khắc gỗ đã có ở Trung Hoa ít nhất từ thế kỷ 9, in chữ rời đất nung từ thế kỷ 11, chữ rời kim loại ở Cao Ly từ thế kỷ 13 đến 14. Đáp án đúng mức: Gutenberg làm ra hệ thống in chữ rời kim loại đầu tiên ở châu Âu, có tác động rất lớn vì hợp với bảng chữ cái Latinh.

"Kim la bàn chỉ đúng hướng Bắc." Kim chỉ hướng cực từ chứ không chỉ cực Bắc địa lý, và góc lệch giữa hai hướng thay đổi theo nơi và theo năm. Thẩm Quát đã ghi nhận điều này từ thế kỷ 11. Người đi biển và làm bản đồ phải hiệu chỉnh độ lệch từ.

"Người Trung Hoa cổ chỉ dùng thuốc súng làm pháo hoa." Đây là một lời đồn ngược chiều. Ngay bộ sách năm 1044 đã mô tả công thức thuốc súng dùng trong quân sự, và các loại hoả khí như ống phun lửa, tên lửa sơ khai xuất hiện trong các cuộc chiến thời Tống. Pháo hoa và vũ khí phát triển song song.

Bảng ôn nhanh: phát minh, mốc và người

Các mốc trong bài xếp theo thời gian.

Thời điểmMốcNgười hoặc nơi
Thời Tây HánMảnh giấy cổ nhất tìm thấyGần Tây An
Năm 105Cải tiến nghề làm giấyThái Luân
Năm 132Thiết bị phát hiện động đấtTrương Hành
Năm 751Giấy sang Samarkand (theo truyền thống)Sau trận Talas
Năm 868Sách in khắc gỗ có ghi năm cổ nhất còn lạiĐôn Hoàng
Khoảng 1040Chữ rời đất nungTất Thăng
1044Công thức thuốc súng được ghi chépSách quân sự đời Tống
Khoảng 1088Mô tả kim nam châm và độ lệch từThẩm Quát
1377Sách in chữ rời kim loại cổ nhất còn lạiCao Ly
Khoảng 1440–1455In chữ rời kim loại ở châu ÂuGutenberg, Mainz
Thế kỷ 15Phổ biến nghề khắc ván in ở Đại ViệtLương Như Hộc
2009Mộc bản triều Nguyễn được UNESCO ghi danhViệt Nam

Bảng cho thấy khoảng cách giữa nơi ra đời và nơi phát minh tạo ra tác động lớn nhất có thể kéo dài hàng thế kỷ. Lý do không chỉ là kỹ thuật, mà còn là chữ viết, nhu cầu xã hội và cách tổ chức sản xuất ở mỗi nơi.

Câu hỏi thường gặp

Ngoài bốn phát minh lớn, Trung Hoa cổ còn phát minh gì đáng nhớ?

Có nhiều: đồ sứ, nghề nuôi tằm dệt lụa, bánh lái gắn đuôi tàu, cái cày bằng gang, tiền giấy đời Tống, thiết bị phát hiện động đất của Trương Hành. Cách gọi "bốn phát minh lớn" chỉ là một lựa chọn quy ước để kể chuyện, không phải bảng xếp loại chính thức nào.

Vì sao người Việt xưa dùng chữ Hán và chữ Nôm để in sách?

Vì đó là hệ chữ viết chính của Đại Việt trong nhiều thế kỷ. Chữ Hán dùng trong hành chính, thi cử; chữ Nôm do người Việt sáng tạo để ghi tiếng Việt. Cả hai đều in bằng ván khắc gỗ. Chữ Quốc ngữ dùng chữ cái Latinh chỉ phổ biến rộng rãi từ cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20.

Làng nghề giấy dó ở Việt Nam ngày nay còn không?

Một số nơi vẫn giữ nghề, phục vụ tranh dân gian, thư pháp, phục chế tài liệu và hàng thủ công mỹ nghệ, nhưng quy mô nhỏ hơn nhiều so với trước. Làng Yên Thái ở Hà Nội gần như không còn làm giấy do đô thị hoá. Bạn nên kiểm thông tin cập nhật của từng địa phương nếu muốn đến tham quan.

In khắc gỗ và in chữ rời khác nhau thế nào?

In khắc gỗ khắc nguyên một trang lên một tấm ván, in được nhiều lần nhưng mỗi trang mới phải khắc ván mới. In chữ rời làm sẵn từng chữ riêng, xếp thành trang, in xong tháo ra xếp trang khác. Chữ rời lợi khi in nhiều đầu sách khác nhau với bảng chữ ít ký tự.

Mộc bản và châu bản triều Nguyễn khác nhau ra sao?

Mộc bản là ván gỗ khắc để in sách. Châu bản là văn bản hành chính của triều Nguyễn có ngự phê, tức lời phê của vua bằng mực son đỏ. Châu bản triều Nguyễn được UNESCO đưa vào danh mục Ký ức Thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương năm 2014.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138