Ô tô chạy xăng thường được ghi nhận cho Karl Benz với bằng sáng chế năm 1886, máy bay có động cơ cho anh em Wright với chuyến bay ngày 17 tháng 12 năm 1903, còn chuyến bay có người đầu tiên của loài người là bằng khinh khí cầu của anh em Montgolfier năm 1783. Ba mốc ấy đều có kèm chú thích: người làm cùng thời, người làm trước nhưng không thành, và người được nước khác ghi nhận.
Bộ 14 câu dưới đây đi qua đường không, đường bộ và đường sắt đô thị, có hai câu về tàu điện ở Việt Nam. Mỗi câu có đáp án và giải thích vì sao; chỗ nào có tranh luận, bài nói rõ. Bài nhắc tên người làm ra phát minh, không bàn sản phẩm hay hãng xe đang bán.
Bay lên trời: khinh khí cầu, máy bay và trực thăng
Năm câu đầu về giấc mơ bay, thứ con người thực hiện được trước cả ô tô.
Câu 1. Chuyến bay có người đầu tiên của loài người dùng phương tiện gì?
Đáp án: Khinh khí cầu khí nóng của anh em Montgolfier, ngày 21 tháng 11 năm 1783, bay trên bầu trời Paris.
Hai anh em Joseph-Michel và Jacques-Étienne Montgolfier làm nghề sản xuất giấy. Hai tháng trước đó, họ thả khinh khí cầu chở một con cừu, một con vịt và một con gà trống trước triều đình Pháp ở Versailles để xem sinh vật có sống được trên cao không. Chuyến bay có người kéo dài khoảng 25 phút, người lái là Pilâtre de Rozier và Hầu tước d'Arlandes.
Câu 2. Chuyến bay của anh em Wright ngày 17 tháng 12 năm 1903 kéo dài bao lâu?
Đáp án: Chuyến đầu tiên do Orville lái kéo dài khoảng 12 giây, bay được chừng 37 mét. Trong ngày hôm đó có bốn chuyến, dài nhất là 59 giây.
Địa điểm là đồi cát gần Kitty Hawk, bang Bắc Carolina, Mỹ. Quãng bay đầu tiên ngắn hơn sải cánh của nhiều máy bay chở khách ngày nay. Thành tựu của anh em Wright không chỉ là động cơ, mà là cách điều khiển máy bay theo ba trục, nhờ vặn cong mép cánh, điều các nhóm khác chưa giải được.
Câu 3. Vì sao ở Brazil, nhiều người coi Alberto Santos-Dumont mới là người bay máy bay đầu tiên?
Đáp án: Vì năm 1906, ông bay chiếc 14-bis ở Paris trước đông người chứng kiến và có ban giám sát chính thức, máy bay tự cất cánh bằng bánh xe, không cần máy phóng.
Các chuyến bay năm 1903 của anh em Wright chỉ có vài người chứng kiến, và những năm sau đó hai anh em giữ kín để bảo vệ bằng sáng chế; một số máy của họ cất cánh nhờ đường ray và quả nặng hỗ trợ. Giới sử học hàng không nhìn chung ghi nhận anh em Wright, nhưng cách trả lời đầy đủ là nêu cả hai và nói rõ tiêu chí.
Câu 4. Ai làm ra chiếc trực thăng thực dụng với kiểu một cánh quạt chính và một cánh quạt đuôi phổ biến ngày nay?
Đáp án: Igor Sikorsky, kỹ sư sinh ở Kyiv thời Đế quốc Nga, sau sống ở Mỹ, với chiếc VS-300 bay năm 1939.
Ý tưởng cỗ máy bay lên bằng cánh quạt xoắn có từ bản phác "vít khí" của Leonardo da Vinci thế kỷ 15. Năm 1907, Paul Cornu ở Pháp đã nâng được một cỗ máy cánh quạt khỏi mặt đất trong vài giây. Thiết kế của Sikorsky giải được bài toán cánh quạt chính làm thân máy xoay ngược lại, bằng cánh quạt nhỏ ở đuôi.
Câu 5. Máy bay phản lực đầu tiên bay năm nào, và ai được ghi nhận làm ra động cơ phản lực?
Đáp án: Ngày 27 tháng 8 năm 1939, ở Đức. Hai người làm độc lập: Frank Whittle ở Anh, có bằng sáng chế từ năm 1930, và Hans von Ohain ở Đức.
Chiếc máy bay bay năm 1939 dùng động cơ của von Ohain. Whittle có bằng sáng chế sớm hơn nhưng thiếu kinh phí nhiều năm, máy bay phản lực đầu tiên của Anh chỉ cất cánh năm 1941. Đây là một ví dụ nữa về phát minh ra đời song song ở hai nước không biết công việc của nhau.
Trên mặt đất: ô tô, động cơ và dây chuyền
Năm câu về chiếc ô tô và những thứ đi kèm nó.
Câu 6. Phương tiện tự chạy trên đường đầu tiên được ghi nhận là gì?
Đáp án: Chiếc xe kéo pháo chạy bằng hơi nước của kỹ sư Pháp Nicolas-Joseph Cugnot, năm 1769.
Xe ba bánh, nồi hơi treo phía trước, chạy chậm ngang người đi bộ và phải dừng thường xuyên để đun lại hơi. Nó không thành phương tiện phổ biến, nhưng là mốc đầu tiên của "xe tự hành", chữ gốc của từ "ô tô" (automobile). Vì vậy câu hỏi "chiếc ô tô đầu tiên" luôn phải hỏi lại: chạy bằng hơi nước hay động cơ xăng.
Câu 7. Ai được cấp bằng sáng chế cho chiếc xe chạy bằng động cơ xăng đầu tiên, năm nào?
Đáp án: Karl Benz, ở Đức, bằng sáng chế ghi ngày 29 tháng 1 năm 1886, cho một chiếc xe ba bánh.
Cùng thời, cách đó không xa, Gottlieb Daimler và Wilhelm Maybach làm độc lập một chiếc xe bốn bánh lắp động cơ xăng năm 1886. Hai nhóm không hợp tác với nhau trong những năm đó. Benz được nhắc đầu tiên vì chiếc xe của ông được thiết kế trọn vẹn như một phương tiện, chứ không phải xe ngựa lắp thêm động cơ.
Câu 8. Bertha Benz làm gì năm 1888 khiến tên bà được nhắc trong lịch sử ô tô?
Đáp án: Bà lái chiếc xe của chồng chạy quãng đường hơn 100 km, từ Mannheim về quê mẹ ở Pforzheim, chuyến đi đường dài đầu tiên bằng ô tô.
Bà đi cùng hai con trai, không báo trước cho chồng. Dọc đường, bà mua dung môi ở một hiệu thuốc làm nhiên liệu, dùng kẹp tóc thông ống dẫn nhiên liệu bị tắc, và nhờ thợ đóng giày bọc lại má phanh. Chuyến đi chứng minh xe dùng được ngoài thực tế và cho thấy cần thêm số thấp để leo dốc.
Câu 9. Động cơ diesel khác động cơ xăng ở điểm nào cơ bản nhất?
Đáp án: Động cơ diesel không dùng bugi đánh lửa: nhiên liệu tự bốc cháy nhờ không khí bị nén tới nhiệt độ rất cao.
Rudolf Diesel, kỹ sư người Đức, được cấp bằng sáng chế đầu những năm 1890, và động cơ chạy được của ông ra mắt năm 1897. Nén mạnh hơn giúp động cơ diesel tiết kiệm nhiên liệu hơn, nên được dùng nhiều cho xe tải, tàu thuỷ, đầu máy xe lửa và máy phát điện. Bản thân Diesel mất tích trên một chuyến phà qua biển Manche năm 1913.
Câu 10. Henry Ford có phát minh ra ô tô không, và ông được nhớ đến vì điều gì?
Đáp án: Không. Ford được nhớ đến vì đưa dây chuyền lắp ráp di động vào sản xuất ô tô năm 1913, làm xe rẻ đi để nhiều người mua được.
Trên dây chuyền di động, khung xe được kéo chạy qua từng chỗ công nhân, mỗi người làm một việc lặp lại. Thời gian lắp một khung xe giảm từ hơn 12 giờ xuống khoảng một tiếng rưỡi. Ý tưởng dây chuyền được mượn từ các lò mổ ở Chicago, nơi thân con vật được treo trên ròng rọc chạy qua các công đoạn.
Thành phố và đường ray
Bốn câu cuối về giao thông đô thị và đường sắt nhanh, có hai mốc ở Việt Nam.
Câu 11. Đèn tín hiệu giao thông đầu tiên xuất hiện ở đâu và dùng nguồn sáng gì?
Đáp án: Ở London, gần toà nhà Quốc hội Anh, năm 1868, dùng đèn khí đốt và cần gạt như tín hiệu đường sắt.
Đèn do một kỹ sư đường sắt đề xuất, cảnh sát điều khiển bằng tay. Chưa đầy một tháng sau, đèn khí bị rò và phát nổ làm bị thương người cảnh sát vận hành, nên bị dỡ bỏ. Đèn giao thông chạy điện xuất hiện ở thành phố Cleveland, Mỹ, năm 1914. Ba màu xanh, vàng, đỏ quen thuộc được chuẩn hoá dần về sau.
Câu 12. Tuyến tàu điện ngầm đầu tiên trên thế giới mở năm nào, và có gì lạ so với ngày nay?
Đáp án: Ở London, ngày 10 tháng 1 năm 1863. Điều lạ là đoàn tàu chạy bằng đầu máy hơi nước trong đường hầm.
Đường hầm được đào theo cách đào hào rồi lấp mái, nằm ngay dưới mặt đường. Để bớt khói, đầu máy được thiết kế giữ hơi lại trong bồn, nhưng hành khách vẫn kêu về không khí ngột ngạt. Tàu điện thật sự chỉ dùng cho tuyến ngầm sâu ở London từ năm 1890.
Câu 13. Tuyến đường sắt đô thị đầu tiên của Việt Nam là tuyến nào, và nó có chạy ngầm không?
Đáp án: Tuyến Cát Linh – Hà Đông ở Hà Nội, vận hành thương mại từ ngày 6 tháng 11 năm 2021. Tuyến này chạy trên cao, không chạy ngầm.
Tiếp theo là tuyến số 1 Bến Thành – Suối Tiên ở Thành phố Hồ Chí Minh, vận hành từ ngày 22 tháng 12 năm 2024, có đoạn ngầm ở khu trung tâm và đoạn trên cao. Người ta hay gọi chung là "metro", nhưng gọi đúng thì đây là đường sắt đô thị, tuỳ đoạn đi ngầm hoặc đi trên cao.
Câu 14. Tàu cao tốc đầu tiên trên thế giới chạy năm nào, ở đâu?
Đáp án: Ngày 1 tháng 10 năm 1964, tuyến Shinkansen giữa Tokyo và Osaka, Nhật Bản.
Tuyến được khai trương chín ngày trước Thế vận hội Tokyo 1964, với tốc độ tối đa khoảng 210 km/h. Nhật Bản xây đường ray riêng khổ tiêu chuẩn, không chung với các tuyến khổ hẹp cũ, để tàu chạy nhanh và an toàn. Mũi tàu tròn của thế hệ đầu khiến người Nhật đặt biệt danh "tàu viên đạn".
Những chỗ hay trả lời nhầm
"Charles Lindbergh là người đầu tiên bay qua Đại Tây Dương." Năm 1919, hai phi công người Anh John Alcock và Arthur Brown đã bay không nghỉ từ Newfoundland tới Ireland trong khoảng 16 giờ. Lindbergh, năm 1927, là người đầu tiên bay một mình không nghỉ, từ New York tới Paris trong hơn 33 giờ. Hai chữ "một mình" là chỗ quyết định.
"Khinh khí cầu của Montgolfier bay nhờ một loại khí đặc biệt." Anh em Montgolfier ban đầu tưởng khói từ đám lửa rơm và len chứa một loại khí nhẹ riêng. Thật ra khinh khí cầu bay vì không khí nóng bên trong nhẹ hơn không khí lạnh bên ngoài. Cùng năm 1783, Jacques Charles ở Paris cho bay khinh khí cầu dùng khí hiđrô, một hướng khác hẳn.
"Kỹ sư Thuỵ Điển phát minh ra dây đai an toàn." Dây đai hai điểm quanh hông đã có từ trước. Năm 1959, kỹ sư Thuỵ Điển Nils Bohlin làm ra dây đai ba điểm, vắt chéo ngực và qua hông, kiểu dùng trên hầu hết ô tô ngày nay. Bằng sáng chế của ông được công ty chủ quản cho mọi nhà sản xuất dùng miễn phí. Đáp án đúng là "dây đai ba điểm", không phải "dây đai an toàn".
Bảng ôn nhanh: phát minh, năm và người
Các mốc trong bài theo thời gian.
| Năm | Phát minh hoặc mốc | Người hoặc nơi |
|---|---|---|
| 1769 | Xe kéo pháo chạy hơi nước | Nicolas-Joseph Cugnot |
| 1783 | Chuyến bay có người bằng khinh khí cầu | Anh em Montgolfier |
| 1863 | Tàu điện ngầm đầu tiên | London |
| 1868 | Đèn tín hiệu giao thông | London |
| 1886 | Xe chạy động cơ xăng | Karl Benz; Daimler và Maybach |
| 1888 | Chuyến đi ô tô đường dài | Bertha Benz |
| 1897 | Động cơ diesel chạy được | Rudolf Diesel |
| 1903 | Máy bay có động cơ | Anh em Wright |
| 1906 | Chuyến bay công khai của 14-bis | Santos-Dumont |
| 1913 | Dây chuyền lắp ráp di động | Henry Ford |
| 1919, 1927 | Bay qua Đại Tây Dương; bay một mình | Alcock và Brown; Lindbergh |
| 1939 | Trực thăng VS-300; máy bay phản lực | Sikorsky; von Ohain |
| 1959 | Dây đai an toàn ba điểm | Nils Bohlin |
| 1964 | Tàu cao tốc | Nhật Bản |
| 2021, 2024 | Đường sắt đô thị đầu tiên ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh | Việt Nam |
Chỉ trong 36 năm từ chuyến bay 12 giây của anh em Wright đến máy bay phản lực đầu tiên, ngành hàng không đi một quãng đường mà ngành đường sắt mất gần một thế kỷ.
Đọc thêm: vì sao giao thông có nhiều "người đầu tiên" đến vậy
Trong bài, gần như phát minh nào cũng có hai cái tên: Benz và Daimler, Wright và Santos-Dumont, Whittle và von Ohain, Alcock – Brown và Lindbergh. Lý do là câu hỏi "đầu tiên" luôn ngầm chứa một tiêu chí. Máy bay đầu tiên là chiếc rời đất được, chiếc điều khiển được, chiếc tự cất cánh không cần hỗ trợ, hay chiếc bay trước người chứng kiến chính thức? Ô tô đầu tiên là chiếc chạy hơi nước, chiếc có bằng sáng chế động cơ xăng, hay chiếc được sản xuất để bán?
Cách trả lời chắc chắn là nêu người được ghi nhận rộng rãi nhất, rồi thêm tiêu chí: "anh em Wright, chuyến bay có động cơ và điều khiển được năm 1903". Thói quen này cũng giúp bạn đọc tin tức về công nghệ mới: mỗi khi một bản tin nói "lần đầu tiên trên thế giới", hãy tìm xem lần đầu theo nghĩa nào và ai xác nhận. Lịch sử giao thông cho thấy những tranh cãi kiểu này có thể kéo dài cả trăm năm, nhất là khi gắn với niềm tự hào của từng quốc gia.
Câu hỏi thường gặp
Xe đạp ra đời trước hay sau ô tô?
Trước. Chiếc xe gỗ đẩy bằng chân của Karl Drais ra đời năm 1817, và xe đạp có xích truyền động phổ biến từ thập niên 1880. Nhiều kỹ thuật của xe đạp như ổ bi, lốp hơi, khung ống thép được ngành ô tô và máy bay thời đầu kế thừa; anh em Wright cũng từng mở tiệm sửa và bán xe đạp.
Ai lái chiếc ô tô đầu tiên ở Việt Nam?
Ô tô được đưa vào Việt Nam từ cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20 qua người Pháp, nhưng các nguồn ghi khác nhau về chiếc xe và người lái đầu tiên. Vì không có mốc thống nhất, bài không đưa thành câu hỏi để tránh nêu thông tin chưa kiểm chứng được.
Vì sao máy bay bay được?
Cánh máy bay được thiết kế với hình dạng và góc nghiêng sao cho khi lao về phía trước, nó đẩy luồng không khí đi xuống; theo định luật thứ ba của Newton, không khí đẩy cánh đi lên. Lực nâng ấy phải lớn hơn trọng lượng máy bay, còn động cơ tạo lực đẩy để vượt qua lực cản của không khí.
Tàu đệm từ khác tàu cao tốc thường thế nào?
Tàu đệm từ không có bánh xe lăn trên ray mà lơ lửng nhờ lực từ, được đẩy đi bằng từ trường chạy dọc đường dẫn. Không có ma sát bánh xe nên chạy được rất nhanh và êm, nhưng chi phí xây dựng cao và không chạy chung được với đường sắt thường.
Ô tô điện có phải phát minh mới không?
Không. Ô tô chạy điện đã có từ cuối thế kỷ 19 và từng phổ biến ở một số thành phố đầu thế kỷ 20 vì êm, sạch, dễ khởi động. Nó bị xe chạy xăng lấn át vì pin nặng, đi được quãng ngắn và xăng trở nên rẻ. Pin lithium-ion là điều kiện chính giúp xe điện quay lại.