Nhiều phát minh quen thuộc do phụ nữ làm ra: máy rửa bát của Josephine Cochrane năm 1886, cần gạt nước kính xe của Mary Anderson năm 1903, sợi aramid chịu lực dùng trong áo chống đạn của Stephanie Kwolek năm 1965, trình biên dịch máy tính thời đầu của Grace Hopper. Trong khoa học, Marie Curie là người duy nhất nhận giải Nobel ở hai ngành khoa học khác nhau, còn Lise Meitner và Rosalind Franklin là hai ví dụ hay được nhắc về công lao bị ghi nhận muộn.
Bộ 14 câu dưới đây đi từ các bằng sáng chế đời thường thế kỷ 19, qua phòng thí nghiệm vật lý, toán học, máy tính, tới y sinh học thế kỷ 21, có một câu gắn với giải thưởng dành cho nhà khoa học nữ ở Việt Nam. Mỗi câu có đáp án và giải thích; chỗ nào có tranh luận hoặc bị kể phóng đại, bài nói rõ. Bài chỉ nói người và công trình, không nhắc thương hiệu sản phẩm.
Những bằng sáng chế đời thường
Bốn câu đầu về những thứ bạn có thể đã dùng hôm nay mà không biết ai làm ra.
Câu 1. Ai được cấp bằng sáng chế cho chiếc máy rửa bát dùng được đầu tiên, năm nào?
Đáp án: Josephine Cochrane, ở Mỹ, năm 1886.
Theo các tài liệu về bà, Cochrane muốn có chiếc máy rửa mà không làm sứt mẻ bộ bát đĩa quý của gia đình. Máy của bà xếp bát đĩa vào các ngăn khung dây theo kích cỡ, đặt trên bánh xe quay trong lúc nước xà phòng nóng phun lên. Máy được giới thiệu tại hội chợ thế giới ở Chicago năm 1893 và lúc đầu bán chủ yếu cho khách sạn, nhà hàng, vì giá cao và nhiều nhà chưa có đủ nước nóng.
Câu 2. Cần gạt nước kính chắn gió ô tô được Mary Anderson đăng ký bằng sáng chế năm nào, và điều gì gợi ý cho bà?
Đáp án: Năm 1903. Bà nảy ra ý tưởng khi đi xe điện ở New York trong mùa đông và thấy người lái phải thò đầu ra ngoài hoặc dừng xe để lau tuyết trên kính.
Thiết bị của Anderson là một thanh cao su gắn tay đòn, người lái kéo cần từ bên trong để gạt qua lại. Thời đó ô tô còn ít, nhiều người cho rằng thanh gạt chuyển động sẽ làm người lái phân tâm, nên bà không bán được bản quyền. Bằng sáng chế hết hạn năm 1920, đúng lúc ô tô bắt đầu phổ biến, và cần gạt nước dần trở thành trang bị tiêu chuẩn.
Câu 3. Margaret Knight làm ra chiếc máy gì, và vì sao bà phải ra toà để giữ bằng sáng chế?
Đáp án: Máy tự gấp và dán túi giấy đáy phẳng, được cấp bằng năm 1871. Một người đàn ông đã sao chép thiết kế và nộp đơn trước, lập luận rằng phụ nữ không thể hiểu được máy móc.
Knight đưa ra sổ ghi chép, bản vẽ chi tiết và mô hình làm trong nhiều tháng để chứng minh mình là tác giả, và toà công nhận bà. Túi giấy đáy phẳng đứng được trên quầy, đựng được nhiều đồ hơn túi kiểu phong bì, nên nhanh chóng phổ biến trong cửa hàng tạp hoá. Bà có tổng cộng hàng chục bằng sáng chế trong đời.
Câu 4. Nhà hoá học Stephanie Kwolek tìm ra loại vật liệu gì năm 1965?
Đáp án: Loại sợi aramid siêu bền, nhẹ, về sau được dùng làm áo chống đạn, găng tay chống cắt, dây cáp và lốp xe.
Kwolek đang tìm sợi bền cho lốp xe thì gặp một dung dịch polime đục và loãng bất thường, đồng nghiệp định bỏ đi. Bà kiên trì đề nghị kéo thử thành sợi và thấy sợi cứng, bền khác thường. Tính theo cùng khối lượng, sợi này bền hơn thép nhiều lần. Áo chống đạn mềm làm từ sợi aramid đã cứu nhiều cảnh sát, quân nhân trên thế giới.
Phòng thí nghiệm vật lý, hoá học và toán học
Bốn câu về những nhà khoa học nữ có công trình nền tảng, kèm một câu gắn với Việt Nam.
Câu 5. Marie Curie giữ kỷ lục gì liên quan đến giải Nobel?
Đáp án: Bà là người phụ nữ đầu tiên nhận giải Nobel, và đến nay là người duy nhất nhận Nobel ở hai ngành khoa học khác nhau: Vật lý năm 1903 và Hoá học năm 1911.
Giải Vật lý năm 1903 bà nhận cùng chồng là Pierre Curie và Henri Becquerel cho các nghiên cứu về phóng xạ. Giải Hoá học năm 1911 là cho việc tìm ra hai nguyên tố poloni và radi. Bà đặt tên poloni theo quê hương Ba Lan, khi đó chưa phải nước độc lập. Sổ ghi chép thí nghiệm của bà đến nay vẫn còn phóng xạ và được bảo quản trong hộp chì.
Câu 6. Lise Meitner đóng góp gì cho việc hiểu phản ứng phân hạch hạt nhân, và vì sao bà hay được nhắc khi bàn về giải Nobel?
Đáp án: Cuối năm 1938 đầu 1939, bà cùng cháu là Otto Frisch giải thích thí nghiệm của Otto Hahn chính là hạt nhân urani bị tách đôi. Giải Nobel Hoá học năm 1944 chỉ trao cho Hahn.
Meitner là nhà vật lý gốc Áo làm việc nhiều năm với Hahn ở Berlin, phải rời Đức năm 1938 vì chính sách bài Do Thái. Hahn làm thí nghiệm và gửi kết quả khó hiểu cho bà; Meitner và Frisch tính ra năng lượng toả ra khi hạt nhân tách đôi, và Frisch mượn chữ "phân hạch" từ sinh học. Nhiều nhà khoa học coi việc bà không được chia giải là thiếu sót. Nguyên tố số 109, meitneri, được đặt theo tên bà.
Câu 7. Rosalind Franklin đóng góp gì vào việc tìm ra cấu trúc ADN?
Đáp án: Bà làm ra những ảnh nhiễu xạ tia X sắc nét của ADN, trong đó có "Ảnh 51" chụp năm 1952, bằng chứng then chốt cho cấu trúc xoắn kép.
Ảnh 51 do nghiên cứu sinh Raymond Gosling chụp dưới sự hướng dẫn của bà. James Watson được xem ảnh này mà Franklin không biết, và cùng Francis Crick công bố mô hình xoắn kép năm 1953. Franklin mất năm 1958, khi mới 37 tuổi; giải Nobel năm 1962 trao cho Watson, Crick và Maurice Wilkins. Vì giải Nobel không trao cho người đã mất, không thể biết bà có được xét hay không.
Câu 8. Giải thưởng Kovalevskaia trao cho các nhà khoa học nữ Việt Nam mang tên ai, và người đó nổi tiếng vì điều gì?
Đáp án: Mang tên Sofia Kovalevskaya, nhà toán học Nga thế kỷ 19, người phụ nữ đầu tiên ở châu Âu thời hiện đại nhận bằng tiến sĩ toán học, năm 1874.
Kovalevskaya không được học đại học ở Nga vì là phụ nữ, phải sang Đức học riêng với nhà toán học Karl Weierstrass, rồi trở thành giáo sư ở Stockholm. Ở Việt Nam, giải thưởng mang tên bà được lập năm 1985 từ một quỹ do các nhà khoa học nữ Mỹ đóng góp, trao hằng năm cho nhà khoa học nữ và tập thể nữ có công trình khoa học. Kovalevskaya còn là một trong những phụ nữ đầu tiên ở châu Âu giữ chức giáo sư đại học chính thức.
Sóng vô tuyến, máy tính và đường bay vào vũ trụ
Ba câu về những phụ nữ làm việc ở ranh giới giữa toán học, máy tính và kỹ thuật.
Câu 9. Nữ diễn viên điện ảnh Hedy Lamarr cùng nhà soạn nhạc George Antheil được cấp bằng sáng chế về điều gì năm 1942?
Đáp án: Một hệ thống liên lạc bí mật dùng kỹ thuật nhảy tần: bên phát và bên nhận cùng đổi tần số liên tục theo một trình tự đồng bộ, để tín hiệu điều khiển ngư lôi khó bị gây nhiễu.
Antheil từng viết nhạc cho nhiều đàn piano tự động chạy đồng bộ, và ý tưởng đồng bộ bằng cuộn giấy đục lỗ như đàn piano tự động được đưa vào thiết kế, với 88 tần số đúng bằng số phím đàn. Hải quân Mỹ thời đó không dùng. Mấy chục năm sau, nhảy tần trở thành một trong những kỹ thuật của truyền thông trải phổ trong quân sự và dân sự, và Lamarr được vinh danh muộn vào cuối đời.
Câu 10. Grace Hopper được ghi nhận những đóng góp gì cho ngành lập trình?
Đáp án: Bà làm ra một trong những trình biên dịch đầu tiên năm 1952, và thúc đẩy ý tưởng viết chương trình bằng câu gần với tiếng Anh, góp phần dẫn tới ngôn ngữ COBOL năm 1959.
Trình biên dịch là chương trình dịch câu lệnh con người viết sang mã máy hiểu được. Hopper là nhà toán học, phục vụ trong Hải quân Mỹ và về hưu với quân hàm chuẩn đô đốc. Khi giảng bài, bà hay phát cho người nghe một đoạn dây dài khoảng 30 cm, quãng đường điện truyền trong một phần tỷ giây, để giải thích vì sao tín hiệu đi qua vệ tinh lại bị trễ.
Câu 11. Katherine Johnson làm công việc gì trong chương trình bay vào vũ trụ của Mỹ?
Đáp án: Bà là nhà toán học tính quỹ đạo bay, trong đó có chuyến bay quanh Trái Đất của John Glenn năm 1962.
Johnson thuộc nhóm "máy tính người", những người làm tính bằng tay, đúng nghĩa cũ của chữ "computer". Theo nhiều tài liệu, trước chuyến bay năm 1962, Glenn đề nghị bà kiểm tra lại bằng tay các con số máy tính điện tử đã tính, rồi mới yên tâm bay. Bà làm việc hơn ba mươi năm cho cơ quan hàng không vũ trụ Mỹ, nhận Huân chương Tự do của Tổng thống Mỹ năm 2015.
Y sinh học: thuốc sốt rét, vắc xin và công cụ chỉnh sửa gen
Ba câu cuối về những giải Nobel gần đây nhất trong bài.
Câu 12. Nhà khoa học Trung Quốc Tu Youyou tìm ra hoạt chất gì, từ cây nào, và điều gì gợi ý cho bà?
Đáp án: Hoạt chất artemisinin chữa sốt rét, chiết từ cây thanh hao hoa vàng. Gợi ý đến từ một sách thuốc cổ thế kỷ 4 dặn ngâm cây trong nước lạnh rồi vắt lấy nước.
Đầu thập niên 1970, nhóm của bà thử hàng loạt bài thuốc cổ. Chiết bằng nhiệt độ cao thì mất tác dụng; đọc lại sách cổ, bà chuyển sang chiết ở nhiệt độ thấp và thu được chất có tác dụng mạnh với ký sinh trùng sốt rét. Năm 2015, bà nhận Nobel Sinh lý học hoặc Y học, người phụ nữ Trung Quốc đầu tiên nhận Nobel khoa học. Các thuốc dựa trên artemisinin nay được dùng rộng rãi ở các vùng có sốt rét, theo phác đồ của ngành y tế.
Câu 13. Katalin Karikó và Drew Weissman nhận Nobel năm 2023 vì phát hiện gì?
Đáp án: Vì cách biến đổi các thành phần cơ bản của phân tử mRNA để cơ thể không phản ứng viêm quá mức với nó, nền tảng của vắc xin mRNA phòng COVID-19.
Karikó, nhà hoá sinh gốc Hungary, theo đuổi hướng mRNA từ thập niên 1990 trong lúc nhiều lần bị từ chối kinh phí và bị hạ vị trí công việc. Công trình then chốt của bà và Weissman công bố năm 2005 ít được chú ý lúc đầu. Khi đại dịch COVID-19 xảy ra, nền tảng đó giúp các vắc xin mRNA được phát triển nhanh chưa từng có.
Câu 14. Giải Nobel Hoá học năm 2020 trao cho ai, vì công trình gì, và có điều gì lần đầu?
Đáp án: Trao cho Emmanuelle Charpentier và Jennifer Doudna, vì phát triển công cụ chỉnh sửa gen CRISPR-Cas9. Đây là lần đầu một giải Nobel khoa học chỉ có hai người đồng nhận đều là nữ.
Hai nhà khoa học công bố năm 2012 cách "lập trình" một hệ thống vốn giúp vi khuẩn chống virus, biến nó thành chiếc "kéo phân tử" cắt ADN đúng chỗ mong muốn. Công cụ này được dùng rộng rãi trong nghiên cứu sinh học, chọn giống cây trồng và thử nghiệm y học. Nó cũng đặt ra các câu hỏi đạo đức, nhất là khi áp dụng trên phôi người.
Những chỗ hay trả lời nhầm
"Hedy Lamarr phát minh ra Wi-Fi." Bằng sáng chế năm 1942 là về nhảy tần, một trong nhiều kỹ thuật nền của truyền thông trải phổ, có mặt trong một số chuẩn không dây về sau. Ý tưởng nhảy tần cũng đã có người nêu trước bà. Wi-Fi là thành quả của rất nhiều kỹ sư trong thập niên 1990. Cách nói đúng mức: Lamarr là người đồng sáng chế một hệ thống nhảy tần sớm.
"Marie Curie phát hiện ra phóng xạ." Hiện tượng phóng xạ được Henri Becquerel phát hiện năm 1896. Marie Curie đặt ra chữ "phóng xạ", chứng minh nó là tính chất của nguyên tử, và cùng Pierre Curie tìm ra poloni, radi. Ba người chia nhau giải Nobel Vật lý năm 1903.
"Ada Lovelace là người viết chương trình đầu tiên, Grace Hopper là người viết ngôn ngữ lập trình đầu tiên." Cả hai câu đều cần chú thích. Mức đóng góp của Lovelace so với Babbage còn được bàn, và trình biên dịch của Hopper là một trong vài công trình cùng thời ở Anh và Mỹ. Những tuyên bố "đầu tiên" như vậy nên đi kèm chữ "một trong những".
Bảng ôn nhanh: người, năm và công trình
Các mốc trong bài xếp theo thời gian.
| Năm | Công trình | Người |
|---|---|---|
| 1871 | Máy làm túi giấy đáy phẳng | Margaret Knight |
| 1874 | Tiến sĩ toán học | Sofia Kovalevskaya |
| 1886 | Máy rửa bát | Josephine Cochrane |
| 1903 | Cần gạt nước kính xe; Nobel Vật lý | Mary Anderson; Marie Curie |
| 1911 | Nobel Hoá học | Marie Curie |
| 1938–1939 | Giải thích phân hạch hạt nhân | Lise Meitner, Otto Frisch |
| 1942 | Bằng sáng chế nhảy tần | Hedy Lamarr, George Antheil |
| 1952 | Ảnh 51; trình biên dịch | Rosalind Franklin; Grace Hopper |
| 1962 | Tính quỹ đạo bay quanh Trái Đất | Katherine Johnson |
| 1965 | Sợi aramid siêu bền | Stephanie Kwolek |
| 1985 | Lập Giải thưởng Kovalevskaia ở Việt Nam | Việt Nam |
| 2015 | Nobel cho artemisinin | Tu Youyou |
| 2020 | Nobel cho CRISPR-Cas9 | Charpentier, Doudna |
| 2023 | Nobel cho nền tảng vắc xin mRNA | Karikó, Weissman |
Đọc bảng sẽ thấy các bằng sáng chế đời thường trong bài tập trung ở cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, còn các giải Nobel khoa học trao cho phụ nữ xuất hiện dày hơn hẳn từ đầu thế kỷ 21. Khoảng giữa là những người như Meitner và Franklin, có công trình nền tảng nhưng được ghi nhận muộn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lịch sử ít nhắc tên nhà phát minh nữ?
Có nhiều lý do: trong thời gian dài phụ nữ ở nhiều nước bị hạn chế học đại học, đứng tên tài sản hay bằng sáng chế; công việc của họ đôi khi được ghi dưới tên chồng, cha hoặc người hướng dẫn; và sách lịch sử thường kể theo những cái tên đã nổi tiếng sẵn. Các nghiên cứu lịch sử khoa học gần đây đang bổ sung dần.
Có nhà khoa học nữ nào được đặt tên cho đơn vị đo không?
Trong hệ đơn vị quốc tế SI hiện hành thì không. Đơn vị curie, từng dùng để đo hoạt độ phóng xạ, gắn với vợ chồng Curie nhưng đã được thay bằng becquerel trong hệ SI. Một số nguyên tố hoá học thì có, như meitneri mang tên Lise Meitner và curi mang tên vợ chồng Curie.
Frances Arnold nhận Nobel vì công trình gì?
Frances Arnold, nhà khoa học Mỹ, nhận Nobel Hoá học năm 2018 vì phương pháp tiến hoá định hướng enzyme: tạo nhiều biến thể ngẫu nhiên rồi chọn ra loại làm việc tốt nhất, lặp lại nhiều vòng. Cách làm này được dùng để tạo enzyme cho sản xuất dược phẩm, nhiên liệu sinh học và chất tẩy rửa.
Giải thưởng Kovalevskaia ở Việt Nam do ai trao?
Giải do Quỹ Giải thưởng Kovalevskaia phối hợp với Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam tổ chức xét chọn và trao hằng năm. Đối tượng là nhà khoa học nữ và tập thể nhà khoa học nữ có thành tích nghiên cứu và ứng dụng. Thông tin về tiêu chí và thời gian xét nên tra trên kênh chính thức của Hội.
Marie Curie có phải người Pháp không?
Bà sinh ở Warszawa, Ba Lan, tên khai sinh là Maria Skłodowska, sang Paris học đại học rồi làm việc cả đời ở Pháp và nhập quốc tịch Pháp khi kết hôn với Pierre Curie. Vì vậy cả Ba Lan và Pháp đều tôn vinh bà, và tên Skłodowska-Curie thường được ghi đầy đủ.