TongQuat.comTổng Quát
Phát minh và công nghệ

Câu hỏi về lịch sử nhiếp ảnh và điện ảnh: 13 câu có đáp án, lời giải thích

Bức ảnh cổ nhất chụp gì, buổi chiếu phim đầu tiên ở đâu, phim truyện Việt Nam đầu tiên là phim nào? 13 câu hỏi có đáp án, giải thích, chỗ hay nhầm.

Silhouette of a person cranking an antique film projector in a dark room in Hai Phong, a beam of light crossing floating dust toward an empty white wall, warm tones

Bức ảnh cổ nhất còn lại là "Quang cảnh từ cửa sổ ở Le Gras" của Nicéphore Niépce, chụp khoảng năm 1826–1827, phơi sáng nhiều giờ. Buổi chiếu phim có bán vé cho công chúng được ghi nhận rộng rãi nhất là của anh em Lumière ở Paris ngày 28 tháng 12 năm 1895. Giữa hai mốc ấy là cả một chuỗi người góp sức, từ Daguerre, Fox Talbot đến Muybridge.

Bộ 13 câu dưới đây đi từ buồng tối thời cổ đại đến máy ảnh số đầu tiên năm 1975, có ba câu về nhiếp ảnh và điện ảnh Việt Nam. Mỗi câu có đáp án và lời giải thích, cuối bài có những chỗ hay nhầm, như chuyện khán giả bỏ chạy khi xem phim đoàn tàu. Bài không nhắc sản phẩm hay hãng máy ảnh đang bán, chỉ nêu người và mốc.

Trước và trong buổi bình minh của nhiếp ảnh

Năm câu đầu về những bước để giữ lại hình ảnh trên một tấm phẳng.

Câu 1. Hiện tượng "buồng tối", nguyên lý của máy ảnh, được ai mô tả từ rất sớm?

Đáp án: Mặc Tử ở Trung Hoa khoảng thế kỷ 5 trước Công nguyên đã ghi nhận ảnh ngược qua lỗ nhỏ; nhà khoa học Ibn al-Haytham đầu thế kỷ 11 mô tả kỹ trong sách quang học.

Khi ánh sáng đi qua một lỗ nhỏ trên vách buồng tối, cảnh bên ngoài hiện lộn ngược lên vách đối diện. Hoạ sĩ châu Âu thời Phục hưng dùng buồng tối, về sau là hộp có thấu kính, để vẽ phối cảnh. Nhiếp ảnh ra đời khi người ta tìm được hoá chất giữ lại hình ảnh ấy thay vì phải tô theo.

Câu 2. Bức ảnh cổ nhất còn lại do ai chụp, bằng cách nào?

Đáp án: Nicéphore Niépce, người Pháp, khoảng năm 1826–1827, chụp mái nhà và sân từ cửa sổ phòng làm việc, trên tấm kim loại phủ nhựa bitum.

Bitum cứng lại ở chỗ có ánh sáng, chỗ không bị chiếu được rửa đi bằng dung môi, để lại hình ảnh. Thời gian phơi sáng rất dài; các ước tính đi từ khoảng tám giờ đến vài ngày, nên hai bên mái nhà đều có nắng. Tấm ảnh này nay được lưu tại một trường đại học ở bang Texas, Mỹ.

Câu 3. Phương pháp chụp ảnh nào được chính phủ Pháp công bố ngày 19 tháng 8 năm 1839?

Đáp án: Phương pháp daguerreotype của Louis Daguerre, người từng hợp tác với Niépce.

Daguerreotype cho ảnh rất sắc trên tấm đồng tráng bạc, thời gian phơi sáng rút xuống còn vài phút. Chính phủ Pháp mua bản quyền, trả trợ cấp suốt đời cho Daguerre và con trai Niépce, rồi công bố cách làm cho mọi người dùng tự do. Nhiều nơi lấy ngày 19 tháng 8 làm Ngày Nhiếp ảnh Thế giới. Nhược điểm là mỗi tấm là bản duy nhất, không nhân bản được.

Câu 4. Ai làm ra phương pháp âm bản – dương bản, cho phép in nhiều ảnh từ một lần chụp?

Đáp án: William Henry Fox Talbot, nhà khoa học người Anh, với phương pháp calotype được cấp bằng sáng chế năm 1841.

Talbot chụp ảnh âm bản trên giấy, sáng tối đảo ngược, rồi in tiếp sang giấy khác để có ảnh dương bản, in bao nhiêu bản cũng được. Ảnh âm bản cổ nhất còn lại của ông, chụp một ô cửa sổ, có từ năm 1835. Nhà khoa học John Herschel, bạn của Talbot, là người phổ biến các chữ "photography", "negative" và "positive" mà ngày nay vẫn dùng.

Câu 5. Bức ảnh màu đầu tiên dựa trên nguyên lý ba màu được chụp năm nào, chụp vật gì?

Đáp án: Năm 1861, chụp một chiếc nơ vải kẻ ô, theo đề xuất của James Clerk Maxwell.

Maxwell, cũng là người viết các phương trình về điện từ, đề xuất chụp cùng một vật ba lần qua kính lọc đỏ, lục, lam rồi chiếu chồng ba ảnh lại. Người chụp là nhiếp ảnh gia Thomas Sutton. Kết quả còn thô, nhưng nguyên lý ba màu cơ bản ấy là nền tảng của màn hình và máy ảnh số ngày nay.

Từ ảnh tĩnh đến ảnh động

Bốn câu về con đường từ chụp ảnh nhanh đến chiếu phim trước khán giả.

Câu 6. Năm 1888, George Eastman làm gì để nhiếp ảnh đến với người không chuyên?

Đáp án: Bán một chiếc máy ảnh nhỏ nạp sẵn cuộn phim chụp được một trăm kiểu; chụp hết thì gửi cả máy về nhà máy để tráng, in ảnh và nạp phim mới.

Trước đó, chụp ảnh cần kiến thức hoá học, tấm kính nặng và buồng tối. Khẩu hiệu quảng cáo thời ấy đại ý là người dùng chỉ việc bấm nút, mọi khâu còn lại do nhà sản xuất lo. Phim cuộn mềm cũng chính là vật liệu mà các nhà làm điện ảnh vài năm sau dùng để quay phim, vì nó cuộn được dài.

Câu 7. Eadweard Muybridge chứng minh điều gì bằng chuỗi ảnh ngựa phi năm 1878?

Đáp án: Chứng minh có lúc cả bốn chân ngựa cùng rời khỏi mặt đất khi phi nước đại.

Theo đề nghị của nhà tư bản Leland Stanford, Muybridge đặt một dãy máy ảnh dọc đường chạy, mỗi máy được kích hoạt bằng sợi dây khi ngựa chạy qua. Ảnh cho thấy lúc bốn chân rời đất là khi chúng co lại dưới bụng, chứ không duỗi ra trước sau như tranh vẽ ngựa thời đó. Chiếu nối các ảnh lại cho cảm giác chuyển động, một bước đệm của điện ảnh.

Câu 8. Buổi chiếu phim có bán vé cho công chúng được ghi nhận rộng rãi nhất diễn ra ở đâu, ngày nào?

Đáp án: Ở một quán cà phê trên đại lộ Capucines, Paris, ngày 28 tháng 12 năm 1895, do anh em Auguste và Louis Lumière tổ chức.

Chương trình gồm khoảng mười phim ngắn, mỗi phim dưới một phút, như cảnh công nhân tan ca rời nhà máy. Máy Cinématographe của anh em Lumière vừa quay vừa chiếu được và chiếu lên màn cho nhiều người cùng xem. Trước đó, Edison và William Dickson đã có máy xem phim qua ô kính, mỗi lần chỉ một người xem, nên câu "ai làm ra điện ảnh" cần nêu cả hai hướng.

Câu 9. Phim truyện dài có lời thoại đồng bộ đầu tiên được ghi nhận rộng rãi ra mắt năm nào?

Đáp án: Năm 1927, phim "The Jazz Singer" ở Mỹ.

Phần lớn phim vẫn là phim câm có nhạc nền, chỉ vài đoạn hát và lời thoại được ghi âm đồng bộ. Khán giả lần đầu nghe nhân vật nói chuyện trên màn ảnh dài đã tạo phản ứng mạnh. Chỉ trong vài năm sau, phim câm gần như biến mất khỏi các rạp lớn, và nhiều diễn viên phim câm mất việc vì giọng nói không hợp.

Nhiếp ảnh, điện ảnh Việt Nam và máy ảnh số

Bốn câu cuối, ba câu về Việt Nam và một câu về bước chuyển sang ảnh số.

Câu 10. Ai thường được coi là người Việt đầu tiên mở hiệu chụp ảnh, ở đâu, năm nào?

Đáp án: Đặng Huy Trứ, mở hiệu Cảm Hiếu Đường ở Hà Nội năm 1869.

Đặng Huy Trứ là một vị quan triều Nguyễn, quê ở vùng đất nay thuộc Thành phố Huế. Ông học cách chụp ảnh trong chuyến công cán sang Quảng Đông và Hồng Kông rồi mua máy móc về mở hiệu ảnh. Thời đó người dân còn e ngại vì tin đồn chụp ảnh "mất hồn", nên hiệu ảnh không đông khách. Vì vậy ông được nhiều tài liệu nhắc như người Việt mở đầu nghề nhiếp ảnh.

Câu 11. Ngày Điện ảnh Việt Nam là ngày nào, và gắn với sự kiện gì?

Đáp án: Ngày 15 tháng 3, gắn với sắc lệnh ngày 15 tháng 3 năm 1953 thành lập Doanh nghiệp quốc gia chiếu bóng và chụp ảnh Việt Nam.

Sắc lệnh do Chủ tịch Hồ Chí Minh ký trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp. Những năm đầu, các nhà quay phim chủ yếu làm phim tài liệu, ghi lại hình ảnh chiến trường và đời sống vùng kháng chiến. Phim truyện phải chờ đến khi hoà bình lập lại ở miền Bắc mới có điều kiện thực hiện.

Câu 12. Phim truyện đầu tiên của điện ảnh cách mạng Việt Nam là phim nào?

Đáp án: Phim "Chung một dòng sông", năm 1959, do Nguyễn Hồng Nghi và Phạm Kỳ Nam đạo diễn.

Phim kể chuyện tình của đôi trai gái ở hai bờ sông Bến Hải bị chia cắt sau Hiệp định Genève năm 1954. Phim được làm khi đội ngũ còn ít kinh nghiệm, thiết bị thiếu thốn, nhưng mở đầu cho dòng phim truyện của Hãng phim truyện Việt Nam. Sông Bến Hải ngày nay thuộc tỉnh Quảng Trị.

Câu 13. Ai làm ra cảm biến hình ảnh CCD, và chiếc máy ảnh số đầu tiên ra đời năm nào?

Đáp án: Willard Boyle và George Smith làm ra cảm biến CCD năm 1969, được trao Nobel Vật lý năm 2009. Máy ảnh số đầu tiên do kỹ sư Steven Sasson làm năm 1975.

Cảm biến CCD biến ánh sáng thành điện tích, đọc ra thành tín hiệu số, nhờ hiệu ứng quang điện mà Einstein giải thích năm 1905. Chiếc máy của Sasson nặng gần bốn kilôgam, ảnh đen trắng độ phân giải khoảng 0,01 megapixel, mất khoảng 23 giây để ghi một tấm lên băng cassette. Kính viễn vọng không gian và máy ảnh trong điện thoại về sau đều dùng các cảm biến cùng họ.

Những chỗ hay trả lời nhầm

"Khán giả buổi chiếu ngày 28/12/1895 bỏ chạy khi xem phim đoàn tàu vào ga." Phim đoàn tàu vào ga của anh em Lumière không có trong chương trình buổi chiếu đầu tiên, mà được chiếu từ đầu năm 1896. Chuyện khán giả hoảng sợ bỏ chạy được kể nhiều về sau nhưng thiếu bằng chứng đương thời, giới sử học điện ảnh coi là chuyện được thêu dệt hoặc phóng đại.

"Ta thấy phim chuyển động nhờ hiện tượng lưu ảnh trên võng mạc." Thuyết lưu ảnh từng được dạy rộng rãi nhưng giới nghiên cứu thị giác ngày nay cho rằng nó không đủ giải thích. Cảm giác chuyển động chủ yếu đến từ cách não xử lý chuỗi hình hơi khác nhau nối tiếp nhau. Phim có tiếng chuẩn hoá tốc độ 24 khung hình mỗi giây từ cuối thập niên 1920, phần lớn vì cần tốc độ ổn định cho rãnh tiếng.

"Daguerre chụp bức ảnh đầu tiên." Bức ảnh cổ nhất còn lại là của Niépce, người hợp tác với Daguerre đến khi mất năm 1833. Daguerre làm ra phương pháp chụp nhanh và rõ hơn, được công bố năm 1839. Cả hai đều xứng đáng được nhắc, nhưng "ảnh đầu tiên" là của Niépce.

Bảng ôn nhanh: năm, mốc và người

Các mốc trong bài xếp theo thời gian.

NămMốcNgười hoặc nơi
Thế kỷ 5 TCN; thế kỷ 11Mô tả buồng tốiMặc Tử; Ibn al-Haytham
1826–1827Bức ảnh cổ nhất còn lạiNicéphore Niépce
1839Công bố daguerreotypeLouis Daguerre
1841Phương pháp calotype, âm bản – dương bảnFox Talbot
1861Ảnh màu ba kính lọcMaxwell, Sutton
1869Hiệu ảnh Cảm Hiếu ĐườngĐặng Huy Trứ, Hà Nội
1878Chuỗi ảnh ngựa phiEadweard Muybridge
1888Máy ảnh nạp phim cuộn cho người không chuyênGeorge Eastman
1895Chiếu phim bán véAnh em Lumière, Paris
1927Phim truyện dài có lời thoại đồng bộMỹ
1953Sắc lệnh ngày 15 tháng 3Việt Nam
1959Phim "Chung một dòng sông"Việt Nam
1969, 1975Cảm biến CCD; máy ảnh số đầu tiênBoyle và Smith; Sasson

Đọc bảng sẽ thấy nhiếp ảnh và điện ảnh đến Việt Nam không quá muộn: hiệu ảnh của Đặng Huy Trứ mở chỉ ba mươi năm sau khi daguerreotype được công bố ở Paris.

Đọc thêm: nhận ra một bức ảnh cũ thuộc thời nào

Nếu gia đình bạn còn giữ ảnh cũ, vài dấu hiệu giúp đoán ảnh thuộc kỹ thuật nào. Ảnh daguerreotype là tấm kim loại sáng như gương, nghiêng đi thì hình lúc hiện như ảnh dương, lúc như ảnh âm, thường đựng trong hộp nhỏ có nắp và kính che. Ảnh in trên giấy dán lên tấm bìa cứng, cỡ bằng bàn tay, phổ biến từ nửa sau thế kỷ 19, thường có tên hiệu ảnh in ở mặt sau. Ảnh in từ phim cuộn trên giấy ảnh mỏng, có viền trắng, là loại quen thuộc nhất của thế kỷ 20.

Ảnh màu in từ phim thường phai dần sang ám vàng hoặc đỏ sau vài chục năm vì thuốc nhuộm kém bền, trong khi ảnh đen trắng bạc giữ lâu hơn nếu bảo quản khô. Khi cất giữ, nên để ảnh nơi khô, tránh ánh nắng, không dán băng keo lên mặt ảnh. Muốn số hoá, chụp hoặc quét ảnh dưới ánh sáng đều, không bóc ảnh đã dính vào kính hay vào nhau. Mỗi bức ảnh cũ vừa là kỷ vật gia đình, vừa là một mẩu nhỏ của lịch sử kỹ thuật kể trong bài.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao ảnh thời xưa người ta ít cười?

Một phần vì thời gian phơi sáng dài, giữ nụ cười nhiều giây rất khó và dễ nhoè. Phần khác vì quan niệm thời đó coi chụp ảnh là việc trang trọng, như vẽ chân dung, nên người được chụp giữ vẻ nghiêm. Khi máy ảnh chụp nhanh phổ biến, ảnh cười mới trở nên quen thuộc.

Phim nhựa 35 mm có từ bao giờ?

Khổ phim 35 mm được dùng từ những năm 1890, trong các máy quay phim đời đầu, và về sau thành khổ tiêu chuẩn của điện ảnh suốt thế kỷ 20. Máy ảnh tĩnh dùng phim 35 mm phổ biến từ thập niên 1920 đến 1930. Rạp chiếu ngày nay phần lớn đã chuyển sang máy chiếu kỹ thuật số.

Ai được coi là người làm phim đầu tiên ở Việt Nam?

Các nhà quay phim của anh em Lumière đã quay những thước phim tài liệu ở Việt Nam từ cuối thế kỷ 19. Về phim do người Việt làm, các tài liệu nhắc tới một số phim thời thuộc Pháp những năm 1920 đến 1930, nhưng chi tiết khác nhau, nên bài chỉ hỏi mốc phim truyện năm 1959.

Ảnh daguerreotype có còn được làm không?

Có một số nghệ nhân trên thế giới vẫn làm daguerreotype như nghệ thuật thủ công, dùng quy trình gần giống thế kỷ 19. Quy trình có dùng hoá chất độc như hơi thuỷ ngân trong cách làm gốc, nên chỉ thực hiện trong xưởng chuyên dụng, không làm tại nhà.

Vì sao phim điện ảnh chiếu 24 khung hình mỗi giây mà không phải 30 hay 60?

Con số 24 là thoả hiệp từ thời phim có tiếng: đủ nhanh để chuyển động mượt và rãnh tiếng trên phim cho chất lượng âm thanh tạm ổn, nhưng không tốn quá nhiều phim nhựa đắt tiền. Truyền hình dùng 25 hoặc 30 hình mỗi giây vì gắn với tần số điện lưới 50 Hz hoặc 60 Hz ở từng nước.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138