Eo biển là dải nước hẹp tự nhiên nối hai vùng biển và ngăn cách hai khối đất; kênh đào là đường thuỷ do con người đào, thường cắt qua một eo đất để rút ngắn đường tàu. Nắm được hai định nghĩa này, bạn sẽ tránh được câu nhầm phổ biến nhất: gọi Suez là "eo biển Suez".
Bộ 15 câu dưới đây đi qua những eo biển và kênh đào hay được nhắc tới nhất trên bản đồ thế giới: nơi châu Âu gần châu Phi nhất, nơi châu Á gần châu Mỹ nhất, những lối biển hẹp mà tàu chở hàng phải đi qua, và hai kênh đào làm thay đổi đường đi biển của cả thế giới. Mỗi câu có đáp án và lời giải thích.
Eo biển giữa các châu lục
Câu 1. Eo biển nào nối Địa Trung Hải với Đại Tây Dương?
Đáp án: eo biển Gibraltar, giữa Tây Ban Nha (châu Âu) và Maroc (châu Phi), chỗ hẹp nhất khoảng 14 kilômét.
Ở hai bờ eo có hai khối núi đá mà người Hy Lạp, La Mã cổ gọi là "Cột trụ Hercules", từng được coi là giới hạn của thế giới đã biết. Nước Đại Tây Dương chảy vào Địa Trung Hải ở lớp trên, còn nước Địa Trung Hải mặn hơn, nặng hơn chảy ra ở lớp dưới. Các nhà địa chất cho rằng khoảng năm, sáu triệu năm trước, khi lối này khép lại, Địa Trung Hải từng gần cạn khô.
Câu 2. Eo biển nào chia thành phố Istanbul làm hai phần thuộc hai châu?
Đáp án: eo biển Bosphorus, nối Biển Đen với biển Marmara.
Bờ tây eo thuộc châu Âu, bờ đông thuộc châu Á, và Istanbul nằm trên cả hai bờ, nối với nhau bằng nhiều cây cầu và đường hầm. Từ biển Marmara, tàu đi tiếp qua eo biển Dardanelles để ra biển Aegean và Địa Trung Hải. Bosphorus và Dardanelles được gọi chung là các eo biển Thổ Nhĩ Kỳ, là lối duy nhất nối Biển Đen với đại dương.
Câu 3. Eo biển nào ngăn cách châu Á với châu Mỹ?
Đáp án: eo biển Bering, giữa bán đảo Chukotka (Nga) và Alaska (Mỹ), chỗ hẹp nhất khoảng 82 kilômét.
Giữa eo có hai đảo Diomede: Diomede Lớn thuộc Nga và Diomede Nhỏ thuộc Mỹ, cách nhau chỉ khoảng bốn kilômét. Đường đổi ngày quốc tế chạy giữa hai đảo, nên hai hòn đảo nhìn thấy nhau nhưng lệch nhau gần một ngày theo lịch. Trong các thời kỳ băng hà, mực nước biển thấp hơn nhiều, vùng này lộ ra thành dải đất liền mà nhiều nhà khoa học cho là con đường người cổ đi từ châu Á sang châu Mỹ.
Câu 4. Eo biển nào ngăn cách nước Anh với lục địa châu Âu, và chỗ hẹp nhất gọi là gì?
Đáp án: eo biển Manche (tiếng Anh gọi là English Channel); chỗ hẹp nhất là eo Dover (Pas de Calais), rộng khoảng 33 kilômét.
Đây là một trong những vùng biển có tàu qua lại dày đặc nhất thế giới. Đường hầm dưới eo biển Manche khánh thành năm 1994, nối Anh với Pháp bằng đường sắt, có đoạn dưới đáy biển dài nhất trong các đường hầm đường sắt. Vào ngày trời trong, từ vách đá trắng ở Dover có thể nhìn thấy bờ biển nước Pháp.
Những lối biển hẹp trên đường tàu hàng
Câu 5. Eo biển Malacca nằm giữa đâu và nối những vùng biển nào?
Đáp án: giữa bán đảo Mã Lai và đảo Sumatra (Indonesia), nối Ấn Độ Dương (qua biển Andaman) với Biển Đông.
Đây là con đường biển ngắn nhất giữa Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương, nên phần lớn tàu chở hàng giữa châu Âu, Trung Đông và Đông Á đi qua. Đầu phía nam eo, chỗ gần Singapore, khá hẹp và nông. Từ xưa, eo biển đã nuôi các thương cảng lớn như Malacca, và hiện nay Singapore là một trong những cảng trung chuyển bận rộn nhất thế giới.
Câu 6. Eo biển Hormuz nối những vùng nước nào?
Đáp án: nối vịnh Ba Tư với vịnh Oman và từ đó ra biển Ả Rập, giữa Iran ở phía bắc và bán đảo Musandam của Oman ở phía nam.
Đây là lối ra biển duy nhất của các nước quanh vịnh Ba Tư như Kuwait, Qatar, Bahrain, nên một phần rất lớn dầu mỏ xuất khẩu bằng đường biển của thế giới đi qua đây. Chỗ hẹp nhất rộng khoảng 39 kilômét, còn luồng tàu thực tế còn hẹp hơn nhiều vì phải chia làn ra vào. Vì vị trí như vậy, Hormuz thường được nhắc tới mỗi khi khu vực căng thẳng.
Câu 7. Eo biển Bab el-Mandeb ở đâu và tên gọi có nghĩa gì?
Đáp án: nằm giữa Yemen (bán đảo Ả Rập) và Djibouti, Eritrea (châu Phi), nối Biển Đỏ với vịnh Aden; tên tiếng Ả Rập thường được dịch là "cổng than khóc".
Tên gọi được giải thích là do vùng biển này nguy hiểm cho tàu thuyền thời xưa vì đá ngầm và dòng chảy. Ngày nay Bab el-Mandeb là cửa phía nam của tuyến đường qua kênh Suez: tàu từ châu Á muốn vào Địa Trung Hải bằng đường Suez phải qua Bab el-Mandeb, Biển Đỏ rồi mới tới kênh.
Câu 8. Lối biển nào giữa mũi Horn và châu Nam Cực nổi tiếng sóng gió?
Đáp án: eo biển Drake (Drake Passage), rộng khoảng 800 kilômét.
Ở đây dòng hải lưu vòng quanh Nam Cực bị ép qua lối hẹp nhất trên đường đi, gió tây mạnh thổi gần như không bị đất liền cản, nên sóng rất lớn. Trước khi có kênh Panama, tàu đi giữa Đại Tây Dương và Thái Bình Dương phải vòng qua mũi Horn hoặc đi qua eo biển Magellan ở phía bắc hơn, nằm giữa lục địa Nam Mỹ và quần đảo Tierra del Fuego. Magellan là người châu Âu đầu tiên đi qua eo biển mang tên ông, năm 1520.
Kênh đào làm thay đổi đường biển thế giới
Câu 9. Kênh đào Suez nối những vùng biển nào và mở năm nào?
Đáp án: nối Địa Trung Hải với Biển Đỏ, khánh thành năm 1869.
Kênh cắt qua eo đất Suez của Ai Cập, giúp tàu đi giữa châu Âu và châu Á không phải vòng qua mũi Hảo Vọng ở cực nam châu Phi, rút ngắn hàng nghìn hải lý. Suez không có âu thuyền vì mực nước hai đầu gần như bằng nhau và địa hình bằng phẳng. Kênh được xây theo dự án do người Pháp Ferdinand de Lesseps dẫn dắt; năm 1956, Ai Cập quốc hữu hoá công ty kênh đào.
Câu 10. Kênh đào Panama hoàn thành năm nào và vận hành ra sao?
Đáp án: năm 1914; tàu được nâng lên hồ nhân tạo Gatún, cao khoảng 26 mét so với mực nước biển, rồi hạ xuống ở đầu kia bằng các âu thuyền.
Khác Suez, kênh Panama phải vượt địa hình đồi núi nên các kỹ sư chọn cách nâng tàu bằng âu thay vì đào sâu xuống ngang mực biển. Mỗi lượt tàu qua âu dùng nước ngọt lấy từ hồ, nên hạn hán có thể buộc kênh phải hạn chế số tàu. Pháp từng thử đào ở đây trước nhưng thất bại vì sốt rét, sốt vàng da và địa hình; Mỹ hoàn thành công trình, và năm 1999 kênh được chuyển giao hoàn toàn cho Panama. Năm 2016, bộ âu mới lớn hơn được đưa vào hoạt động.
Câu 11. Đi qua kênh Panama từ phía Đại Tây Dương sang Thái Bình Dương, tàu đi theo hướng nào?
Đáp án: hướng đông nam, chứ không phải hướng tây như nhiều người đoán.
Eo đất Panama uốn cong theo hình chữ S nằm ngang, nên tại khu vực kênh, đầu Đại Tây Dương (thành phố Colón) lại nằm ở phía tây bắc so với đầu Thái Bình Dương (thành phố Panama). Đây là một câu hỏi điển hình cho thấy hình dung trong đầu về bản đồ có thể sai, và chỉ cần nhìn kỹ đường bờ biển là thấy ngay.
Câu 12. Kênh đào dài nhất và cổ nhất còn sử dụng là kênh nào?
Đáp án: Đại Vận Hà ở Trung Quốc, dài khoảng 1.800 kilômét, nối Bắc Kinh với Hàng Châu.
Những đoạn đầu tiên được đào từ khoảng thế kỷ thứ 5 trước Công nguyên, và dưới thời nhà Tuỳ (đầu thế kỷ thứ 7) các đoạn được nối lại thành hệ thống lớn để chở lương thực từ miền nam lên miền bắc. Đại Vận Hà nối nhiều con sông lớn chảy theo hướng tây – đông như Hoàng Hà và Trường Giang. Năm 2014, công trình được UNESCO ghi danh là di sản thế giới.
Thêm vài eo biển và kênh đào đáng nhớ
Câu 13. Eo biển nào ngăn đảo Tasmania với lục địa Úc?
Đáp án: eo biển Bass, rộng khoảng 240 kilômét.
Eo mang tên George Bass, người cùng Matthew Flinders đi thuyền vòng quanh Tasmania năm 1798, chứng minh đó là một hòn đảo chứ không phải bán đảo của lục địa. Trong thời kỳ băng hà, mực nước biển thấp, vùng này từng là dải đất liền nối Tasmania với lục địa. Eo biển nổi tiếng nhiều gió và sóng vì nằm trên đường đi của gió tây mạnh ở vĩ độ này.
Câu 14. Eo biển nào ngăn cách Madagascar với lục địa châu Phi?
Đáp án: eo biển Mozambique, chỗ hẹp nhất rộng khoảng 400 kilômét.
Đây là một eo biển rất rộng so với các eo khác trong bài, nằm giữa Mozambique và Madagascar trên Ấn Độ Dương. Khoảng cách và dòng chảy mạnh qua eo góp phần giữ cho động thực vật Madagascar tách biệt với châu Phi trong thời gian dài. Eo biển cũng là một tuyến tàu quan trọng cho tàu đi vòng qua mũi Hảo Vọng ở cực nam châu Phi.
Câu 15. Kênh đào Kiel ở Đức nối những vùng biển nào?
Đáp án: nối Biển Bắc với biển Baltic, cắt ngang chân bán đảo Jutland; kênh mở năm 1895.
Không có kênh, tàu từ Biển Bắc sang Baltic phải đi vòng quanh bán đảo Jutland của Đan Mạch, qua các eo biển hẹp và nhiều gió. Kênh Kiel dài gần một trăm kilômét, rút ngắn đáng kể quãng đường ấy và là một trong những kênh đào có số lượt tàu qua lại nhiều trên thế giới. Ở hai đầu kênh có âu thuyền, chủ yếu để điều hoà chênh lệch do thuỷ triều Biển Bắc.
Bảng ôn nhanh eo biển và kênh đào
Bảng gom các eo biển và kênh đào trong bài, theo những gì chúng nối với nhau:
| Tên | Loại | Nối hoặc ngăn cách | Ghi nhớ |
|---|---|---|---|
| Gibraltar | Eo biển | Địa Trung Hải – Đại Tây Dương | Chỗ hẹp nhất khoảng 14 km |
| Bosphorus | Eo biển | Biển Đen – biển Marmara | Chia Istanbul làm hai châu |
| Bering | Eo biển | Châu Á – châu Mỹ | Đường đổi ngày đi giữa hai đảo Diomede |
| Manche (Dover) | Eo biển | Anh – lục địa châu Âu | Đường hầm đường sắt mở năm 1994 |
| Malacca | Eo biển | Ấn Độ Dương – Biển Đông | Đường biển ngắn nhất Á – Âu |
| Hormuz | Eo biển | Vịnh Ba Tư – vịnh Oman | Lối ra duy nhất của vịnh Ba Tư |
| Suez | Kênh đào | Địa Trung Hải – Biển Đỏ | Mở năm 1869, không có âu |
| Panama | Kênh đào | Đại Tây Dương – Thái Bình Dương | Mở năm 1914, nâng tàu bằng âu |
Khi gặp một tên lạ, hãy hỏi hai câu: nó tự nhiên hay nhân tạo, và nó nối hai vùng nước nào hay ngăn hai khối đất nào. Trả lời được hai câu ấy là định vị được gần như mọi eo biển, kênh đào trên bản đồ.
Những câu hay trả lời nhầm
- "Eo biển Suez." Suez là kênh đào (nhân tạo) cắt qua eo đất Suez. Eo đất là dải đất hẹp nối hai khối đất; eo biển là dải nước hẹp nối hai vùng biển.
- "Kênh Panama ngang mực nước biển như Suez." Panama dùng âu thuyền nâng tàu lên hồ cao khoảng 26 mét.
- "Istanbul là thủ đô Thổ Nhĩ Kỳ." Thủ đô là Ankara; Istanbul là thành phố lớn nằm trên hai bờ eo Bosphorus.
- "Eo Bering lúc nào cũng là biển." Trong thời kỳ băng hà, nơi này từng lộ ra thành cầu đất liền giữa hai châu.
- "Eo biển Malacca nằm giữa Singapore và Indonesia." Eo Malacca nằm giữa bán đảo Mã Lai và Sumatra; dải nước hẹp giữa Singapore và các đảo Riau của Indonesia là eo biển Singapore, đoạn nối tiếp ở phía nam.
Đọc thêm: nếu bạn quan tâm tới đường biển, hãy tìm hiểu về các "điểm nghẽn" hàng hải, tức những lối hẹp mà rất nhiều tàu buộc phải đi qua. Hiểu vị trí của chúng giúp đọc tin tức quốc tế dễ hơn hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Eo biển và vịnh khác nhau thế nào?
Eo biển là dải nước hẹp nối hai vùng biển, tàu đi xuyên qua được. Vịnh là phần biển ăn sâu vào đất liền, ba mặt có đất bao quanh, một mặt mở ra biển. Ví dụ vịnh Bắc Bộ là vịnh, còn Gibraltar là eo biển.
Việt Nam có kênh đào nào lớn không?
Đồng bằng sông Cửu Long có mạng lưới kênh đào dày đặc phục vụ thuỷ lợi và giao thông, nhiều kênh được đào từ thời nhà Nguyễn, như kênh Vĩnh Tế ở An Giang chạy dọc biên giới với Campuchia, hoàn thành năm 1824.
Vì sao kênh Suez không cần âu thuyền?
Vì hai biển ở hai đầu kênh có mực nước gần như bằng nhau, và eo đất Suez thấp, bằng phẳng, nên đào một con kênh ngang mực biển là đủ. Chênh lệch nhỏ do thuỷ triều không cản trở việc tàu đi qua.
Có eo biển nào nằm giữa hai đảo của cùng một nước không?
Rất nhiều. Ví dụ eo biển Cook ở New Zealand nằm giữa đảo Bắc và đảo Nam, eo biển Messina ở Ý nằm giữa đảo Sicily và mũi ủng của bán đảo Ý, còn Nhật Bản có nhiều eo giữa các đảo chính.
Tàu lớn nhất có đi qua được mọi kênh đào không?
Không. Mỗi kênh có giới hạn về chiều dài, chiều rộng và mớn nước của tàu, nên ngành hàng hải đặt tên các cỡ tàu theo kênh, như cỡ tàu tối đa qua Panama hay qua Suez. Tàu quá cỡ phải đi vòng đường dài hơn.