Hy Lạp cổ đại không phải một quốc gia thống nhất mà là hàng trăm thành bang độc lập, mỗi thành bang có luật lệ, quân đội và cách cai trị riêng, cùng chung tiếng Hy Lạp, các vị thần và những kỳ hội lớn như Olympic. Athens và Sparta là hai thành bang nổi tiếng nhất, nhưng chúng khác nhau tới mức gần như hai thế giới.
Bộ 13 câu hỏi này đi qua những điều hay gặp nhất khi nói tới Hy Lạp cổ đại: thành bang, Olympic, các cuộc chiến với Ba Tư, đền Parthenon, các triết gia và Alexander Đại đế. Mỗi câu có đáp án và lời giải thích ngắn, kèm vài câu người ta hay nhầm do phim ảnh hoặc chuyện kể truyền miệng.
Thành bang Athens và Sparta
Câu 1. Người Hy Lạp cổ gọi đơn vị chính trị cơ bản của mình là gì? Đáp án: polis, thường dịch là thành bang. Một polis gồm một đô thị trung tâm, thường có thành cao để phòng thủ, cộng với vùng nông thôn xung quanh. Từ polis đi vào nhiều ngôn ngữ châu Âu, chẳng hạn trong từ "politics" của tiếng Anh. Địa hình nhiều núi và đảo khiến các thành bang khó gộp lại thành một nước, và giải thích phần nào vì sao chúng giữ được độc lập lâu như vậy.
Câu 2. Ai được bỏ phiếu trong nền dân chủ Athens? Đáp án: chỉ nam công dân trưởng thành có cha mẹ là người Athens. Phụ nữ, nô lệ và kiều dân từ nơi khác tới không có quyền này, nên số người được tham gia chỉ là một phần nhỏ dân cư. Dân chủ Athens là dân chủ trực tiếp: công dân tự đến hội đồng biểu quyết, nhiều chức vụ được chọn bằng bốc thăm. Cải cách của Cleisthenes khoảng năm 508 trước Công nguyên thường được coi là điểm khởi đầu.
Câu 3. Sparta nổi tiếng với điều gì trong cách nuôi dạy công dân? Đáp án: chế độ huấn luyện quân sự nghiêm ngặt từ nhỏ. Bé trai Sparta rời gia đình khoảng bảy tuổi để vào hệ thống rèn luyện tập thể, sống kham khổ và tập luyện cho tới tuổi trưởng thành. Đời sống của công dân Sparta dựa vào lao động của tầng lớp helot, những người làm nông bị buộc phục vụ. Phụ nữ Sparta được tập thể dục và có quyền quản lý tài sản nhiều hơn phụ nữ Athens.
Olympic, Marathon và các cuộc chiến với Ba Tư
Câu 4. Kỳ Olympic cổ đại đầu tiên được ghi nhận diễn ra năm nào và ở đâu? Đáp án: năm 776 trước Công nguyên, tại Olympia, theo cách tính truyền thống. Đại hội tổ chức bốn năm một lần để tôn vinh thần Zeus; quãng bốn năm giữa hai kỳ được người Hy Lạp dùng làm đơn vị tính thời gian. Môn đầu tiên được ghi nhận là chạy nước rút khoảng một chiều dài sân vận động. Olympic hiện đại được khôi phục năm 1896 tại Athens, theo sáng kiến của Pierre de Coubertin.
Câu 5. Trận Marathon năm 490 trước Công nguyên là cuộc đối đầu giữa ai với ai? Đáp án: giữa quân Athens, cùng một lực lượng nhỏ từ thành Plataea, với đạo quân Ba Tư đổ bộ lên đồng bằng Marathon. Quân Athens đẩy lui được đạo quân lớn hơn mình. Câu chuyện người đưa tin chạy về Athens báo tin rồi gục chết là truyền thuyết xuất hiện trong các tác giả về sau; Herodotus, nguồn gần sự kiện nhất, kể về một người chạy tới Sparta để xin quân tiếp viện.
Câu 6. Ở trận Thermopylae năm 480 trước Công nguyên, vua Sparta nào chỉ huy, và có đúng chỉ "300 người" không? Đáp án: vua Leonidas. Ba trăm là số chiến binh Sparta tinh nhuệ ông đem theo, nhưng lực lượng Hy Lạp ở con đèo hẹp ấy gồm vài nghìn người từ nhiều thành bang. Vào ngày cuối, khi quân Ba Tư tìm được đường vòng, Leonidas cho phần lớn đồng minh rút đi và ở lại cùng người Sparta và một số đồng minh khác. Phim ảnh thường chỉ giữ con số 300 nên dễ gây nhầm.
Câu 7. Trận hải chiến nào cùng năm 480 trước Công nguyên đã chặn được hạm đội Ba Tư? Đáp án: trận Salamis, ở eo biển giữa đảo Salamis và đất liền gần Athens. Tướng Themistocles của Athens dụ hạm đội Ba Tư vào vùng nước hẹp, nơi số tàu đông không còn là lợi thế. Trước đó ông đã thuyết phục người Athens dùng nguồn bạc từ mỏ để đóng thêm chiến thuyền ba tầng chèo. Sau Salamis và trận Plataea năm sau, quân Ba Tư rút khỏi Hy Lạp.
Đền Parthenon, Homer và các triết gia
Câu 8. Đền Parthenon trên đồi Acropolis thờ vị thần nào? Đáp án: nữ thần Athena, vị thần bảo hộ của thành Athens. Đền được xây từ năm 447 đến 432 trước Công nguyên, thời Pericles, bằng đá cẩm thạch lấy từ núi Pentelicus gần đó. Bên trong từng có tượng Athena rất lớn bằng vàng và ngà voi do nhà điêu khắc Phidias làm, nay không còn. Đền bị hư hại nặng năm 1687 khi kho thuốc súng đặt bên trong phát nổ trong một cuộc vây hãm.
Câu 9. Hai thiên sử thi Iliad và Odyssey được gắn với tên ai, và kể về điều gì? Đáp án: Homer. Iliad kể một giai đoạn trong cuộc chiến thành Troy, xoay quanh cơn giận của dũng tướng Achilles; Odyssey kể hành trình mười năm trở về nhà của Odysseus sau cuộc chiến. Hai tác phẩm vốn được truyền miệng trước khi được chép lại. Giới nghiên cứu vẫn bàn Homer là một người cụ thể hay tên chung của cả một truyền thống hát kể.
Câu 10. Socrates để lại những tác phẩm nào? Đáp án: không có tác phẩm nào do chính ông viết. Hiểu biết về Socrates đến chủ yếu qua các đối thoại của học trò Plato và ghi chép của Xenophon. Ông nổi tiếng với cách đặt câu hỏi liên tiếp để người đối thoại tự thấy chỗ mâu thuẫn trong suy nghĩ của mình. Năm 399 trước Công nguyên, ông bị toà án Athens kết tội và bị xử tử bằng chén thuốc độc.
Câu 11. Ai là thầy dạy của Alexander Đại đế khi ông còn trẻ? Đáp án: Aristotle. Aristotle từng học khoảng hai mươi năm ở Học viện do Plato lập tại Athens, rồi được vua Philip II của Macedonia mời về dạy con trai. Sau này Aristotle mở trường riêng tên Lyceum ở Athens. Chuỗi thầy trò Socrates, Plato, Aristotle, Alexander là một trong những câu hỏi lịch sử hay gặp nhất.
Câu hay trả lời nhầm về Hy Lạp cổ đại
Câu 12. Alexander Đại đế là vua của thành bang nào? Đáp án: Macedonia, vương quốc ở phía bắc Hy Lạp, không phải Athens hay Sparta. Alexander lên ngôi năm 336 trước Công nguyên, khoảng hai mươi tuổi, rồi trong hơn mười năm đã đưa quân qua Ba Tư, Ai Cập tới tận vùng sông Ấn. Ông mất ở Babylon năm 323 trước Công nguyên, khoảng 32 tuổi. Thành Alexandria ở Ai Cập do ông lập năm 331 trước Công nguyên mang tên ông.
Câu 13. Cự ly marathon 42,195 km có từ thời Hy Lạp cổ đại không? Đáp án: không. Olympic cổ đại không có môn chạy đường dài kiểu marathon. Môn này được tạo ra cho Olympic hiện đại năm 1896, lấy cảm hứng từ truyền thuyết người đưa tin. Cự ly 42,195 km bắt nguồn từ tuyến chạy của Olympic London năm 1908 và được chuẩn hoá chính thức vài năm sau đó; trước đó mỗi giải chạy một quãng hơi khác nhau, quanh 40 km.
Một nhầm lẫn khác: người Hy Lạp cổ là người đầu tiên biết định lý Pythagoras? Định lý mang tên Pythagoras, nhưng các bảng đất sét của người Babylon, có trước ông hơn một nghìn năm, đã ghi những bộ ba số thoả quan hệ giữa ba cạnh tam giác vuông. Đóng góp được ghi nhận của truyền thống Hy Lạp là đưa ra chứng minh tổng quát. Đây là ví dụ quen thuộc cho thấy tên gọi một phát hiện không nhất thiết là tên người đầu tiên biết tới nó.
Bảng ôn nhanh: mốc thời gian Hy Lạp cổ đại
Các năm dưới đây đều trước Công nguyên, nên số càng lớn thì càng xưa. Đây là chỗ nhiều người đọc nhầm thứ tự khi ôn, ví dụ tưởng năm 480 đến trước năm 490.
| Năm (TCN) | Sự kiện | Ghi nhớ |
|---|---|---|
| 776 | Kỳ Olympic đầu tiên được ghi nhận | Mốc tính lịch theo chu kỳ bốn năm |
| khoảng 508 | Cải cách của Cleisthenes ở Athens | Thường coi là khởi đầu dân chủ Athens |
| 490 | Trận Marathon | Athens đẩy lui cuộc đổ bộ của Ba Tư |
| 480 | Thermopylae và Salamis | Leonidas ở con đèo; Themistocles trên biển |
| 447–432 | Xây đền Parthenon | Thời Pericles, thờ Athena |
| 431–404 | Chiến tranh Peloponnese | Athens và đồng minh đối đầu Sparta và đồng minh; Athens đầu hàng năm 404 |
| 399 | Socrates bị xử tử | Biết về ông chủ yếu qua Plato |
| 336–323 | Triều Alexander Đại đế | Mở ra thời kỳ Hy Lạp hoá |
Sau khi Alexander mất, đế quốc của ông bị các tướng chia nhau; một trong các dòng vua ấy là nhà Ptolemy ở Ai Cập, dòng họ của Cleopatra. Văn hoá Hy Lạp lan rộng khắp Địa Trung Hải và Tây Á trong thời kỳ này, nên giới sử học gọi nó là thời Hy Lạp hoá. Về sau, La Mã chinh phục dần các vương quốc ấy nhưng tiếp nhận rất nhiều từ văn hoá Hy Lạp, từ kiến trúc, văn chương tới triết học.
Đọc thêm: vài từ gốc Hy Lạp ta vẫn dùng hằng ngày
Một cách nhớ Hy Lạp cổ đại lâu hơn là nhận ra dấu vết của nó trong từ ngữ quen thuộc. Các ví dụ dưới đây đều là nguồn gốc từ đã được từ điển từ nguyên ghi nhận, không phải cách giải thích dân gian.
- Dân chủ (democracy): ghép từ demos, nghĩa là dân chúng, và kratos, nghĩa là quyền lực; người Athens dùng từ này cho chính cách cai trị của họ.
- Chính trị (politics): đi từ polis, tức thành bang; việc chính trị ban đầu là việc chung của cộng đồng thành bang.
- Triết học (philosophy): ghép từ philo, nghĩa là yêu, và sophia, nghĩa là sự khôn ngoan.
- Lịch sử (history): từ historia của tiếng Hy Lạp, nghĩa ban đầu là tìm hiểu, điều tra; Herodotus dùng từ này cho tác phẩm của mình về các cuộc chiến với Ba Tư.
- Học viện (academy): từ tên khu vườn Akademos ở Athens, nơi Plato mở trường.
- Marathon: tên một đồng bằng và thị trấn ven biển phía đông bắc Athens, về sau thành tên môn chạy đường dài.
Khi đọc lại các câu hỏi ở trên, bạn sẽ thấy nhiều đáp án gắn với những từ này: polis ở câu 1, dân chủ ở câu 2, Marathon ở câu 5 và câu 13, Học viện ở câu 11. Gắn sự kiện với từ ngữ đang dùng mỗi ngày là cách để kiến thức lịch sử không trôi đi sau vài hôm. Nếu muốn đọc tiếp, các bản dịch tiếng Việt của Iliad và Odyssey, cùng sách nhập môn về triết học Hy Lạp, là chỗ bắt đầu dễ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Hy Lạp cổ đại không thống nhất thành một nước?
Địa hình nhiều núi, nhiều đảo chia cắt các vùng dân cư, mỗi thung lũng hoặc hòn đảo dễ tự phát triển thành một cộng đồng riêng. Các thành bang cũng coi trọng quyền tự quản của mình. Chỉ khi có mối đe doạ chung như Ba Tư, nhiều thành bang mới liên kết, và sự liên kết ấy thường không bền.
Olympic cổ đại kết thúc khi nào?
Theo cách hiểu phổ biến, các kỳ Olympic cổ đại chấm dứt cuối thế kỷ 4 sau Công nguyên, thời hoàng đế La Mã Theodosius I, khi các lễ hội gắn với tín ngưỡng cũ bị cấm. Năm chính xác của kỳ cuối cùng còn được bàn, nhưng đại hội đã kéo dài hơn một nghìn năm.
Sparta có thật sự bỏ trẻ yếu ớt không?
Chuyện này đến từ nhà viết tiểu sử Plutarch, sống nhiều thế kỷ sau thời Sparta cực thịnh. Một số khảo sát khảo cổ ở khu vực được cho là nơi bỏ trẻ chỉ tìm thấy hài cốt người trưởng thành. Vì thế giới nghiên cứu coi đây là câu chuyện cần đọc thận trọng, chưa đủ cơ sở để khẳng định là tục lệ phổ biến.
Học viện của Plato là gì?
Đó là trường học do Plato lập ở Athens vào khoảng đầu thế kỷ 4 trước Công nguyên, tại một khu vườn mang tên người anh hùng Akademos. Từ tên khu vườn ấy mà có từ "academy" trong nhiều ngôn ngữ. Aristotle là học trò nổi tiếng nhất của trường.
Thời kỳ Hy Lạp hoá là gì?
Đó là giai đoạn từ khi Alexander Đại đế mất năm 323 trước Công nguyên tới khi La Mã sáp nhập Ai Cập năm 30 trước Công nguyên. Trong thời kỳ này, ngôn ngữ và văn hoá Hy Lạp lan rộng ra Ai Cập, Tây Á và nhiều vùng khác, với các trung tâm học thuật lớn như Alexandria.