TongQuat.comTổng Quát
Lịch sử thế giới

La Mã cổ đại: 14 câu hỏi từ Romulus đến năm 476, mỗi câu kèm lời giải thích

14 câu hỏi về La Mã cổ đại: lập thành, Cộng hoà, Hannibal, Julius Caesar, Augustus, Colosseum, năm 476 và Byzantine — có đáp án và lời giải thích.

Close-up of hands fitting small stone mosaic tiles into a pattern on a workshop bench in Ninh Bình, afternoon light, earthy colors, shallow depth of field

La Mã cổ đại đi qua ba thời: thời các vua, thời Cộng hoà bắt đầu năm 509 trước Công nguyên, và thời Đế chế bắt đầu khi Augustus nắm quyền năm 27 trước Công nguyên. Phần phía tây của đế chế chấm dứt năm 476, còn phần phía đông, mà ta quen gọi là Byzantine, kéo dài tới năm 1453. Nắm được ba thời và hai mốc kết thúc ấy, bạn đã trả lời được phần lớn câu hỏi về La Mã.

Dưới đây là 14 câu hỏi xếp theo dòng thời gian, mỗi câu có đáp án và lời giải thích, cùng vài câu hay bị trả lời sai do phim ảnh và kịch nói. Giống các bộ khác trên trang, mục đích là hiểu vì sao, không phải đếm xem đúng bao nhiêu câu.

Từ truyền thuyết lập thành tới thời Cộng hoà

Câu 1. Theo truyền thuyết, thành Rome được lập năm nào và bởi ai? Đáp án: năm 753 trước Công nguyên, bởi Romulus, người cùng em song sinh là Remus được một con sói cái cứu và nuôi khi còn nhỏ. Đây là năm do các tác giả La Mã tính ngược về sau, không phải ghi chép đương thời. Khảo cổ học cho thấy trên các ngọn đồi của Rome đã có làng định cư từ trước đó. Hình ảnh sói cái cho hai trẻ bú vẫn là biểu tượng của thành phố đến nay.

Câu 2. Năm 509 trước Công nguyên, người La Mã thay chế độ vua bằng gì? Đáp án: chế độ cộng hoà, sau khi đuổi vua cuối cùng là Tarquinius Kiêu ngạo. Thay cho một ông vua, mỗi năm người La Mã bầu hai quan chấp chính (consul) cùng nắm quyền cao nhất, để không ai một mình nắm hết quyền lực. Viện Nguyên lão gồm những người có thế lực giữ vai trò cố vấn và ngày càng lớn mạnh. Từ "res publica", nghĩa là việc công, là gốc của từ "republic".

Câu 3. Tướng Carthage nào đưa quân và voi chiến vượt dãy Alps để đánh vào Ý? Đáp án: Hannibal, năm 218 trước Công nguyên, trong cuộc chiến tranh Punic lần thứ hai. Ông xuất phát từ bán đảo Iberia, vượt dãy Pyrenees rồi dãy Alps, mất rất nhiều người và gần hết voi trên đường đi. Ở Ý, ông gây cho La Mã những tổn thất nặng nề, nổi tiếng nhất là trận Cannae năm 216 trước Công nguyên. Ba cuộc chiến tranh Punic kết thúc năm 146 trước Công nguyên, khi Carthage bị phá huỷ.

Julius Caesar và sự ra đời của Đế chế

Câu 4. Câu nói "vượt sông Rubicon" bắt nguồn từ sự kiện nào? Đáp án: năm 49 trước Công nguyên, Julius Caesar đưa quân vượt con sông nhỏ Rubicon ở bắc Ý, ranh giới mà một tướng lĩnh không được mang quân vượt qua để vào Ý. Làm vậy là chính thức chống lại Viện Nguyên lão và mở đầu nội chiến. Từ đó, "vượt sông Rubicon" được dùng để chỉ một quyết định không còn đường lùi.

Câu 5. Julius Caesar bị ám sát vào ngày nào? Đáp án: ngày 15 tháng 3 năm 44 trước Công nguyên, theo lịch La Mã gọi là ngày Ides tháng Ba. Ông bị một nhóm nguyên lão đâm chết trong một buổi họp, trong số đó có Brutus và Cassius. Nhóm này muốn giữ chế độ cộng hoà, nhưng vụ ám sát lại dẫn tới một loạt nội chiến mới. Caesar chưa bao giờ mang danh hiệu hoàng đế; ông giữ chức độc tài, và tới năm 44 trước Công nguyên được phong làm độc tài trọn đời.

Câu 6. Ai được coi là hoàng đế đầu tiên của La Mã? Đáp án: Augustus, tên trước đó là Octavian, con nuôi của Julius Caesar. Năm 27 trước Công nguyên, Viện Nguyên lão trao cho ông danh hiệu Augustus, mốc thường dùng để tính khởi đầu thời Đế chế. Ông vẫn giữ hình thức các cơ quan cộng hoà nhưng thực chất nắm mọi quyền lực. Thời của ông mở đầu giai đoạn khoảng hai thế kỷ tương đối yên ổn, thường gọi là Hoà bình La Mã.

Câu 7. Tháng Bảy và tháng Tám trong tiếng Anh mang tên ai? Đáp án: July mang tên Julius Caesar, August mang tên Augustus. Caesar cho cải cách lịch năm 46 trước Công nguyên, tạo ra lịch Julius có năm 365 ngày và cứ bốn năm thêm một ngày nhuận. Lịch này dùng ở châu Âu hơn một nghìn năm rưỡi, tới khi được chỉnh thành lịch Gregory năm 1582, loại lịch dương mà phần lớn thế giới dùng hôm nay.

Công trình và đời sống trong Đế chế

Câu 8. Đấu trường Colosseum ở Rome được khánh thành dưới thời hoàng đế nào? Đáp án: Titus, năm 80. Công trình khởi công dưới thời cha ông là Vespasian, khoảng đầu thập niên 70, và tên gốc là Đấu trường Flavius, theo tên dòng họ của hai hoàng đế. Đấu trường chứa được nhiều vạn khán giả, con số thường được nêu là khoảng 50.000. Ở đây diễn ra các trận đấu của võ sĩ giác đấu và các cuộc săn thú dữ để mua vui cho dân thành.

Câu 9. Thành phố Pompeii bị vùi lấp năm nào, bởi núi lửa nào? Đáp án: năm 79, bởi núi lửa Vesuvius gần Napoli. Tro bụi và đá bọt phủ kín thành phố, giữ lại gần như nguyên trạng nhà cửa, tranh tường, đồ dùng, thậm chí hình dáng thi thể người để lại khoảng trống trong lớp tro. Nhờ vậy, Pompeii trở thành nguồn tư liệu quý về đời sống thường ngày của người La Mã. Học giả Pliny Trẻ đã viết thư thuật lại vụ phun trào mà ông chứng kiến từ xa.

Câu 10. Bức tường Hadrian được xây ở đâu? Đáp án: ở miền bắc nước Anh ngày nay, chạy ngang đảo Anh từ bờ biển này sang bờ biển kia, dài khoảng 117 km. Công trình được khởi công từ năm 122 theo lệnh hoàng đế Hadrian, đánh dấu biên giới phía bắc của tỉnh Britannia. Tường có các đồn nhỏ đều nhau và pháo đài lớn hơn, vừa để phòng thủ vừa để kiểm soát người qua lại. Nhiều đoạn tường vẫn còn và đã được UNESCO ghi danh.

Hai lần kết thúc của La Mã

Câu 11. Hoàng đế nào đặt kinh đô mới ở Byzantium và đổi tên thành Constantinople? Đáp án: Constantine Đại đế, năm 330. Vị trí bên eo biển Bosphorus nối châu Âu với châu Á giúp kinh đô mới kiểm soát giao thương và gần các vùng biên giới phía đông. Thành phố này ngày nay là Istanbul của Thổ Nhĩ Kỳ. Từ thời của ông, trọng tâm của đế chế dịch dần về phía đông.

Câu 12. Năm 476 thường được dùng làm mốc cho sự kiện gì? Đáp án: sự chấm dứt của Đế quốc Tây La Mã, khi thủ lĩnh người German là Odoacer phế truất hoàng đế trẻ Romulus Augustulus và không lập hoàng đế mới ở phương Tây. Trước đó, năm 395, đế chế đã chia hẳn thành hai nửa đông và tây sau khi hoàng đế Theodosius I mất. Năm 476 là mốc quy ước; với người đương thời, sự suy yếu diễn ra dần dần qua nhiều thập kỷ chứ không đổ sụp trong một ngày.

Câu 13. Đế quốc Đông La Mã kéo dài tới năm nào? Đáp án: năm 1453, khi quân Ottoman do sultan Mehmed II chỉ huy chiếm Constantinople. Như vậy phần phía đông tồn tại thêm gần một nghìn năm sau khi phần phía tây chấm dứt. Người dân ở đó vẫn tự gọi mình là người La Mã; tên "Byzantine" do các học giả phương Tây đặt về sau. Nhiều sử gia dùng năm 1453 làm một trong các mốc khép lại thời Trung đại ở châu Âu.

Câu hay trả lời nhầm về La Mã

Câu 14. Hoàng đế Nero có thật đã đàn hát khi Rome cháy năm 64 không? Đáp án: không có cơ sở chắc chắn. Sử gia Tacitus, nguồn chi tiết nhất, ghi rằng khi đám cháy bùng lên Nero đang ở Antium, cách Rome khoảng năm mươi km, và sau đó ông về tổ chức cứu trợ. Tacitus cũng nhắc tới tin đồn ông hát về thành Troy cháy, nhưng nói rõ đó là lời đồn. Riêng hình ảnh "Nero kéo violin" thì chắc chắn sai, vì đàn violin chỉ xuất hiện ở châu Âu khoảng thế kỷ 16.

Câu "Cả anh nữa sao, Brutus?" có phải lời cuối của Caesar theo sử liệu? Câu này nổi tiếng nhờ vở kịch Julius Caesar của Shakespeare, viết khoảng năm 1599. Các nguồn La Mã kể khác nhau: Suetonius ghi rằng Caesar không nói gì, nhưng cũng chép lại lời đồn ông nói với Brutus bằng tiếng Hy Lạp, đại ý "cả con nữa sao". Không nguồn cổ nào ghi đúng câu tiếng Latin quen thuộc trong vở kịch.

"Mọi con đường đều dẫn tới La Mã" có nghĩa đen không? Đây là thành ngữ thời Trung đại, nhưng nó dựa trên một sự thật: người La Mã xây mạng lưới đường lát đá dài hàng chục nghìn km nối các tỉnh với thủ đô. Con đường nổi tiếng nhất là Via Appia, khởi công năm 312 trước Công nguyên. Đường được làm nhiều lớp, có rãnh thoát nước, và nhiều đoạn vẫn còn đi được đến nay.

Đọc thêm: dấu vết của La Mã quanh ta

Phần này không có câu hỏi, chỉ gom vài dấu vết La Mã để bạn nối với điều đã đọc ở trên. Tất cả đều là những điều đã được ghi nhận rộng rãi.

  • Tiếng Latin là gốc của nhóm ngôn ngữ Rôman: tiếng Ý, Pháp, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha và Romania; tiếng Anh cũng vay rất nhiều từ Latin qua tiếng Pháp.
  • Bảng chữ cái Latin mà chữ Quốc ngữ của tiếng Việt dựa vào là bảng chữ cái người La Mã dùng, có chỉnh sửa và thêm dấu.
  • Số La Mã I, V, X, L, C, D, M vẫn xuất hiện trên mặt đồng hồ, tên các kỳ đại hội hay đề mục văn bản.
  • Luật La Mã, được hệ thống lại dưới thời hoàng đế Justinian ở Constantinople vào thế kỷ 6, là nền móng của nhiều hệ thống luật dân sự ở châu Âu lục địa.
  • Bê tông La Mã giúp xây được những công trình như mái vòm đền Pantheon ở Rome, đến nay vẫn là mái vòm bê tông không cốt thép lớn nhất thế giới.

Nếu bạn đọc lại câu 2 về từ "republic", câu 7 về tên tháng và mục số La Mã, sẽ thấy La Mã vẫn hiện diện mỗi ngày trong lịch, trong chữ viết và trong cách gọi tên nhà nước. Đó là lý do lịch sử La Mã thường được dạy kỹ ở các trường phổ thông nhiều nước.

Câu hỏi thường gặp

Cộng hoà La Mã và Đế chế La Mã khác nhau thế nào?

Thời Cộng hoà, quyền lực chia cho các quan chức được bầu theo nhiệm kỳ, đứng đầu là hai quan chấp chính, cùng Viện Nguyên lão. Thời Đế chế, từ Augustus trở đi, một hoàng đế nắm quyền tối cao suốt đời, dù các cơ quan cũ vẫn tồn tại trên danh nghĩa. Ranh giới thường lấy năm 27 trước Công nguyên.

Đế chế La Mã rộng nhất vào lúc nào?

Đế chế đạt lãnh thổ rộng nhất dưới thời hoàng đế Trajan, khoảng năm 117, trải từ Britannia ở tây bắc tới Lưỡng Hà ở phía đông, bao quanh toàn bộ Địa Trung Hải. Người La Mã gọi Địa Trung Hải là "biển của chúng ta" chính vì điều này.

Võ sĩ giác đấu có phải lúc nào cũng đấu tới chết không?

Không phải lúc nào cũng vậy. Võ sĩ giác đấu được huấn luyện tốn kém, nên chủ trường đấu thường không muốn mất họ. Nhiều trận kết thúc khi một bên bị thương hoặc xin dừng, và người tổ chức quyết định số phận người đó. Dù vậy, cái chết trên đấu trường vẫn xảy ra thường xuyên, nhất là với tử tù bị đưa ra đấu trường.

Vì sao Đế quốc Tây La Mã suy yếu?

Các sử gia nêu nhiều nguyên nhân đan xen: khủng hoảng chính trị với các hoàng đế thay nhau liên tục, áp lực từ các nhóm người German và Hung ở biên giới, khó khăn tài chính, quân đội phụ thuộc lính đánh thuê, và việc chia đôi đế chế. Mức nặng nhẹ của từng nguyên nhân vẫn đang được bàn, nên khó quy về một lý do duy nhất.

Đền Pantheon ở Rome có từ khi nào?

Ngôi đền đang đứng hiện nay được xây lại dưới thời hoàng đế Hadrian, khoảng năm 113 đến 125, trên nền một ngôi đền cũ hơn. Dòng chữ trên mặt tiền ghi tên Marcus Agrippa vì giữ lại từ công trình trước. Đền còn nguyên vẹn đến nay một phần nhờ được chuyển thành nhà thờ từ thế kỷ 7.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138