TongQuat.comTổng Quát
Lịch sử thế giới

Những chuyến hải trình mở ra thế giới: 14 câu hỏi về Columbus, Magellan có giải thích

14 câu hỏi về các chuyến hải trình thế kỷ 15–16: Dias, Columbus, Vasco da Gama, Magellan, Trịnh Hòa, tên châu Mỹ — đáp án và lời giải thích rõ ràng.

Wooden model of an old sailing ship on a windowsill overlooking fishing boats in a Quảng Ngãi harbor at dawn, golden light, wide shot, calm water

Trong khoảng một trăm năm, từ cuối thế kỷ 15 tới giữa thế kỷ 16, các thuỷ thủ Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha đã vòng qua mũi cực nam châu Phi, tới Ấn Độ bằng đường biển, đặt chân tới châu Mỹ và hoàn thành chuyến đi vòng quanh Trái Đất đầu tiên. Những mốc này là phần quen thuộc nhất của giai đoạn mà sách giáo khoa Việt Nam gọi là các cuộc phát kiến địa lý.

Bộ 14 câu hỏi dưới đây đi theo thứ tự các chuyến hải trình, mỗi câu có đáp án và lời giải thích. Bộ câu hỏi cũng có những câu dễ trả lời theo phản xạ mà sai, như "ai là người châu Âu đầu tiên đến châu Mỹ" hay "người thời ấy có tin Trái Đất phẳng không".

Bồ Đào Nha mở đường vòng qua châu Phi

Câu 1. Hoàng tử Bồ Đào Nha nào được gọi là "Nhà hàng hải" dù hầu như không tự mình đi biển xa? Đáp án: hoàng tử Henrique, thường gọi là Henry Nhà hàng hải, sống ở thế kỷ 15. Ông bảo trợ và cấp vốn cho nhiều chuyến thám hiểm dọc bờ tây châu Phi, quy tụ người vẽ hải đồ và thuỷ thủ giàu kinh nghiệm. Danh hiệu "Nhà hàng hải" do người đời sau đặt; bản thân ông chủ yếu tổ chức và chỉ đạo từ trên bờ.

Câu 2. Ai là người chỉ huy chuyến đi đầu tiên vòng qua mũi cực nam châu Phi, và vào năm nào? Đáp án: Bartolomeu Dias, năm 1488. Tàu của ông bị bão đẩy ra xa bờ, khi quay vào thì đã ở phía đông mũi đất. Theo các sử gia Bồ Đào Nha, Dias gọi nơi đó là mũi Bão, còn vua João II đổi thành mũi Hảo Vọng, nghĩa là "hy vọng tốt", vì nó mở ra hy vọng tìm đường biển sang Ấn Độ.

Câu 3. Nhà hàng hải nào đến được Ấn Độ bằng đường biển vòng qua châu Phi lần đầu? Đáp án: Vasco da Gama, cập bến Calicut ở bờ tây nam Ấn Độ năm 1498. Đoạn cuối hành trình qua Ấn Độ Dương có sự giúp đỡ của một hoa tiêu thuê ở bờ đông châu Phi, người thông thạo gió mùa và đường biển vùng này. Tuyến đường mới giúp Bồ Đào Nha buôn hương liệu trực tiếp mà không phải qua các thương nhân trung gian ở Trung Đông và Venice.

Columbus và châu Mỹ

Câu 4. Chuyến đi đầu tiên của Columbus năm 1492 do vương quốc nào tài trợ? Đáp án: Tây Ban Nha, cụ thể là nữ hoàng Isabella xứ Castile và vua Ferdinand xứ Aragon. Columbus là người Genoa, từng xin tài trợ ở Bồ Đào Nha nhưng bị từ chối. Đoàn gồm ba tàu Santa María, Pinta và Niña, rời cảng Palos tháng 8 năm 1492 và tới một hòn đảo thuộc quần đảo Bahamas ngày 12 tháng 10 năm đó.

Câu 5. Columbus nghĩ mình đã đến đâu? Đáp án: châu Á, vùng mà người châu Âu khi ấy gọi chung là "Ấn Độ". Vì thế ông gọi cư dân bản địa là "người Indio", gốc của cách gọi "người Anh-điêng" trong tiếng Việt, và quần đảo vùng Caribe về sau được gọi là Tây Ấn. Ông thực hiện tổng cộng bốn chuyến đi và theo các nguồn đương thời, tới cuối đời vẫn cho rằng mình đã tới gần châu Á.

Câu 6. Châu Mỹ được đặt tên theo ai? Đáp án: Amerigo Vespucci, nhà hàng hải người Florence. Các bài viết mang tên ông lập luận rằng vùng đất mới là một lục địa riêng chứ không phải châu Á. Năm 1507, nhà vẽ bản đồ người Đức Martin Waldseemüller ghi tên "America" lên phần đất này trên bản đồ thế giới của mình, và tên gọi dần được dùng rộng rãi.

Chuyến đi vòng quanh Trái Đất đầu tiên

Câu 7. Ai chỉ huy đoàn tàu xuất phát năm 1519 để tìm đường biển phía tây tới quần đảo Hương liệu? Đáp án: Ferdinand Magellan, người Bồ Đào Nha đi biển cho Tây Ban Nha. Đoàn gồm năm tàu và khoảng 270 người. Họ tìm được eo biển ở cực nam châu Mỹ, nay mang tên eo biển Magellan, rồi ra một đại dương mà Magellan gọi là "Thái Bình", vì sóng yên hơn hẳn đoạn eo biển dữ dội vừa vượt qua.

Câu 8. Magellan có hoàn thành chuyến đi vòng quanh Trái Đất không? Đáp án: không. Magellan chết năm 1521 trong một cuộc giao tranh trên đảo Mactan, thuộc Philippines ngày nay. Juan Sebastián Elcano chỉ huy con tàu còn lại là Victoria đi tiếp qua Ấn Độ Dương, vòng châu Phi và về tới Tây Ban Nha năm 1522. Chỉ khoảng mười tám người trong đoàn ban đầu về tới nơi trên con tàu này.

Câu 9. Trước các đoàn tàu châu Âu khá lâu, đô đốc nhà Minh nào đã thực hiện bảy chuyến hải trình lớn tới Ấn Độ Dương? Đáp án: Trịnh Hòa, từ năm 1405 đến 1433. Các đoàn thuyền của ông có quy mô rất lớn, đi qua Đông Nam Á, tới Ấn Độ, bán đảo Ả Rập và bờ đông châu Phi. Mục đích chủ yếu là phô diễn uy thế triều Minh và thiết lập quan hệ triều cống. Sau năm 1433, triều đình nhà Minh dừng các chuyến đi xa như vậy.

Thế giới bị chia đôi và những hệ quả

Câu 10. Hiệp ước nào năm 1494 chia các vùng đất mới giữa Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha? Đáp án: Hiệp ước Tordesillas. Hai nước vạch một đường kinh tuyến tưởng tượng giữa Đại Tây Dương: vùng đất mới phía tây thuộc Tây Ban Nha, phía đông thuộc Bồ Đào Nha. Mũi phía đông của Nam Mỹ nằm bên phần của Bồ Đào Nha, nên năm 1500, khi Pedro Álvares Cabral đặt chân tới bờ biển Brazil, vùng này thuộc Bồ Đào Nha. Đó là lý do Brazil nói tiếng Bồ Đào Nha, khác phần lớn các nước Nam Mỹ.

Câu 11. "Trao đổi Columbus" là gì? Đáp án: sự trao đổi cây trồng, vật nuôi, con người và bệnh tật giữa hai bờ Đại Tây Dương sau năm 1492. Ngô, khoai tây, cà chua, ớt, ca cao đi từ châu Mỹ sang các châu lục khác; ngựa, bò, lúa mì, mía đi theo chiều ngược lại. Mặt bi thảm là các bệnh như đậu mùa, sởi lan sang châu Mỹ, khiến dân số bản địa giảm rất mạnh do không có miễn dịch.

Câu hay trả lời nhầm về các chuyến hải trình

Câu 12. Columbus có phải người châu Âu đầu tiên đặt chân lên châu Mỹ? Đáp án: không. Khoảng năm 1000, người Norse từ Greenland, theo truyền thống do Leif Erikson dẫn đầu, đã tới bờ đông bắc Bắc Mỹ. Di chỉ L'Anse aux Meadows trên đảo Newfoundland, Canada, được khai quật từ thập niên 1960, xác nhận họ từng dựng nơi cư trú ở đây. Khác biệt là chuyến đi của Columbus mở ra mối liên hệ lâu dài, còn khu định cư của người Norse chỉ tồn tại ngắn.

Câu 13. Người châu Âu thời Columbus có tin Trái Đất phẳng không? Đáp án: không, ít nhất là giới có học. Từ thời Hy Lạp cổ đại, các học giả đã biết Trái Đất hình cầu, và Eratosthenes còn ước tính được chu vi khá sát. Cuộc tranh luận quanh kế hoạch của Columbus là về kích thước: ông tính Trái Đất nhỏ hơn nhiều so với thực tế, nên nghĩ châu Á gần. Những người phản đối ông tính đúng hơn; chỉ là không ai ngờ có cả một lục địa nằm chắn giữa đường.

Câu 14. Đoàn của Magellan mất bao lâu để đi hết vòng quanh Trái Đất? Đáp án: khoảng ba năm, từ tháng 9 năm 1519 tới tháng 9 năm 1522. Khi về tới nơi, những người sống sót nhận ra nhật ký của họ lệch một ngày so với lịch trên đất liền, vì đi về phía tây cùng chiều Mặt Trời nên "mất" một ngày. Đó là một trong những ghi nhận sớm về hiện tượng mà về sau dẫn tới khái niệm đường đổi ngày quốc tế.

Bảng ôn nhanh: ai, năm nào, tới đâu

Bảng dưới gom các chuyến đi đã nhắc, xếp theo thời gian. Cột cuối nói vì sao chuyến đi ấy đáng nhớ, để bạn không chỉ học tên người và năm.

NămNgười chỉ huyĐi tới đâuVì sao đáng nhớ
khoảng 1000Người Norse (Leif Erikson)Bờ đông bắc Bắc MỹNgười châu Âu đầu tiên đến châu Mỹ được khảo cổ xác nhận
1405–1433Trịnh HòaẤn Độ Dương, Đông PhiBảy chuyến hải trình lớn của nhà Minh
1488Bartolomeu DiasMũi Hảo VọngVòng qua cực nam châu Phi
1492Christopher ColumbusBahamas, vùng CaribeMở đầu liên hệ lâu dài giữa châu Âu và châu Mỹ
1498Vasco da GamaCalicut, Ấn ĐộĐường biển từ châu Âu sang Ấn Độ
1500Pedro Álvares CabralBờ biển BrazilBrazil thuộc Bồ Đào Nha
1519–1522Magellan, rồi ElcanoVòng quanh Trái ĐấtChuyến đi vòng quanh đầu tiên

Nếu chỉ nhớ một chuỗi, hãy nhớ bốn năm liền nhau theo nhịp mười năm: 1488 Dias, 1492 Columbus, 1498 Vasco da Gama, 1522 Elcano về tới Tây Ban Nha. Bốn mốc này chiếm phần lớn các câu hỏi về giai đoạn này trong sách giáo khoa và các cuộc thi kiến thức.

Đọc thêm: con tàu, la bàn và cách định vị giữa biển

Câu hỏi về các chuyến hải trình thường kéo theo một câu hỏi khác: họ đi biển bằng gì và làm sao biết mình đang ở đâu. Dưới đây là vài ý đã được giới sử học hàng hải ghi nhận, giúp bạn hình dung điều kiện đi biển thời ấy.

  • La bàn từ tính cho biết hướng đi, đã được dùng trên tàu châu Âu từ nhiều thế kỷ trước; nó không cho biết tàu đang ở vị trí nào.
  • Vĩ độ có thể xác định khá tốt bằng cách đo góc cao của Mặt Trời buổi trưa hoặc sao Bắc Cực, với dụng cụ như thước đo góc thiên văn.
  • Kinh độ thì gần như không đo được chính xác trên biển cho tới thế kỷ 18, khi đồng hồ hàng hải đủ chính xác ra đời; vì thế các thuyền trưởng thời Columbus chủ yếu ước tính quãng đường theo tốc độ và thời gian.
  • Gió và hải lưu quyết định tuyến đi: các thuỷ thủ Bồ Đào Nha học cách đi vòng ra giữa Đại Tây Dương để bắt gió thuận thay vì bám sát bờ châu Phi.
  • Bệnh scorbut, do thiếu vitamin C trong những tháng dài chỉ ăn lương khô, là nỗi sợ thường trực; nó giết nhiều thuỷ thủ hơn cả bão tố trong nhiều chuyến đi dài.

Đặt các câu hỏi ở trên cạnh những điều kiện này, bạn sẽ hiểu vì sao Columbus có thể tính sai khoảng cách mà vẫn tự tin ra khơi, và vì sao chuyến đi của Magellan mất gần ba năm với tổn thất lớn về người.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao người châu Âu thế kỷ 15 muốn tìm đường biển sang châu Á?

Hương liệu, tơ lụa và nhiều hàng hoá phương Đông được ưa chuộng ở châu Âu, nhưng phải qua nhiều trung gian trên các tuyến buôn bán qua Trung Đông và Địa Trung Hải nên rất đắt. Một con đường biển trực tiếp giúp các vương quốc ven Đại Tây Dương như Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha giành phần lợi nhuận ấy.

Tàu caravel có gì đặc biệt?

Caravel là loại tàu nhỏ, nhẹ của Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha, thường dùng buồm tam giác giúp đi ngược hướng gió tốt hơn tàu buồm vuông. Nó phù hợp cho việc thám hiểm dọc bờ biển lạ. Trong đoàn của Columbus, Pinta và Niña là caravel, còn Santa María là tàu lớn hơn.

Columbus mất năm nào?

Columbus mất năm 1506 tại Valladolid, Tây Ban Nha. Hài cốt của ông được chuyển đi nhiều lần qua hai bờ Đại Tây Dương, nên từng có tranh luận về nơi an táng thật sự. Các phân tích gen đầu thế kỷ 21 trên hài cốt ở Sevilla được công bố là phù hợp với Columbus.

Ai là người châu Âu đầu tiên tới bờ biển Úc?

Người châu Âu đầu tiên được ghi nhận đặt chân lên Úc là thuỷ thủ Hà Lan Willem Janszoon, năm 1606. Về sau Abel Tasman, cũng người Hà Lan, tới Tasmania và New Zealand năm 1642, còn James Cook khảo sát bờ đông nước Úc năm 1770. Cư dân bản địa đã sống ở Úc hàng chục nghìn năm trước đó.

Thái Bình Dương có thật sự "thái bình"?

Không hẳn. Magellan đặt tên theo đoạn biển êm mà đoàn ông đi qua sau khi vượt eo biển, nhưng Thái Bình Dương có nhiều bão lớn và là nơi có vành đai núi lửa, động đất hoạt động mạnh. Tên gọi phản ánh trải nghiệm của một chuyến đi, không phải tính chất của cả đại dương.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138