TongQuat.comTổng Quát
Lịch sử Việt Nam

Hỏi đáp khởi nghĩa Lam Sơn và nhà Lê sơ: 14 câu hỏi kèm lời giải thích

14 câu hỏi đáp về khởi nghĩa Lam Sơn và nhà Lê sơ: Lê Lợi, Lê Lai, Nguyễn Trãi, Chi Lăng – Xương Giang, Bình Ngô đại cáo, luật Hồng Đức.

Misty limestone hills and forest in Thanh Hoa at dawn, a farmer seen from behind walking a narrow earthen path beside a clear stream, cool green tones

Khởi nghĩa Lam Sơn do Lê Lợi lãnh đạo, kéo dài từ năm 1418 đến cuối năm 1427, chấm dứt hai mươi năm nhà Minh cai trị; năm 1428 Lê Lợi lên ngôi, mở ra nhà Lê sơ. Người mưu sĩ gắn liền với cuộc khởi nghĩa là Nguyễn Trãi, tác giả Bình Ngô đại cáo.

Mười bốn câu hỏi dưới đây đi từ bối cảnh thuộc Minh, qua những năm gian khổ ở miền núi Thanh Hoá, đến các trận quyết định và thời thịnh trị của vua Lê Thánh Tông. Mỗi câu có đáp án ngắn và giải thích, kèm một bảng dòng thời gian để bạn nhìn lại cả chặng mười năm.

Bối cảnh: hai mươi năm thuộc Minh

Hai câu đầu trả lời câu hỏi vì sao lại có một cuộc khởi nghĩa kéo dài đến mười năm.

Câu 1. Nhà Minh cai trị nước ta trong khoảng thời gian nào?

Đáp án: Từ năm 1407 đến năm 1427.

Năm 1407, nhà Hồ thất bại trước quân Minh. Nhà Minh đổi nước ta thành quận Giao Chỉ, đặt bộ máy cai trị, thu thuế nặng, bắt thợ giỏi đưa về phương Bắc, và thu gom nhiều sách vở của người Việt mang đi.

Chính sách đó nhằm xoá dấu ấn của một quốc gia riêng. Nhiều sách cổ của nước ta bị mất trong giai đoạn này, là một lý do khiến tư liệu về các thời trước còn lại ít.

Câu 2. Trước khởi nghĩa Lam Sơn, ai đã đứng lên chống quân Minh?

Đáp án: Các vua nhà Hậu Trần: Giản Định Đế và Trùng Quang Đế.

Từ năm 1407 đến 1414, con cháu nhà Trần lần lượt dựng cờ khởi nghĩa, được các tướng như Đặng Tất, Nguyễn Cảnh Chân, Đặng Dung giúp sức. Nghĩa quân có lúc đánh bại quân Minh ở trận Bô Cô năm 1408.

Do nội bộ bất hoà và lực lượng chưa đủ mạnh, các cuộc khởi nghĩa này bị dập tắt. Nhưng chúng cho thấy sự chống đối chưa bao giờ dứt, và để lại kinh nghiệm cho cuộc khởi nghĩa về sau.

Những năm đầu ở Lam Sơn

Ba câu tiếp theo nói về giai đoạn khó khăn nhất, khi nghĩa quân còn nhỏ và nhiều lần bị vây.

Câu 3. Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa năm nào, ở đâu, và tự xưng là gì?

Đáp án: Đầu năm 1418, ở Lam Sơn, tỉnh Thanh Hoá; tự xưng Bình Định Vương.

Lê Lợi là một hào trưởng có uy tín ở vùng Lam Sơn, nổi tiếng là người hào phóng, hay giúp người. Ông dùng tài sản của mình chiêu tập nghĩa sĩ, rồi dựng cờ khởi nghĩa.

Trước đó, năm 1416, ông cùng những người thân tín làm lễ thề ở Lũng Nhai, cùng nhau chống giặc cứu nước. Hội thề Lũng Nhai được coi là bước chuẩn bị quan trọng.

Câu 4. Lê Lai được nhớ đến vì việc gì?

Đáp án: Đóng giả Lê Lợi, dẫn quân phá vòng vây để quân Minh tưởng đã bắt được chủ tướng, và hy sinh.

Những năm đầu, nghĩa quân nhiều lần bị quân Minh vây chặt trên núi Chí Linh. Lê Lai xin mặc áo bào của Lê Lợi, dẫn một toán quân xông ra; quân Minh tưởng bắt được Lê Lợi nên lơi vây, nhờ đó Lê Lợi và nghĩa quân thoát được.

Tục ngữ "Hai mốt Lê Lai, hai hai Lê Lợi" nhắc việc nhà vua dặn cúng giỗ Lê Lai vào ngày 21 tháng 8 âm lịch, trước ngày giỗ của chính Lê Lợi một ngày.

Câu 5. Ai đề xuất chuyển địa bàn khởi nghĩa vào Nghệ An năm 1424?

Đáp án: Nguyễn Chích.

Sau nhiều năm bị vây ép ở miền núi Thanh Hoá, nghĩa quân cần một vùng rộng, đông dân và xa trung tâm của quân Minh. Nguyễn Chích đề nghị đánh vào Nghệ An, vì đất rộng, người đông, địa thế hiểm yếu.

Kế này thành công: nghĩa quân làm chủ Nghệ An, rồi mở rộng ra Tân Bình, Thuận Hoá, đẩy quân Minh vào thế bị động. Đây là bước ngoặt lớn của cuộc khởi nghĩa.

Từ Tốt Động – Chúc Động đến Chi Lăng – Xương Giang

Ba câu dưới đây đi qua những trận lớn nhất ở giai đoạn cuối.

Câu 6. Trận Tốt Động – Chúc Động cuối năm 1426 đánh tan đạo quân nào?

Đáp án: Đạo quân của tướng Minh Vương Thông.

Vương Thông đem quân sang tiếp viện, định mở cuộc phản công. Nghĩa quân phục binh ở Tốt Động và Chúc Động, vùng nay thuộc Hà Nội, đánh tan đạo quân này. Vương Thông phải rút vào thành Đông Quan cố thủ.

Sau trận này, nghĩa quân bao vây Đông Quan, giải phóng phần lớn đất nước, chỉ còn một số thành lớn trong tay quân Minh.

Câu 7. Tướng Minh nào tử trận ở ải Chi Lăng năm 1427?

Đáp án: Liễu Thăng.

Tháng 10 năm 1427, nhà Minh cử hai đạo viện binh lớn sang cứu Vương Thông, đạo do Liễu Thăng chỉ huy tiến vào qua Lạng Sơn. Nghĩa quân phục binh ở ải Chi Lăng, Liễu Thăng bị giết ở gò Mã Yên.

Tàn quân rút về hướng thành Xương Giang (vùng nay thuộc tỉnh Bắc Ninh, trước 7/2025 thuộc Bắc Giang) thì bị tiêu diệt. Đạo viện binh thứ hai do Mộc Thạnh chỉ huy nghe tin cũng rút chạy.

Câu 8. Hội thề Đông Quan cuối năm 1427 có nội dung gì?

Đáp án: Vương Thông xin giảng hoà, cam kết rút toàn bộ quân Minh về nước.

Mất hết hy vọng được cứu viện, Vương Thông chấp nhận hội thề ở phía nam thành Đông Quan, tức Thăng Long. Nghĩa quân cấp thuyền và lương thực cho quân Minh rút về, thể hiện chủ trương kết thúc chiến tranh mà không trả thù.

Đầu năm 1428, quân Minh rút hết. Cuộc khởi nghĩa mười năm khép lại.

Nguyễn Trãi và Bình Ngô đại cáo

Hai câu tiếp theo nói về người mưu sĩ và áng văn nổi tiếng nhất của thời này.

Câu 9. Bình Ngô đại cáo do ai viết, vào lúc nào?

Đáp án: Nguyễn Trãi viết thay Lê Lợi, đầu năm 1428, sau khi quân Minh rút về nước.

Bài cáo tuyên bố với cả nước việc dẹp yên giặc Minh, mở đầu bằng tư tưởng nhân nghĩa "cốt ở yên dân" và khẳng định Đại Việt là một nước có văn hiến, có cương vực, phong tục, lịch sử riêng.

Bài cáo kể lại tội ác của giặc, quá trình khởi nghĩa từ lúc gian khổ đến khi thành công, rồi tuyên bố nền độc lập.

Câu 10. Vì sao Bình Ngô đại cáo thường được gọi là bản tuyên ngôn độc lập thứ hai?

Đáp án: Vì khẳng định chủ quyền và nền văn hiến riêng của Đại Việt, nối tiếp tinh thần bài thơ Nam quốc sơn hà.

Nam quốc sơn hà thời Lý thường được gọi là bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên; Tuyên ngôn độc lập năm 1945 là văn kiện thời hiện đại. Bình Ngô đại cáo đứng giữa, với câu mở đầu nổi tiếng về nước Đại Việt vốn xưng nền văn hiến đã lâu.

Cách gọi "tuyên ngôn độc lập" là cách gọi của người đời sau để nhấn ý nghĩa, không phải tên gốc của tác phẩm. Bài cáo được học trong chương trình Ngữ văn phổ thông.

Nhà Lê sơ thời thịnh trị

Bốn câu cuối nói về triều đại ra đời sau khởi nghĩa và những thành tựu được sách giáo khoa nhắc nhiều nhất.

Câu 11. Lê Lợi lên ngôi năm nào, lấy hiệu là gì, đóng đô ở đâu?

Đáp án: Năm 1428, hiệu Lê Thái Tổ, đóng đô ở Thăng Long và khôi phục quốc hiệu Đại Việt.

Thăng Long thời Lê sơ được gọi là Đông Kinh, còn quê hương Lam Sơn được gọi là Tây Kinh. Lê Thái Tổ cho quân lính thay phiên về làm ruộng, đặt lại bộ máy chính quyền.

Truyền thuyết kể ông trả lại gươm thần cho Rùa Vàng trên hồ Lục Thuỷ, từ đó hồ mang tên Hoàn Kiếm. Đây là chi tiết truyền thuyết, không phải ghi chép sự kiện.

Câu 12. Bộ luật Hồng Đức ban hành dưới thời vua nào, có điểm gì tiến bộ?

Đáp án: Thời vua Lê Thánh Tông; có nhiều điều khoản bảo vệ quyền lợi của phụ nữ.

Tên chính thức của bộ luật là Quốc triều hình luật, quen gọi theo niên hiệu Hồng Đức của Lê Thánh Tông. Bộ luật quy định về hình sự, đất đai, hôn nhân, gia đình.

Điểm thường được nêu là con gái cũng được hưởng phần tài sản thừa kế, người vợ có quyền với tài sản chung. So với nhiều bộ luật cùng thời, đây là những quy định đáng chú ý.

Câu 13. Lê Thánh Tông trị vì trong khoảng thời gian nào, và còn để lại công trình gì về địa lý?

Đáp án: Từ năm 1460 đến năm 1497; cho vẽ bản đồ cả nước thời Hồng Đức.

Dưới thời ông, nhà nước được tổ chức chặt chẽ, chia cả nước thành mười ba đạo thừa tuyên, giáo dục khoa cử phát triển mạnh, và việc dựng bia tiến sĩ ở Văn Miếu bắt đầu từ năm 1484.

Ông cũng là nhà thơ, lập hội Tao Đàn gồm các văn thần cùng sáng tác. Thời Lê Thánh Tông được coi là thời thịnh trị nhất của nhà Lê sơ.

Câu 14. Bộ sử Đại Việt sử ký toàn thư do ai biên soạn, hoàn thành năm nào?

Đáp án: Sử thần Ngô Sĩ Liên, hoàn thành năm 1479 dưới thời Lê Thánh Tông.

Ngô Sĩ Liên dựa vào các bộ sử trước, như Đại Việt sử ký của Lê Văn Hưu thời Trần, để biên soạn lại và bổ sung. Bộ sử về sau còn được các sử thần đời sau tiếp tục viết thêm.

Đại Việt sử ký toàn thư là bộ chính sử quan trọng nhất còn lại của nước ta, nguồn tư liệu cho hầu hết hiểu biết về các triều đại trước thế kỷ mười bảy.

Dòng thời gian khởi nghĩa Lam Sơn

Bảng dưới đặt các sự kiện trong bài theo thứ tự. Đọc lần lượt, bạn sẽ thấy cuộc khởi nghĩa có ba chặng rõ rệt: bám trụ miền núi Thanh Hoá, mở rộng vào phía nam, rồi tiến ra Bắc.

Thời gianSự kiệnÝ nghĩa
1416Hội thề Lũng NhaiTập hợp những người cốt cán
Đầu 1418Lê Lợi dựng cờ ở Lam Sơn, xưng Bình Định VươngKhởi nghĩa bắt đầu
1418 – 1423Nhiều lần bị vây, Lê Lai cứu chúaGiai đoạn khó khăn nhất
1424Chuyển vào Nghệ An theo kế của Nguyễn ChíchBước ngoặt, có hậu phương rộng
Cuối 1426Trận Tốt Động – Chúc ĐộngBao vây thành Đông Quan
Tháng 10/1427Chi Lăng – Xương GiangViện binh nhà Minh bị tiêu diệt
Cuối 1427Hội thề Đông QuanQuân Minh cam kết rút về
Đầu 1428Bình Ngô đại cáo; Lê Lợi lên ngôiMở ra nhà Lê sơ

Câu hỏi về thời gian khởi nghĩa Lam Sơn thường có đáp án là 1418 – 1427. Một số tài liệu ghi 1418 – 1428 nếu tính cả lúc quân Minh rút hết và Lê Lợi lên ngôi; cả hai cách ghi đều dựa trên cùng các sự kiện.

Những câu hay trả lời nhầm

Khi tự ôn phần này, bạn nên dò lại những điểm sau, vì đây là những chỗ đáp án sai xuất hiện nhiều nhất:

  • Nhầm Lê Lai với Lê Lợi. Lê Lai là người đóng giả và hy sinh; Lê Lợi là chủ tướng, về sau là vua Lê Thái Tổ.
  • Nhầm Chi Lăng năm 1427 với trận năm 981. Năm 981 Lê Hoàn cũng đánh quân Tống ở vùng Chi Lăng. Với khởi nghĩa Lam Sơn, tướng giặc bị giết là Liễu Thăng.
  • Nhầm luật Hồng Đức với luật Gia Long. Luật Hồng Đức thuộc nhà Lê sơ thế kỷ mười lăm; luật Gia Long (Hoàng Việt luật lệ) thuộc nhà Nguyễn đầu thế kỷ mười chín.
  • Nhầm tác giả Bình Ngô đại cáo. Người viết là Nguyễn Trãi, dù bài cáo ban ra với danh nghĩa Lê Lợi.
  • Nhầm Tây Kinh với Tây Đô. Tây Đô là kinh đô nhà Hồ; Tây Kinh là cách gọi vùng Lam Sơn thời Lê sơ. Cả hai đều ở Thanh Hoá, nhưng không phải cùng một nơi.

Ghi nhớ thêm: nhà Lê sơ có hai vị vua được nhắc nhiều nhất là Lê Thái Tổ, người lập triều, và Lê Thánh Tông, người đưa triều đại lên thời thịnh trị.

Câu hỏi thường gặp

Nguyễn Trãi mất trong hoàn cảnh nào?

Năm 1442, Nguyễn Trãi bị khép tội trong vụ án Lệ Chi Viên sau khi vua Lê Thái Tông đột ngột qua đời, và bị xử tội cùng gia đình. Đến năm 1464, vua Lê Thánh Tông minh oan cho ông và cho tìm con cháu còn sống sót.

Ngoài Bình Ngô đại cáo, Nguyễn Trãi còn để lại tác phẩm nào?

Ông để lại Quân trung từ mệnh tập gồm thư từ gửi tướng Minh trong thời khởi nghĩa, Quốc âm thi tập là tập thơ chữ Nôm, Ức Trai thi tập là thơ chữ Hán, và sách Dư địa chí viết về địa lý.

Vì sao nghĩa quân cấp thuyền và lương cho quân Minh về nước?

Sử cũ giải thích đây là chủ trương kết thúc chiến tranh trong hoà bình, tránh thêm đổ máu và mở đường cho quan hệ bang giao về sau. Bình Ngô đại cáo cũng nhắc đến việc tha cho quân giặc đã đầu hàng.

Thành Đông Quan là thành nào?

Đông Quan là tên nhà Minh đặt cho thành Thăng Long trong thời gian cai trị. Sau khi nhà Lê sơ thành lập, thành được gọi là Đông Kinh, và vẫn là kinh đô của Đại Việt.

Khu di tích Lam Kinh ở đâu?

Khu di tích Lam Kinh ở tỉnh Thanh Hoá, trên quê hương Lam Sơn của Lê Lợi. Đây là nơi có điện miếu và lăng mộ của vua Lê Thái Tổ cùng một số vua, hoàng hậu nhà Lê sơ, được công nhận là di tích quốc gia đặc biệt.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138