Nhà Trần ba lần đánh lui quân xâm lược Mông – Nguyên: năm 1258, năm 1285 và năm 1287 – 1288; lần cuối khép lại bằng trận Bạch Đằng mùa xuân năm 1288. Người chỉ huy nổi tiếng nhất là Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn, thường gọi là Trần Hưng Đạo.
Mười lăm câu hỏi dưới đây chia theo từng lần kháng chiến, sau đó là phần nhân vật và những lời nói được sử sách ghi lại. Mỗi câu có đáp án và giải thích vì sao, kèm những chi tiết giúp bạn phân biệt ba lần vốn rất dễ trộn vào nhau.
Lần thứ nhất, năm 1258
Đế quốc Mông Cổ khi đó đã chinh phục một vùng rộng lớn ở châu Á và châu Âu. Ba câu đầu nói về lần đầu tiên quân Mông Cổ tiến vào Đại Việt.
Câu 1. Ba lần kháng chiến chống Mông – Nguyên diễn ra vào những năm nào?
Đáp án: Năm 1258, năm 1285, và năm 1287 – 1288.
Lần thứ nhất, kẻ địch là quân Mông Cổ. Đến năm 1271, Hốt Tất Liệt lập nhà Nguyên ở Trung Quốc, nên lần thứ hai và thứ ba gọi là quân Nguyên. Vì thế sách giáo khoa gọi gộp là kháng chiến chống quân Mông – Nguyên.
Lần thứ ba bắt đầu từ cuối năm 1287 và kết thúc vào mùa xuân năm 1288, nên thường ghi là 1287 – 1288.
Câu 2. Ai chỉ huy quân Mông Cổ trong lần thứ nhất?
Đáp án: Ngột Lương Hợp.
Đầu năm 1258, Ngột Lương Hợp đem quân từ vùng Vân Nam tiến xuống theo sông Thao. Vua Trần Thái Tông trực tiếp chỉ huy chặn giặc nhưng thế giặc mạnh, quân ta phải lui, thực hiện kế "vườn không nhà trống", bỏ trống Thăng Long.
Quân Mông Cổ vào Thăng Long thì thiếu lương thực, bị quấy rối. Quân Trần phản công ở Đông Bộ Đầu, ven sông Hồng thuộc Hà Nội ngày nay; quân Mông Cổ phải rút về nước.
Câu 3. Câu "Đầu thần chưa rơi xuống đất, xin bệ hạ đừng lo" là của ai?
Đáp án: Thái sư Trần Thủ Độ.
Khi quân Mông Cổ tràn vào, vua Trần Thái Tông hỏi ý Trần Thủ Độ. Theo sử cũ, ông trả lời như trên, cho thấy quyết tâm chống giặc của người đứng đầu triều đình.
Câu nói này thường được dùng trong sách giáo khoa để minh hoạ tinh thần của tầng lớp quý tộc nhà Trần trước một đế quốc mạnh.
Chuẩn bị cho lần thứ hai: Bình Than, Diên Hồng, Hịch tướng sĩ
Giữa hai lần kháng chiến, nhà Trần có gần ba mươi năm chuẩn bị. Ba câu dưới đây nói về những sự kiện chuẩn bị nổi tiếng nhất.
Câu 4. Hội nghị Bình Than năm 1282 và Hội nghị Diên Hồng đầu năm 1285 khác nhau thế nào?
Đáp án: Bình Than là hội nghị của vương hầu, quan lại bàn kế đánh giặc; Diên Hồng là hội nghị các bô lão trong cả nước được hỏi ý nên hoà hay nên đánh.
Ở Hội nghị Bình Than, triều đình bàn cách đánh và phân công tướng lĩnh. Ở Hội nghị Diên Hồng do Thượng hoàng Trần Thánh Tông triệu tập, các bô lão đồng thanh hô "Đánh!".
Diên Hồng được nhắc nhiều vì cho thấy quyết định chống giặc không chỉ của vua quan mà được hỏi ý cả những người đại diện cho dân.
Câu 5. Theo sử cũ, vì sao Trần Quốc Toản bóp nát quả cam?
Đáp án: Vì còn nhỏ tuổi nên không được dự bàn việc nước ở Bình Than, uất ức đến mức bóp nát quả cam vua ban lúc nào không biết.
Sau đó, Trần Quốc Toản về tập hợp gia nhân, may lá cờ đề sáu chữ "Phá cường địch, báo hoàng ân", nghĩa là phá giặc mạnh, đền ơn vua, rồi ra trận.
Chi tiết này có trong sử cũ và được kể lại trong truyện đọc cho học sinh. Trần Quốc Toản hy sinh khi còn rất trẻ.
Câu 6. Hịch tướng sĩ do ai viết, nhằm mục đích gì?
Đáp án: Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn; nhằm khích lệ tướng sĩ học binh pháp, chuẩn bị đánh giặc.
Bài hịch phê phán thói ham chơi, cầu an của một số tướng sĩ, chỉ ra nguy cơ mất nước và kêu gọi họ luyện tập theo sách Binh thư yếu lược do chính ông soạn.
Không khí quyết tâm lúc ấy còn thể hiện ở việc quân sĩ thích hai chữ "Sát Thát", nghĩa là giết giặc Thát Đát, lên cánh tay. Bài hịch được học trong chương trình Ngữ văn phổ thông.
Lần thứ hai, năm 1285
Lần này quân Nguyên đông hơn, đánh vào từ hai hướng. Ba câu dưới đây nói về người chỉ huy phía địch và những trận đánh lớn.
Câu 7. Quân Nguyên lần thứ hai do ai chỉ huy và đánh vào từ những hướng nào?
Đáp án: Thoát Hoan, con trai Hốt Tất Liệt, đánh từ phía bắc; Toa Đô đánh từ phía nam, qua Chăm Pa.
Hai cánh quân định gọng kìm Đại Việt từ hai đầu. Quân Trần lúc đầu rút khỏi Thăng Long để bảo toàn lực lượng, lại bỏ trống kinh thành.
Vua lúc này là Trần Nhân Tông, cùng Thượng hoàng Trần Thánh Tông. Trần Hưng Đạo giữ chức Quốc công tiết chế, tổng chỉ huy quân đội.
Câu 8. Ai nói câu "Ta thà làm ma nước Nam chứ không thèm làm vương đất Bắc"?
Đáp án: Trần Bình Trọng.
Trong lần kháng chiến thứ hai, Trần Bình Trọng chặn đánh giặc để bảo vệ cuộc rút lui của triều đình, không may bị bắt. Tướng giặc dụ hàng, hứa phong vương; ông khẳng khái trả lời như trên và hy sinh.
Câu nói được sử sách ghi lại, trở thành biểu tượng của khí tiết người Đại Việt.
Câu 9. Những trận đánh nào trong mùa hè năm 1285 buộc quân Nguyên phải rút?
Đáp án: Các trận Tây Kết, Hàm Tử, Chương Dương và Vạn Kiếp.
Khi quân Nguyên mỏi mệt, thiếu lương, quân Trần phản công. Toa Đô tử trận ở Tây Kết; Thoát Hoan tháo chạy về nước, sử cũ chép phải chui vào ống đồng để tránh tên.
Trần Quang Khải ghi lại không khí ấy trong bài thơ Phò giá về kinh, có câu: Chương Dương cướp giáo giặc, Hàm Tử bắt quân thù. Bài thơ có trong sách Ngữ văn.
Lần thứ ba, 1287 – 1288: Vân Đồn và Bạch Đằng
Ba câu tiếp theo nói về hai trận then chốt của lần cuối cùng: một trận đánh vào lương thực, một trận đánh vào đường rút.
Câu 10. Trận Vân Đồn do ai chỉ huy, và vì sao quan trọng?
Đáp án: Trần Khánh Dư; trận này đánh tan đoàn thuyền lương của quân Nguyên do Trương Văn Hổ chỉ huy.
Vân Đồn nay thuộc tỉnh Quảng Ninh. Đầu năm 1288, Trần Khánh Dư đón đánh đoàn thuyền chở lương ở vùng biển này, phần lớn lương thực của địch bị đánh chìm hoặc bị cướp.
Mất lương, quân Nguyên ở Thăng Long rơi vào cảnh đói, buộc phải tính đường rút về nước. Trận Vân Đồn vì vậy mở đường cho trận Bạch Đằng.
Câu 11. Trận Bạch Đằng năm 1288 bắt được tướng nào của quân Nguyên?
Đáp án: Ô Mã Nhi.
Biết quân Nguyên sẽ rút theo đường thuỷ qua sông Bạch Đằng, Trần Hưng Đạo cho cắm bãi cọc ở lòng sông, phục binh hai bên bờ. Tháng 4 năm 1288, khi nước triều rút, đoàn thuyền giặc mắc cọc, quân ta đánh dữ dội, bắt sống Ô Mã Nhi.
Cùng lúc, cánh quân bộ của Thoát Hoan rút theo đường Lạng Sơn cũng bị chặn đánh, phải tìm đường tháo chạy.
Câu 12. Bãi cọc Bạch Đằng ngày nay còn dấu tích ở đâu?
Đáp án: Ở vùng Quảng Yên (Quảng Ninh) và vùng ven sông thuộc Hải Phòng.
Các nhà khảo cổ đã tìm thấy nhiều bãi cọc gỗ lim, gỗ táu cắm dưới đồng ruộng và ven sông, được xác định thuộc trận năm 1288. Vì phù sa bồi đắp qua nhiều thế kỷ, nhiều bãi cọc nay nằm dưới ruộng, cách bờ sông hiện tại khá xa.
Khu di tích Bạch Đằng Giang là điểm tham quan cho người muốn hình dung kế đánh dựa vào thuỷ triều.
Nhân vật và những lời được sử sách ghi lại
Ba câu cuối gom các chi tiết về người lãnh đạo và tinh thần chung của thời Trần.
Câu 13. Câu "Khoan thư sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc" là lời của ai?
Đáp án: Trần Hưng Đạo, dặn vua Trần Anh Tông khi ông lâm bệnh nặng năm 1300.
Khi vua hỏi kế giữ nước về sau, Trần Hưng Đạo khuyên nới sức dân, nghĩa là không bắt dân làm quá sức, coi đó là gốc rễ bền vững của đất nước.
Ông mất năm 1300; đền Kiếp Bạc ở vùng nay thuộc Hải Phòng (trước 7/2025 thuộc Hải Dương) là nơi thờ chính, gắn với căn cứ Vạn Kiếp xưa.
Câu 14. "Hào khí Đông A" nghĩa là gì?
Đáp án: Là khí thế hào hùng của thời Trần; "Đông A" là cách chiết tự chữ Trần trong chữ Hán.
Chữ Trần viết bằng chữ Hán gồm chữ Đông và một bộ giống nửa chữ A, nên người xưa gọi nhà Trần là nhà Đông A. Cụm từ hào khí Đông A dùng để chỉ tinh thần quyết đánh giặc của cả triều đình và quân dân thời Trần.
Cụm từ này hay xuất hiện trong các bài văn về văn học thời Trần như Hịch tướng sĩ, Phò giá về kinh.
Câu 15. Trong lần kháng chiến thứ hai và thứ ba, ai là vua nhà Trần?
Đáp án: Vua Trần Nhân Tông, cùng Thượng hoàng Trần Thánh Tông.
Nhà Trần có lệ vua nhường ngôi sớm rồi làm thượng hoàng cùng điều hành. Vì vậy trong hai lần kháng chiến sau, cả hai vua đều tham gia chỉ đạo; Trần Hưng Đạo là tổng chỉ huy quân đội.
Còn ở lần thứ nhất năm 1258, vua là Trần Thái Tông. Phân biệt ba tên vua Thái Tông, Thánh Tông, Nhân Tông là chỗ nhiều người hay nhầm.
So sánh nhanh ba lần kháng chiến
Bảng dưới đặt ba lần cạnh nhau để bạn thấy điểm giống và khác. Điểm giống lớn nhất: cả ba lần đều chủ động rút khỏi Thăng Long rồi phản công khi địch mệt mỏi, thiếu lương.
| Nội dung | Lần 1 (1258) | Lần 2 (1285) | Lần 3 (1287 – 1288) |
|---|---|---|---|
| Tướng chỉ huy phía địch | Ngột Lương Hợp | Thoát Hoan, Toa Đô | Thoát Hoan, Ô Mã Nhi |
| Vua Trần | Trần Thái Tông | Trần Nhân Tông | Trần Nhân Tông |
| Trận tiêu biểu | Đông Bộ Đầu | Tây Kết, Hàm Tử, Chương Dương | Vân Đồn, Bạch Đằng |
| Sự kiện chuẩn bị | — | Bình Than, Diên Hồng, Hịch tướng sĩ | Lo giữ lương, đánh đường tiếp tế |
Lần thứ ba khác hai lần trước ở chỗ nhà Trần đánh trúng điểm yếu nhất của đối phương là lương thực, rồi khoá đường rút bằng thuỷ chiến. Khi trả lời câu hỏi "trận nào kết thúc lần thứ ba", đáp án là Bạch Đằng năm 1288; còn "trận nào làm quân Nguyên lâm vào cảnh thiếu lương" là Vân Đồn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhà Trần lần nào cũng bỏ trống Thăng Long?
Quân Mông – Nguyên mạnh ở lối đánh nhanh bằng kỵ binh. Rút khỏi kinh thành giúp bảo toàn lực lượng, kéo dài thời gian, buộc đối phương rơi vào cảnh thiếu lương giữa vùng đất xa lạ. Kế này gọi là vườn không nhà trống.
Binh thư yếu lược còn đến ngày nay không?
Sử sách ghi Trần Hưng Đạo soạn Binh thư yếu lược. Văn bản lưu truyền hiện nay được giới nghiên cứu cho là đã qua nhiều lần chép lại, bổ sung về sau, nên khi trích dẫn cần ghi rõ đó là bản lưu truyền.
Phò giá về kinh của Trần Quang Khải được viết khi nào?
Bài thơ được viết khi Trần Quang Khải đi đón hai vua trở về Thăng Long sau khi quân Nguyên rút năm 1285, ghi lại hai trận Chương Dương và Hàm Tử. Bài thơ còn có tên chữ Hán là Tụng giá hoàn kinh sư.
Hội nghị Diên Hồng diễn ra ở đâu?
Sử cũ ghi hội nghị họp ở điện Diên Hồng, trong kinh thành Thăng Long. Tên hội nghị lấy theo tên điện, về sau trở thành cách nói quen thuộc để chỉ những cuộc hỏi ý dân rộng rãi trước việc lớn.
Trần Hưng Đạo có phải là vua không?
Không. Ông là vương hầu nhà Trần, tước Hưng Đạo Vương, giữ chức Quốc công tiết chế, tổng chỉ huy quân đội trong lần thứ hai và thứ ba. Vì công lao lớn, ông được nhân dân nhiều nơi lập đền thờ.
Sau năm 1288 quân Nguyên còn sang đánh nữa không?
Sau thất bại năm 1288, nhà Nguyên còn có ý định sang đánh lần nữa nhưng không thực hiện. Hai nước dần trở lại quan hệ bang giao, Đại Việt giữ vững nền độc lập.