Văn Lang là nhà nước đầu tiên của người Việt, ra đời khoảng thế kỷ VII trước Công nguyên, đứng đầu là các vua Hùng; Âu Lạc là nhà nước kế tiếp do An Dương Vương lập, đóng đô ở Cổ Loa. Mười ba câu hỏi dưới đây đi qua tổ chức nhà nước, đời sống, các truyền thuyết gắn với thời này và những gì khảo cổ học đã tìm thấy.
Thời dựng nước có hai lớp tư liệu đan xen: một lớp là truyền thuyết được kể lại qua nhiều đời, một lớp là hiện vật khảo cổ như trống đồng, mũi tên đồng, dấu tích thành lũy. Bài phân biệt rõ hai lớp này ở từng câu, để bạn biết chi tiết nào là chuyện kể, chi tiết nào là dấu vết đào được dưới đất.
Nhà nước Văn Lang: ai đứng đầu, đóng đô ở đâu
Ba câu đầu trả lời những điều cơ bản nhất mà sách giáo khoa lớp 6 nêu về nhà nước Văn Lang.
Câu 1. Nhà nước Văn Lang ra đời vào khoảng thời gian nào và kinh đô đặt ở đâu?
Đáp án: Khoảng thế kỷ VII trước Công nguyên; kinh đô Phong Châu, nay thuộc tỉnh Phú Thọ.
Nhà nước Văn Lang hình thành trên vùng đồng bằng và trung du các sông Hồng, sông Mã, sông Cả. Vùng Phong Châu nằm ở nơi các con sông lớn gặp nhau, đất trung du cao ráo, thuận cho cả trồng trọt lẫn đi lại bằng đường thuỷ.
Đền Hùng trên núi Nghĩa Lĩnh, tỉnh Phú Thọ, là nơi thờ các vua Hùng; ngày giỗ Tổ là mùng 10 tháng 3 âm lịch hằng năm.
Câu 2. Theo truyền thuyết, có bao nhiêu đời Hùng Vương?
Đáp án: Mười tám đời.
Con số mười tám đời là cách sử cũ và truyền thuyết kể lại. Sách giáo khoa nêu đây là truyền thuyết, vì giai đoạn này chưa có chữ viết ghi chép đương thời để đối chiếu.
Cần nhớ "Hùng Vương" là tước hiệu của người đứng đầu, không phải tên riêng của một người. Mỗi đời vua đều được gọi là Hùng Vương, giống như sau này người ta gọi chung là hoàng đế.
Câu 3. Giúp vua Hùng cai quản đất nước là những ai?
Đáp án: Lạc hầu, Lạc tướng ở trung ương; các bộ do Lạc tướng đứng đầu; dưới bộ là chiềng, chạ do bồ chính cai quản.
Theo sách giáo khoa, Lạc hầu giúp vua việc chung, Lạc tướng đứng đầu các bộ. Sử cũ chép nước Văn Lang chia thành mười lăm bộ. Đơn vị cơ sở là chiềng, chạ, tức các làng xóm, đứng đầu là bồ chính.
Bộ máy này còn đơn giản, chưa có luật pháp thành văn và quân đội thường trực, nên sử học gọi là nhà nước sơ khai.
Đời sống cư dân và văn hoá Đông Sơn
Phần này dựa chủ yếu vào khảo cổ học, nên là phần chắc chắn nhất về thời dựng nước.
Câu 4. Văn hoá Đông Sơn được đặt tên theo địa danh nào?
Đáp án: Làng Đông Sơn bên bờ sông Mã, tỉnh Thanh Hoá.
Những hiện vật đầu tiên được tìm thấy ở làng Đông Sơn vào thập niên 1920, nên các nhà khảo cổ lấy tên làng đặt cho cả nền văn hoá. Về sau, dấu tích cùng kiểu được phát hiện ở nhiều nơi thuộc lưu vực sông Hồng, sông Mã, sông Cả.
Văn hoá Đông Sơn trùng với thời Văn Lang – Âu Lạc, là cơ sở vật chất cho các nhà nước đầu tiên của người Việt.
Câu 5. Trống đồng nào thường được nêu là đẹp và tiêu biểu nhất?
Đáp án: Trống đồng Ngọc Lũ.
Trống đồng Ngọc Lũ được tìm thấy ở vùng nay thuộc tỉnh Ninh Bình (trước 7/2025 thuộc tỉnh Hà Nam). Mặt trống có ngôi sao nhiều cánh ở giữa, xung quanh là các vành hoa văn: người hoá trang lông chim, nhà sàn, người giã gạo, chim Lạc bay, hươu.
Những hình khắc này là nguồn tư liệu quý cho thấy đời sống cư dân thời đó: trồng lúa, ở nhà sàn, có lễ hội, nhạc cụ. Hiện trống được lưu giữ ở Bảo tàng Lịch sử quốc gia.
Câu 6. Nghề sản xuất chính của cư dân Văn Lang là gì?
Đáp án: Trồng lúa nước.
Cư dân Văn Lang sống ven các con sông lớn, đất phù sa màu mỡ, nên trồng lúa nước là nghề chính, bên cạnh trồng rau, đậu, bầu bí, chăn nuôi và đánh cá. Họ đã dùng lưỡi cày đồng, rìu đồng, liềm đồng.
Nghề đúc đồng phát triển cao, làm ra cả công cụ, vũ khí lẫn trống đồng, thạp đồng. Tục ăn trầu, nhuộm răng, xăm mình cũng được nhắc là phong tục từ thời này.
Các truyền thuyết gắn với thời Hùng Vương
Ba truyền thuyết dưới đây đều đặt câu chuyện vào thời các vua Hùng; điều cần nhớ là mỗi chuyện giải thích hoặc gửi gắm một điều gì về đời sống người Việt cổ.
Câu 7. Truyền thuyết Thánh Gióng kể về cuộc chống giặc nào, và lễ hội gắn với Gióng được UNESCO ghi danh năm nào?
Đáp án: Chống giặc Ân thời Hùng Vương thứ sáu; Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc được ghi danh năm 2010.
Truyền thuyết kể cậu bé làng Gióng ba tuổi chưa biết nói, nghe sứ giả tìm người đánh giặc thì vươn vai thành tráng sĩ, cưỡi ngựa sắt đánh tan giặc rồi bay về trời ở núi Sóc. Câu chuyện thể hiện tinh thần cả cộng đồng góp sức chống ngoại xâm: dân làng góp gạo nuôi Gióng.
Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc, Hà Nội, được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2010.
Câu 8. Trong truyền thuyết bánh chưng, bánh giầy, hai thứ bánh tượng trưng cho gì?
Đáp án: Bánh chưng vuông tượng trưng cho đất, bánh giầy tròn tượng trưng cho trời.
Chuyện kể vua Hùng muốn chọn người nối ngôi, các lang dâng sơn hào hải vị, riêng Lang Liêu làm hai thứ bánh từ gạo nếp. Vua cho rằng bánh làm từ hạt gạo nuôi sống con người là quý nhất, và truyền ngôi cho Lang Liêu.
Truyền thuyết này giải thích nguồn gốc tục gói bánh chưng ngày Tết và đề cao nghề nông trồng lúa.
Câu 9. Truyền thuyết Sơn Tinh, Thuỷ Tinh phản ánh điều gì?
Đáp án: Hiện tượng lũ lụt hằng năm và ý chí trị thuỷ của cư dân đồng bằng sông Hồng.
Hai vị thần cùng hỏi cưới Mị Nương, con gái vua Hùng. Sơn Tinh mang sính lễ đến trước nên cưới được; Thuỷ Tinh tức giận dâng nước đánh, Sơn Tinh bốc đồi dời núi chặn lại. Năm nào Thuỷ Tinh cũng dâng nước, như mùa lũ đến hằng năm.
Chi tiết phụ dễ hỏi: con trai vua gọi là quan lang, con gái vua gọi là mị nương.
Nhà nước Âu Lạc và thành Cổ Loa
Bốn câu cuối nói về nhà nước kế tiếp Văn Lang và tòa thành nổi tiếng nhất thời cổ.
Câu 10. Ai lập ra nhà nước Âu Lạc, vào năm nào?
Đáp án: Thục Phán, hiệu An Dương Vương, năm 208 trước Công nguyên theo sách giáo khoa.
Cuối thế kỷ III trước Công nguyên, quân Tần đánh xuống phương Nam. Người Âu Việt và Lạc Việt cùng nhau kháng chiến nhiều năm, đánh bại quân Tần. Thục Phán, thủ lĩnh người Âu Việt, được suy tôn, hợp nhất hai vùng thành nước Âu Lạc.
Tên Âu Lạc ghép từ Âu Việt và Lạc Việt, cho thấy sự hợp nhất của hai nhóm cư dân gần gũi.
Câu 11. Thành Cổ Loa có mấy vòng thành?
Đáp án: Ba vòng: thành ngoại, thành trung và thành nội.
Thành Cổ Loa nằm ở Hà Nội, các vòng thành đắp bằng đất, bên ngoài có hào nước nối với sông, thuận cho cả bộ binh lẫn thuyền chiến. Dân gian gọi là thành ốc vì các vòng thành uốn lượn.
Tại khu vực Cổ Loa, các nhà khảo cổ đã tìm thấy một kho mũi tên đồng với hàng vạn chiếc, minh chứng cho việc sản xuất vũ khí quy mô lớn thời An Dương Vương.
Câu 12. Theo truyền thuyết, ai chế tạo nỏ cho An Dương Vương?
Đáp án: Tướng Cao Lỗ (truyền thuyết còn kể thần Kim Quy cho vuốt làm lẫy nỏ).
Sử cũ và truyền thuyết nhắc đến Cao Lỗ là người chế ra loại nỏ bắn được nhiều mũi tên. Truyền thuyết thêm chi tiết thần Kim Quy giúp xây thành và cho móng vuốt làm lẫy nỏ thần.
Câu chuyện Mỵ Châu – Trọng Thuỷ gắn với nỏ thần là bài học về cảnh giác trước kẻ thù, được kể trong sách Ngữ văn và Lịch sử.
Câu 13. Nhà nước Âu Lạc mất vào tay ai, năm nào?
Đáp án: Triệu Đà, năm 179 trước Công nguyên.
Triệu Đà, người cai quản quận Nam Hải, nhiều lần đánh Âu Lạc không được, sau dùng kế hoà hoãn rồi đánh chiếm. Năm 179 trước Công nguyên, Âu Lạc mất.
Mốc này mở đầu thời kỳ Bắc thuộc kéo dài hơn một nghìn năm, đến trận Bạch Đằng năm 938 mới chấm dứt.
Câu hay trả lời nhầm về thời dựng nước
Những nhầm lẫn dưới đây xuất hiện thường xuyên trong bài làm của học sinh và cả trong các bộ câu hỏi trên mạng:
- Coi Âu Lạc là nhà nước đầu tiên. Văn Lang mới là nhà nước đầu tiên; Âu Lạc là nhà nước kế tiếp, mạnh hơn về quân sự và có thành lũy lớn.
- Coi Hùng Vương là tên một người. Đây là tước hiệu chung của các đời vua Văn Lang.
- Nhầm kinh đô. Văn Lang đóng đô ở Phong Châu (Phú Thọ), Âu Lạc dời về Phong Khê, nơi xây thành Cổ Loa (Hà Nội).
- Lẫn truyền thuyết với sự kiện. Ngựa sắt của Gióng hay nỏ thần là chi tiết truyền thuyết; trống đồng, kho mũi tên đồng, dấu tích thành Cổ Loa là hiện vật khảo cổ có thật.
- Nhầm thứ tự với thời Bắc thuộc. Âu Lạc mất năm 179 trước Công nguyên; khởi nghĩa Hai Bà Trưng năm 40 sau Công nguyên đã thuộc thời Bắc thuộc.
Một cách nhớ gọn: Văn Lang gắn với Phú Thọ và trống đồng; Âu Lạc gắn với Hà Nội và thành Cổ Loa. Hai mốc năm cần thuộc là 208 và 179 trước Công nguyên, mở đầu và kết thúc Âu Lạc.
Dòng thời gian thời dựng nước trong một bảng
Bảng dưới xếp các mốc theo thứ tự trước sau. Cột cuối ghi rõ loại tư liệu, để bạn biết mốc nào dựa vào truyền thuyết, mốc nào dựa vào sử sách hay khảo cổ.
| Mốc | Sự kiện | Nguồn hiểu biết chính |
|---|---|---|
| Khoảng thế kỷ VII trước Công nguyên | Nhà nước Văn Lang ra đời, kinh đô Phong Châu | Sử sách đời sau, khảo cổ học |
| Thời các vua Hùng | Các truyền thuyết Thánh Gióng, bánh chưng bánh giầy, Sơn Tinh Thuỷ Tinh | Truyền thuyết dân gian |
| Khoảng thiên niên kỷ I trước Công nguyên | Văn hoá Đông Sơn phát triển, đúc trống đồng | Khảo cổ học |
| Cuối thế kỷ III trước Công nguyên | Người Âu Việt và Lạc Việt kháng chiến chống quân Tần | Sử sách |
| Năm 208 trước Công nguyên | Thục Phán lập nước Âu Lạc, xây thành Cổ Loa | Sử sách, dấu tích thành |
| Năm 179 trước Công nguyên | Triệu Đà chiếm Âu Lạc, mở đầu thời Bắc thuộc | Sử sách |
Đọc bảng theo chiều dọc, bạn thấy thời dựng nước kéo dài nhiều thế kỷ nhưng chỉ có vài mốc năm cụ thể; phần lớn còn lại là khoảng thời gian ước định. Đó là lý do câu hỏi về thời này thường hỏi tên, địa danh, hiện vật hơn là hỏi ngày tháng.
Khi gặp một câu hỏi đòi năm chính xác cho sự kiện thời Hùng Vương, bạn nên dè dặt: các mốc như "thế kỷ VII trước Công nguyên" là khoảng ước định mà sách giáo khoa chọn dùng, không phải ngày được ghi chép đương thời. Hai mốc năm có thể nêu cụ thể là 208 và 179 trước Công nguyên, đều gắn với nước Âu Lạc.
Câu hỏi thường gặp
Thời Văn Lang đã có chữ viết chưa?
Hiện chưa có bằng chứng được giới sử học thống nhất về một hệ chữ viết riêng của cư dân Văn Lang. Vì vậy hiểu biết về thời này chủ yếu dựa vào khảo cổ học, ghi chép của sử sách đời sau và truyền thuyết dân gian.
Vì sao nói Văn Lang – Âu Lạc là thời dựng nước?
Đây là lần đầu cư dân trên vùng đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ hợp thành một tổ chức chung có người đứng đầu, có bộ máy cai quản và lãnh thổ. Những nhà nước sau này đều coi thời Hùng Vương là cội nguồn.
Ngày giỗ Tổ Hùng Vương là ngày nào?
Ngày mùng 10 tháng 3 âm lịch. Lễ chính tổ chức ở Đền Hùng, tỉnh Phú Thọ. Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ cũng được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2012.
Trống đồng dùng để làm gì?
Theo các nhà nghiên cứu, trống đồng vừa là nhạc cụ dùng trong lễ hội, vừa là vật biểu trưng cho quyền lực của thủ lĩnh. Hình khắc trên mặt trống cho thấy cảnh người đánh trống trong các buổi lễ.
Thành Cổ Loa ngày nay còn không?
Còn dấu tích các vòng thành đất và hào nước ở Hà Nội, được công nhận là di tích quốc gia đặc biệt. Trong khu di tích có đền thờ An Dương Vương và am thờ Mỵ Châu, hằng năm có lễ hội vào tháng Giêng âm lịch.
Học thời dựng nước nên bắt đầu từ đâu cho dễ nhớ?
Nên nhớ ba cặp: Văn Lang với Hùng Vương và Phong Châu; Âu Lạc với An Dương Vương và Cổ Loa; văn hoá Đông Sơn với trống đồng. Sau đó gắn từng truyền thuyết vào đúng thời của nó là đủ khung để trả lời phần lớn câu hỏi.