TongQuat.comTổng Quát
Khoa học tự nhiên

Âm thanh qua 13 câu hỏi có đáp án: tiếng vang, siêu âm, hạ âm và tiếng sấm

13 câu hỏi về âm thanh: vì sao thấy chớp trước nghe sấm, âm thanh đi nhanh nhất trong chất nào, dơi và voi dùng âm ra sao — kèm lời giải thích từng câu.

Wide shot of a limestone cave entrance in Quang Tri at dusk, small swarm of bats flying out against an orange sky, visitor silhouette standing on the path

Âm thanh là dao động truyền qua một môi trường như không khí, nước hay kim loại; không có môi trường thì không có âm thanh. Từ ý cốt lõi đó, bộ 13 câu hỏi này đi qua những chuyện quen mà ít ai giải thích được: vì sao thấy chớp trước khi nghe sấm, vì sao giọng mình trong máy ghi âm nghe lạ, vì sao dơi bay trong hang tối không va vách.

Mỗi câu có đáp án và phần giải thích ngắn. Các con số đưa ra là giá trị gần đúng phổ biến trong sách giáo khoa, đủ để hiểu hiện tượng. Phần cuối là bảng tóm tắt và mục những câu hay bị trả lời nhầm.

Âm thanh truyền đi như thế nào

Câu 1. Trong chân không, âm thanh truyền đi được không? Đáp án: Không. Âm thanh là sóng cơ học — các hạt của môi trường đẩy nhau theo dây chuyền. Chân không không có hạt nào để đẩy, nên âm thanh dừng lại. Thí nghiệm kinh điển là đặt chiếc chuông điện trong bình rồi hút dần không khí ra: chuông vẫn rung nhưng tiếng nhỏ dần. Vì vậy các vụ nổ ngoài không gian trong phim có tiếng ầm là chi tiết không đúng thực tế.

Câu 2. Âm thanh đi trong không khí nhanh cỡ nào? Đáp án: Khoảng 340 mét mỗi giây ở nhiệt độ thường, tức khoảng 1.200 km/giờ. Tốc độ này tăng nhẹ khi không khí ấm hơn, vì phân tử chuyển động nhanh hơn. So với ánh sáng, âm thanh chậm hơn gần một triệu lần — đó là lý do khoảng cách giữa tia chớp và tiếng sấm cho ta biết cơn dông ở xa bao nhiêu.

Câu 3. Âm thanh truyền nhanh nhất trong môi trường nào: không khí, nước hay thép? Đáp án: Thép. Trong nước âm thanh đi khoảng 1.500 m/s, nhanh gấp bốn lần không khí; trong thép còn nhanh hơn nhiều, cỡ 5.000 m/s trở lên. Chất rắn có các hạt liên kết chặt nên dao động được truyền nhanh. Người xưa áp tai vào đường ray để nghe tàu từ xa cũng dựa vào điều này.

Câu 4. Thấy chớp, đếm được 6 giây mới nghe sấm. Cơn dông cách bạn bao xa? Đáp án: Khoảng 2 km. Ánh sáng tới gần như tức thì, còn âm thanh cần khoảng 3 giây để đi 1 km. Quy tắc nhẩm: số giây chia cho 3 ra số kilômét. Nếu khoảng cách giữa chớp và sấm ngày càng ngắn, cơn dông đang tiến lại gần; đó là lúc nên vào trong nhà, tránh đứng ở chỗ trống hay dưới gốc cây cao.

Cao, thấp, to, nhỏ

Câu 5. Âm cao hay âm trầm phụ thuộc vào điều gì? Đáp án: Tần số dao động — số lần dao động mỗi giây, đo bằng hertz (Hz). Tần số càng lớn, âm càng cao (bổng). Dây đàn càng căng, càng ngắn, càng mảnh thì rung càng nhanh và cho âm càng cao. Còn độ to của âm phụ thuộc biên độ dao động: gảy mạnh dây đàn thì tiếng to hơn nhưng nốt nhạc vẫn giữ nguyên độ cao.

Câu 6. Tai người nghe được âm trong khoảng tần số nào? Đáp án: Khoảng 20 Hz đến 20.000 Hz. Dưới 20 Hz gọi là hạ âm, trên 20.000 Hz gọi là siêu âm. Khoảng này là của người trẻ có thính lực bình thường; theo tuổi tác, khả năng nghe âm cao giảm dần, nên nhiều người lớn tuổi không còn nghe được những âm rít rất cao mà trẻ em vẫn nghe rõ.

Câu 7. Decibel (dB) đo gì, và tăng 10 dB nghĩa là gì? Đáp án: Decibel đo mức cường độ âm theo thang logarit; tăng 10 dB nghĩa là cường độ âm gấp 10 lần. Vì là thang logarit, 60 dB không phải "gấp đôi" 30 dB mà mạnh hơn cả nghìn lần về cường độ. Tai ta cảm nhận mỗi bước tăng 10 dB như to lên khoảng gấp đôi. Đây là lý do tiếp xúc lâu với tiếng ồn lớn ở xưởng hay quán karaoke có thể làm hại thính lực.

Câu 8. Cùng hát một nốt, vì sao vẫn phân biệt được tiếng sáo với tiếng đàn? Đáp án: Nhờ âm sắc, tức cách mỗi nhạc cụ trộn âm cơ bản với các hoạ âm — những dao động có tần số gấp 2, 3, 4 lần âm cơ bản. Mỗi nhạc cụ, mỗi giọng người có "công thức" hoạ âm riêng. Đàn bầu là ví dụ đặc biệt: người chơi chạm nhẹ vào dây ở điểm nút để làm nổi hẳn một hoạ âm, nên chỉ một dây mà cho ra cả dải âm.

Câu 9. Vì sao giọng mình nghe trong bản ghi âm thấy lạ? Đáp án: Vì khi nói, bạn nghe giọng mình qua cả không khí lẫn xương sọ, còn người khác và máy ghi âm chỉ nhận qua không khí. Đường dẫn qua xương truyền tốt các âm trầm, nên giọng bạn tự nghe thấy trầm và dày hơn. Bản ghi âm mới gần với giọng mọi người vẫn nghe từ bạn hằng ngày.

Âm thanh trong tự nhiên và công nghệ

Câu 10. Dơi bay trong hang tối mà không va vào vách nhờ đâu? Đáp án: Nhờ định vị bằng tiếng vang. Nhiều loài dơi phát ra tiếng kêu siêu âm rồi nghe âm dội lại để biết vị trí, khoảng cách và cả kích thước con mồi. Cá heo và cá voi có răng cũng dùng cách tương tự dưới nước. Lưu ý: dơi không mù — nhiều loài nhìn khá tốt; tiếng vang chỉ là giác quan bổ sung giúp chúng săn mồi trong đêm.

Câu 11. Loài vật nào nổi tiếng giao tiếp bằng hạ âm, nghe được từ rất xa? Đáp án: Voi. Voi phát những tiếng gầm trầm có tần số dưới ngưỡng tai người nghe được. Hạ âm suy yếu chậm hơn âm cao khi truyền đi, nên đàn voi có thể liên lạc với nhau qua khoảng cách vài kilômét. Ngoài voi, cá voi lớn cũng dùng âm tần số rất thấp truyền xa trong lòng đại dương.

Câu 12. Còi xe cứu thương nghe cao lên khi lại gần và trầm xuống khi đi xa. Đó là hiện tượng gì? Đáp án: Hiệu ứng Doppler, mang tên nhà vật lý người Áo Christian Doppler, người mô tả nó vào năm 1842. Khi nguồn âm tiến về phía bạn, các đỉnh sóng bị dồn sát lại nên tần số nghe được cao hơn; khi nguồn âm đi xa, sóng giãn ra nên tần số thấp hơn. Hiệu ứng này còn được dùng trong máy siêu âm Doppler đo dòng máu và trong súng bắn tốc độ.

Câu 13. Tiếng "ầm" khi máy bay bay nhanh hơn âm thanh là gì? Đáp án: Tiếng nổ siêu thanh. Khi máy bay vượt tốc độ âm thanh, các sóng âm nó tạo ra không kịp chạy trước mà dồn lại thành một mặt sóng xung kích hình nón. Lúc mặt sóng quét qua chỗ bạn đứng, bạn nghe một tiếng nổ lớn. Tiếng nổ này không chỉ xảy ra một lần lúc "phá rào", mà kéo theo máy bay suốt thời gian nó bay siêu thanh.

Bảng tóm tắt: âm thanh qua các con số

Bảng dưới gom những con số gần đúng trong bộ câu hỏi. Các giá trị thay đổi theo nhiệt độ, độ ẩm và loại vật liệu, nên chỉ dùng để hình dung độ lớn.

Đại lượngGiá trị gần đúngGhi nhớ nhanh
Tốc độ âm trong không khíKhoảng 340 m/s3 giây đi được 1 km
Tốc độ âm trong nướcKhoảng 1.500 m/sNhanh gấp khoảng bốn lần không khí
Tốc độ âm trong thépTừ khoảng 5.000 m/sÁp tai vào đường ray nghe tàu từ xa
Ngưỡng nghe của người20 Hz – 20.000 HzDưới là hạ âm, trên là siêu âm
Thang decibelMỗi 10 dB: cường độ gấp 10Tai cảm thấy to gấp khoảng đôi
Âm trong chân khôngKhông truyềnKhông có hạt để rung

Nhìn bảng có thể thấy một quy luật chung: môi trường càng đặc và liên kết càng chặt thì âm đi càng nhanh. Đây là điểm ngược với ánh sáng, vốn đi nhanh nhất trong chân không và chậm lại khi vào nước hay thuỷ tinh. Đặt hai loại sóng này cạnh nhau là cách dễ nhớ cả hai.

Đọc thêm: làm điện thoại cốc giấy để thấy âm đi qua vật rắn

Thí nghiệm cổ điển này minh hoạ trực tiếp câu 3: âm truyền tốt qua vật rắn căng. Bạn cần hai cốc giấy, một sợi dây gai hoặc chỉ dài vài mét và một cây tăm.

  1. Dùng tăm chọc một lỗ nhỏ ở giữa đáy mỗi cốc. Luồn hai đầu dây qua lỗ, thắt nút ở phía trong cốc để dây không tuột ra.
  2. Hai người cầm hai cốc, lùi xa nhau tới khi sợi dây căng thẳng. Dây chùng là âm gần như không truyền được — đây là điều bạn nên thử trước để so sánh.
  3. Một người nói nhỏ vào miệng cốc, người kia áp cốc vào tai. Đáy cốc rung theo giọng nói, dao động chạy dọc sợi dây căng sang đáy cốc bên kia và làm không khí trong cốc rung lại thành tiếng.
  4. Thử chạm ngón tay vào giữa sợi dây khi đang nói: tiếng tắt ngay, vì dao động bị chặn lại. Bước này cho thấy âm thanh thật sự đi qua sợi dây chứ không đi qua không khí giữa hai người.
  5. Thay dây gai bằng dây cước câu cá hoặc dây kim loại mảnh rồi so sánh. Thường dây càng cứng, căng càng đều thì tiếng càng rõ.

Thí nghiệm này phù hợp để làm với học sinh tiểu học: không cần dụng cụ đắt tiền, an toàn, và để lại câu hỏi tốt cho buổi sau — vì sao dây chùng thì không nghe được?

Những câu hay bị trả lời nhầm

"Áp vỏ ốc lên tai nghe được tiếng biển." Âm rì rào trong vỏ ốc thực ra là tiếng ồn xung quanh — tiếng gió, tiếng người, tiếng xe — được khoang vỏ ốc cộng hưởng và khuếch đại ở một số tần số. Cầm chiếc cốc rỗng úp lên tai cũng nghe được âm tương tự, dù bạn đang ngồi giữa phố.

"Sấm là tiếng mây va vào nhau." Sấm là do tia sét nung nóng cột không khí lên rất cao trong thời gian cực ngắn, làm không khí giãn nở đột ngột, tạo sóng âm cực mạnh. Mây không phải vật rắn để va chạm phát ra tiếng.

"Âm thanh đi nhanh nhất trong không khí vì không khí thoáng." Ngược lại, âm đi chậm nhất trong chất khí trong ba trạng thái quen thuộc. Chất rắn mới là nơi âm truyền nhanh nhất.

Ba nhầm lẫn này cùng một gốc: suy từ cảm giác hằng ngày thay vì từ bản chất âm thanh là dao động của hạt. Khi bám vào định nghĩa ấy, bạn tự trả lời được cả những câu chưa từng gặp, chẳng hạn vì sao phi hành gia ngoài không gian phải liên lạc bằng sóng vô tuyến chứ không thể gọi nhau trực tiếp.

Câu hỏi thường gặp

Siêu âm trong y tế có phải cùng loại với tiếng kêu của dơi không?

Cùng bản chất là sóng âm tần số trên ngưỡng nghe của người, nhưng máy siêu âm y tế dùng tần số cao hơn nhiều so với tiếng dơi. Máy phát sóng vào cơ thể và thu sóng dội lại từ các mô để dựng hình ảnh, giống nguyên lý định vị tiếng vang.

Vì sao ở trong phòng trống, tiếng nói nghe ong ong?

Phòng trống có nhiều bề mặt cứng phẳng phản xạ âm, âm dội qua lại nhiều lần trước khi tắt hẳn, gọi là hiện tượng âm vang kéo dài. Khi đặt rèm, thảm, sofa và sách vào, các vật liệu mềm hấp thụ bớt âm, tiếng nói trở nên rõ hơn.

Âm thanh có làm vỡ được cốc thuỷ tinh không?

Về nguyên tắc là có, nhờ cộng hưởng: nếu phát âm rất to đúng tần số dao động riêng của chiếc cốc, biên độ rung tăng dần tới mức thuỷ tinh nứt. Trên thực tế việc này khó, cần âm rất lớn, tần số chính xác và cốc có khuyết tật nhỏ.

Cá có nghe được âm thanh không?

Có. Cá không có tai ngoài nhưng có tai trong và cơ quan đường bên dọc thân để cảm nhận dao động trong nước. Vì âm truyền rất tốt trong nước, tiếng động từ thuyền máy hay tiếng gõ vào thành bể có thể làm cá giật mình.

Tiếng vang khác âm vang ở chỗ nào?

Tiếng vang là khi âm phản xạ tới tai đủ muộn để ta nghe tách thành tiếng thứ hai, như khi gọi to trước vách núi xa. Âm vang là khi âm phản xạ tới quá sớm, chồng lên âm gốc, làm tiếng kéo dài và mờ đi chứ không tách riêng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138