Hệ đơn vị quốc tế, viết tắt SI, là bộ đơn vị đo lường dùng chung trong khoa học, thương mại và đời sống ở gần như mọi quốc gia, gồm bảy đơn vị cơ bản. Mỗi khi bạn cân rau, đo vải hay xem nhiệt độ, bạn đang dùng một phần của hệ thống này.
Bộ 14 câu hỏi dưới đây đi từ những đơn vị quen thuộc tới cách chúng được định nghĩa — có những thay đổi lớn diễn ra rất gần đây, năm 2019. Mỗi câu kèm đáp án và giải thích vì sao. Cuối bài có mục câu hay bị nhầm và bảng tổng hợp để tra lại.
Bảy đơn vị nền móng
Câu 1. Hệ SI có bao nhiêu đơn vị cơ bản, là những đơn vị nào? Đáp án: Bảy: mét (độ dài), kilôgam (khối lượng), giây (thời gian), ampe (cường độ dòng điện), kelvin (nhiệt độ), mol (lượng chất) và candela (cường độ sáng). Mọi đơn vị khác như newton, jun, oát, vôn đều ghép từ bảy đơn vị này nên gọi là đơn vị dẫn xuất. Ví dụ, một newton bằng một kilôgam nhân mét chia giây bình phương.
Câu 2. Mét ban đầu được định nghĩa dựa vào đâu, và hiện nay dựa vào đâu? Đáp án: Ban đầu, cuối thế kỷ 18, mét là một phần mười triệu khoảng cách từ xích đạo tới Bắc Cực đo dọc kinh tuyến qua Paris; từ năm 1983, mét là quãng đường ánh sáng đi trong chân không trong 1/299.792.458 giây. Định nghĩa mới gắn mét với một hằng số tự nhiên, nên phòng thí nghiệm nào đủ thiết bị cũng tái tạo được, không phụ thuộc thanh mét mẫu nào.
Câu 3. Trước năm 2019, kilôgam được định nghĩa bằng gì? Đáp án: Bằng khối lượng của một quả cân mẫu quốc tế bằng hợp kim platin – iridi, đặt tại Văn phòng Cân đo Quốc tế ở Sèvres, gần Paris, dùng từ năm 1889. Vấn đề là các bản sao đem so định kỳ cho thấy khối lượng giữa chúng lệch nhau một lượng cực nhỏ, và không ai biết chắc quả cân mẫu hay bản sao đã thay đổi. Kilôgam là đơn vị cơ bản cuối cùng còn dựa vào một vật thể.
Câu 4. Từ năm 2019, kilôgam được định nghĩa dựa vào gì? Đáp án: Dựa vào hằng số Planck, một hằng số cơ bản của vật lý lượng tử, được ấn định một giá trị chính xác. Định nghĩa mới có hiệu lực từ ngày 20/5/2019, cùng lúc ampe được định nghĩa lại theo điện tích nguyên tố, kelvin theo hằng số Boltzmann và mol theo hằng số Avogadro. Với người đi chợ, một ký rau vẫn y như cũ; thay đổi nằm ở độ bền vững của định nghĩa.
Câu 5. Giây được định nghĩa theo hiện tượng nào? Đáp án: Theo dao động của nguyên tử xêsi-133: một giây là 9.192.631.770 chu kỳ của bức xạ ứng với một chuyển mức năng lượng đặc trưng của nguyên tử này. Định nghĩa dựa trên đồng hồ nguyên tử có từ năm 1967, thay cho cách tính theo chuyển động của Trái Đất vốn không đều. Hệ thống định vị vệ tinh hoạt động được là nhờ đồng hồ nguyên tử chính xác như vậy.
Nhiệt độ, thể tích và tiền tố
Câu 6. Nhiệt độ kelvin và độ C khác nhau thế nào? Đáp án: Một bước 1 kelvin bằng một bước 1 độ C, nhưng điểm 0 khác nhau: 0 K = −273,15 °C. Muốn đổi từ độ C sang kelvin, cộng 273,15. Theo quy ước hiện hành, kelvin viết là "K" và không kèm chữ "độ": nói "300 kelvin", không nói "300 độ K". Thang kelvin không có số âm vì bắt đầu từ độ không tuyệt đối.
Câu 7. Lít có phải đơn vị SI không? Đáp án: Không phải đơn vị SI, nhưng được chấp nhận dùng cùng hệ SI. Một lít bằng đúng một đềximét khối, tức một phần nghìn mét khối. Đơn vị SI của thể tích là mét khối. Ký hiệu lít có thể viết "L" hoặc "l"; chữ L hoa được dùng nhiều để khỏi nhầm với số 1. Tương tự, phút, giờ, ngày cũng là đơn vị ngoài SI nhưng được chấp nhận dùng chung.
Câu 8. Tiền tố "giga" và "nano" có nghĩa là bao nhiêu? Đáp án: Giga là một tỉ (10⁹), nano là một phần tỉ (10⁻⁹). Các tiền tố quen khác: kilo (nghìn), mega (triệu), tera (nghìn tỉ); mili (phần nghìn), micro (phần triệu). Năm 2022, hệ SI bổ sung bốn tiền tố mới cho số cực lớn và cực nhỏ: ronna, quetta, ronto và quecto, dùng cho những lượng như khối lượng Trái Đất hay dữ liệu toàn cầu.
Câu 9. Viết "5 Kg" hay "5 kg" mới đúng? Đáp án: "5 kg". Ký hiệu tiền tố kilo là chữ k thường; chữ K hoa là ký hiệu của kelvin. Quy tắc chung: ký hiệu đơn vị viết thường, trừ đơn vị đặt theo tên người thì chữ đầu viết hoa (N, W, Pa, V). Một chữ hoa sai chỗ có thể đổi nghĩa: "mW" là miliwatt, còn "MW" là megawatt, chênh nhau một tỉ lần.
Câu 10. Hải lý dài bao nhiêu mét, và vì sao vẫn được dùng? Đáp án: Đúng 1.852 mét. Hải lý xuất phát từ độ dài ứng với một phút góc kinh tuyến trên mặt Trái Đất, nên rất tiện cho hàng hải và hàng không khi tính toán theo kinh độ, vĩ độ. Tốc độ một hải lý mỗi giờ gọi là một nút. Hải lý không thuộc hệ SI nhưng vẫn được dùng rộng rãi trên biển và trên không.
Đơn vị trong đời sống
Câu 11. Khi nói một người "nặng 50 kg", về mặt vật lý đó là khối lượng hay trọng lượng? Đáp án: Khối lượng. Khối lượng đo bằng kilôgam, là lượng vật chất, không đổi dù bạn ở Trái Đất hay Mặt Trăng. Trọng lượng là lực hút của Trái Đất lên vật, đo bằng newton; người 50 kg có trọng lượng khoảng 490 newton trên mặt đất, nhưng chỉ khoảng một phần sáu số đó trên Mặt Trăng. Đời thường gọi chung là "nặng" nên hay lẫn.
Câu 12. Năm ánh sáng là đơn vị đo gì? Đáp án: Đo khoảng cách, không phải thời gian. Một năm ánh sáng là quãng đường ánh sáng đi được trong chân không trong một năm, khoảng 9,46 nghìn tỉ km. Nó không thuộc hệ SI nhưng phổ biến trong thiên văn đại chúng. Các nhà thiên văn chuyên nghiệp hay dùng đơn vị parsec, khoảng 3,26 năm ánh sáng.
Câu 13. Một inch bằng bao nhiêu centimét? Đáp án: Đúng 2,54 cm, theo thoả thuận quốc tế năm 1959 giữa các nước dùng hệ đo Anh – Mỹ. Nhờ vậy inch giờ được định nghĩa thông qua mét. Màn hình tivi, điện thoại vẫn ghi kích cỡ bằng inch đo theo đường chéo; một màn hình 6 inch có đường chéo khoảng 15,2 cm.
Câu 14. Một tàu thăm dò sao Hoả của Mỹ bị mất năm 1999 vì lỗi đơn vị. Chuyện gì đã xảy ra? Đáp án: Tàu Mars Climate Orbiter bị mất vì một nhóm dùng đơn vị hệ Anh – Mỹ (pound-lực nhân giây), trong khi phần mềm điều khiển chờ dữ liệu theo hệ mét (newton nhân giây). Sai lệch tích luỹ khiến tàu tiến vào sao Hoả quá thấp và bị phá huỷ trong khí quyển. Đây là ví dụ thường được dẫn trong giáo dục kỹ thuật về lý do phải thống nhất đơn vị.
Đọc thêm: vì sao thế giới cần một hệ đơn vị chung
Trước khi có hệ mét, mỗi vùng, thậm chí mỗi thị trấn có thước, cân riêng. Một "thước" ở nơi này dài hơn nơi khác, việc buôn bán và thu thuế dễ sinh tranh chấp, còn các nhà khoa học khó so sánh kết quả đo của nhau. Cách mạng Pháp cuối thế kỷ 18 đưa ra hệ mét với tham vọng tạo một hệ thống dựa trên tự nhiên, chia theo thập phân, dùng được cho mọi dân tộc.
Ngày 20/5/1875, đại diện mười bảy quốc gia ký Công ước Mét tại Paris, lập ra Văn phòng Cân đo Quốc tế để giữ và so chuẩn các mẫu đo. Ngày ký công ước về sau được chọn làm Ngày Đo lường Thế giới, và không phải ngẫu nhiên mà định nghĩa mới của bốn đơn vị SI được cho hiệu lực đúng ngày 20/5 năm 2019.
Ở Việt Nam, người đi chợ vẫn nói "một lạng", "một cân" theo cách riêng: "lạng" trong đời sống hiện nay thường hiểu là 100 gam, "cân" là kilôgam. Cách gọi dân gian và đơn vị pháp định cùng tồn tại; điều quan trọng là văn bản giấy tờ, hoá đơn và hợp đồng phải ghi theo đơn vị chuẩn để không ai hiểu sai.
Những câu hay bị trả lời nhầm
Các nhầm lẫn dưới đây không làm sai phép đi chợ, nhưng sai trong bài kiểm tra, trong văn bản kỹ thuật và đôi khi gây hậu quả thật.
- "Năm ánh sáng là đơn vị thời gian." Là đơn vị khoảng cách; chữ "năm" chỉ cho biết ánh sáng đi trong bao lâu.
- "Kilôgam vẫn được định nghĩa bằng một quả cân ở Pháp." Từ ngày 20/5/2019, kilôgam định nghĩa qua hằng số Planck; quả cân mẫu nay là hiện vật lịch sử.
- "Viết 300 °K." Kelvin không dùng ký hiệu độ; viết 300 K.
- "Lít là đơn vị SI của thể tích." Đơn vị SI là mét khối; lít được chấp nhận dùng cùng.
- "Cân sức khoẻ đo trọng lượng." Cân thực chất đo lực ép, nhưng được hiệu chỉnh để hiển thị khối lượng theo kilôgam ở gần mặt đất.
Ngoài hệ SI, đời sống Việt Nam còn dùng một số đơn vị truyền thống, đáng biết để khỏi nhầm khi đọc giấy tờ đất đai cũ: một sào Bắc Bộ khoảng 360 m², sào Trung Bộ khoảng 500 m²; một mẫu bằng mười sào. Khi viết văn bản chính thức, đơn vị đo pháp định theo Luật Đo lường hiện hành là cơ sở; bạn nên kiểm văn bản đang có hiệu lực khi cần chính xác.
Bảng tổng hợp bảy đơn vị cơ bản
Bảng dưới gom bảy đơn vị cơ bản của hệ SI, ký hiệu và hằng số dùng để định nghĩa mỗi đơn vị kể từ năm 2019. Đây là phần tra lại nhanh khi bạn đọc sách báo khoa học.
| Đại lượng | Đơn vị | Ký hiệu | Định nghĩa dựa trên |
|---|---|---|---|
| Thời gian | giây | s | Tần số chuyển mức của nguyên tử xêsi-133 |
| Độ dài | mét | m | Tốc độ ánh sáng trong chân không |
| Khối lượng | kilôgam | kg | Hằng số Planck |
| Cường độ dòng điện | ampe | A | Điện tích nguyên tố |
| Nhiệt độ nhiệt động | kelvin | K | Hằng số Boltzmann |
| Lượng chất | mol | mol | Hằng số Avogadro |
| Cường độ sáng | candela | cd | Hiệu suất phát sáng của một bức xạ xác định |
Điểm đáng chú ý của bảng: kể từ 2019, cả bảy đơn vị đều gắn với hằng số tự nhiên chứ không gắn với vật thể nào. Nếu một ngày nào đó cần đo lường ở nơi xa xôi, chỉ cần biết các hằng số ấy là dựng lại được toàn bộ hệ thống — điều mà những người khởi xướng hệ mét cuối thế kỷ 18 từng mong muốn: đơn vị "cho mọi người, mọi thời".
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gọi là hệ mét?
Hệ mét ra đời ở Pháp cuối thế kỷ 18, lấy mét làm gốc và chia nhỏ hay nhân lên theo bội số của mười. Hệ SI hiện đại được Đại hội Cân đo Quốc tế chính thức đặt tên năm 1960, là phiên bản phát triển của hệ mét.
Đơn vị đặt theo tên nhà khoa học có viết hoa khi viết đầy đủ không?
Khi viết đầy đủ bằng chữ, tên đơn vị viết thường như newton, oát, vôn; chỉ ký hiệu viết hoa chữ đầu như N, W, V. Riêng độ C viết là độ Celsius hoặc °C. Quy ước này giúp phân biệt tên đơn vị với tên người.
Một ki-lô-oát giờ là gì?
Đó là lượng điện năng một thiết bị công suất một kilôoát tiêu thụ trong một giờ, bằng 3,6 triệu jun. Hoá đơn tiền điện gọi đơn vị này là "số điện". Ki-lô-oát giờ không phải đơn vị SI cơ bản nhưng được dùng rất rộng rãi trong đời sống.
Calo trên nhãn thực phẩm là đơn vị gì?
Calo là đơn vị năng lượng cũ, ngoài hệ SI; "Calo" trên nhãn thực phẩm thường là kilocalo. Đơn vị SI của năng lượng là jun; một kilocalo bằng khoảng 4,184 kilojun, nên nhiều nhãn ghi cả hai con số song song.
Vì sao đồng hồ nguyên tử chính xác hơn đồng hồ thông thường?
Đồng hồ thông thường đếm dao động của con lắc hay tinh thể thạch anh, vốn thay đổi chút ít theo nhiệt độ và độ già của vật liệu. Đồng hồ nguyên tử đếm dao động của nguyên tử, vốn giống hệt nhau ở mọi nơi, nên sai lệch cực kỳ nhỏ trong hàng triệu năm.