Bộ câu hỏi này đi qua những nguyên tố hoá học người ta gặp hằng ngày — hydro, oxy, sắt, vàng, bạc, thuỷ ngân, carbon — và những điều quanh chúng mà sách giáo khoa lẫn bách khoa đều thống nhất. Mỗi câu có đáp án ngay bên dưới, kèm giải thích vì sao, để bạn hiểu chứ không chỉ thuộc.
Bạn có thể đọc lướt, tự trả lời trong đầu trước khi xem đáp án, hoặc dùng để ôn cùng người nhà. Không có chuyện tính điểm ở đây: chỗ nào trả lời sai thường lại là chỗ đáng nhớ nhất. Cuối bài có mục những câu hay bị trả lời nhầm và bảng đáp án nhanh để xem lại.
Phần 1: Nguyên tố nhiều nhất ở đâu
Câu 1. Nguyên tố nào phổ biến nhất trong vũ trụ? Đáp án: Hydro (H). Hydro chiếm khoảng ba phần tư khối lượng vật chất thông thường của vũ trụ, heli đứng thứ hai. Lý do nằm ở lịch sử vũ trụ: ngay sau Vụ Nổ Lớn, hầu như chỉ có hydro và heli được tạo thành; các nguyên tố nặng hơn ra đời muộn hơn nhiều, trong lòng các ngôi sao. Hydro cũng là nguyên tố có số hiệu nguyên tử 1, nguyên tử chỉ gồm một proton và một electron.
Câu 2. Trong vỏ Trái Đất, nguyên tố nào chiếm khối lượng lớn nhất? Đáp án: Oxy (O), khoảng gần một nửa khối lượng vỏ Trái Đất, tiếp theo là silic. Nhiều người đoán sắt, vì lõi Trái Đất giàu sắt, nhưng câu hỏi nói về lớp vỏ. Oxy ở vỏ không nằm dưới dạng khí mà gắn trong đá: cát, thạch anh, đất sét đều là hợp chất của oxy với silic, nhôm và các kim loại khác.
Câu 3. Khí nào chiếm phần lớn nhất trong không khí ta thở? Đáp án: Nitơ (N), khoảng 78% thể tích không khí khô; oxy chỉ khoảng 21%, phần nhỏ còn lại chủ yếu là argon và một lượng rất nhỏ carbon dioxide. Nitơ trong không khí khá trơ nên cơ thể hít vào rồi thở ra gần như nguyên vẹn. Cây cối cũng không tự dùng được nitơ dạng khí; chúng cần vi khuẩn cố định đạm hoặc phân bón để chuyển nitơ thành dạng hấp thụ được.
Câu 4. Hiện có bao nhiêu nguyên tố hoá học đã được xác nhận và đặt tên? Đáp án: 118 nguyên tố. Bốn ô cuối cùng của chu kỳ 7 là nihonium (113), moscovium (115), tennessine (117) và oganesson (118) được Liên minh Quốc tế về Hoá học thuần tuý và Ứng dụng (IUPAC) công bố tên chính thức năm 2016. Các nguyên tố nặng nhất chỉ tồn tại vài phần nghìn giây trong phòng thí nghiệm, được tạo ra từng vài nguyên tử một.
Câu 5. Ai là người công bố bảng tuần hoàn và để lại những ô trống nổi tiếng? Đáp án: Dmitri Mendeleev, nhà hoá học người Nga, năm 1869. Ông xếp các nguyên tố theo khối lượng nguyên tử và tính chất lặp lại, chấp nhận để trống vài ô vì tin rằng sẽ có nguyên tố chưa được tìm ra. Sau đó gali, scandi và germani được phát hiện với tính chất rất gần dự đoán của ông — đây là lý do bảng của Mendeleev được tin dùng rộng rãi.
Phần 2: Ký hiệu lạ và tên gọi
Câu 6. Vì sao ký hiệu của vàng là Au chứ không phải chữ cái nào trong tên tiếng Anh? Đáp án: Au lấy từ tiếng Latinh aurum. Nhiều ký hiệu hoá học được đặt theo tên Latinh vì các nguyên tố này đã được biết từ thời cổ, khi tiếng Latinh là ngôn ngữ của học thuật châu Âu. Bạc là Ag (argentum), đồng là Cu (cuprum), chì là Pb (plumbum), thiếc là Sn (stannum). Tiếng Việt gọi theo tên riêng nên càng khó đoán, vì thế đây là nhóm câu hay bị nhầm nhất.
Câu 7. Fe là ký hiệu của nguyên tố nào? Đáp án: Sắt, từ tiếng Latinh ferrum. Từ gốc này còn sống trong nhiều từ hiện đại, như "ferrite" trong kỹ thuật vật liệu. Sắt là kim loại được dùng nhiều nhất trong đời sống dưới dạng thép, tức sắt pha một lượng nhỏ carbon. Trong cơ thể người, sắt nằm trong hemoglobin của hồng cầu, giúp máu chở oxy đi khắp nơi.
Câu 8. Na và K là hai nguyên tố nào, vì sao ký hiệu không giống tên? Đáp án: Na là natri, K là kali. Na lấy từ natrium, K từ kalium — tên Latinh hoá do nhà hoá học Thuỵ Điển Berzelius dùng khi đặt hệ ký hiệu đầu thế kỷ 19. Tiếng Việt may mắn giữ gần tên gốc nên dễ nhớ hơn tiếng Anh (sodium, potassium). Cả hai đều là kim loại kiềm mềm, cắt được bằng dao, phản ứng mạnh với nước nên phải bảo quản trong dầu.
Câu 9. Thuỷ ngân có ký hiệu Hg. Chữ Hg nghĩa là gì? Đáp án: Hydrargyrum, nghĩa là "bạc lỏng" hay "bạc nước" trong tiếng Hy Lạp Latinh hoá. Cái tên tả đúng vẻ ngoài của thuỷ ngân: sáng như bạc và chảy như nước. Tên tiếng Việt "thuỷ ngân" cũng mang cùng ý ấy — thuỷ là nước, ngân là bạc. Hiếm có nguyên tố nào mà tên Việt và tên Latinh trùng nghĩa khít như vậy.
Câu 10. Ruột bút chì làm từ chì phải không? Đáp án: Không. Ruột bút chì là than chì (graphite) trộn đất sét, tức là carbon, không có chì kim loại. Tên gọi là di sản từ thời người châu Âu tưởng khoáng vật than chì là một dạng quặng chì vì vết đen nó để lại. Thời La Mã, người ta có viết bằng que chì thật, nên chữ "chì" bám theo tới nay dù thành phần đã khác hẳn.
Phần 3: Tính chất đặc biệt
Câu 11. Ở nhiệt độ phòng, những nguyên tố nào ở thể lỏng? Đáp án: Thuỷ ngân (kim loại) và brom (phi kim). Đây là hai nguyên tố duy nhất lỏng ở điều kiện phòng thông thường. Gali và xesi nằm sát ranh giới: gali nóng chảy ở khoảng 30 °C nên có thể tan chảy khi cầm trong lòng bàn tay. Brom là chất lỏng màu nâu đỏ, bốc hơi mùi hắc và độc, khác hẳn vẻ sáng bóng của thuỷ ngân.
Câu 12. Kim loại nào dẫn điện tốt nhất? Đáp án: Bạc (Ag), nhỉnh hơn đồng một chút. Dây điện trong nhà làm bằng đồng vì đồng dẫn điện gần bằng bạc mà rẻ hơn rất nhiều và trữ lượng lớn. Bạc vẫn được dùng ở chỗ cần tiếp xúc điện rất tốt trong một số linh kiện. Nhôm dẫn điện kém hơn đồng nhưng nhẹ, nên hay gặp trên đường dây tải điện cao thế.
Câu 13. Kim cương và than chì khác nhau ở nguyên tố hay ở cách sắp xếp? Đáp án: Ở cách sắp xếp nguyên tử; cả hai đều chỉ gồm carbon. Hiện tượng một nguyên tố tồn tại ở nhiều dạng gọi là thù hình. Trong kim cương, mỗi nguyên tử carbon liên kết chặt với bốn nguyên tử khác thành mạng không gian ba chiều, nên rất cứng. Trong than chì, carbon xếp thành từng lớp phẳng trượt lên nhau dễ dàng, nên mềm và để lại vệt trên giấy.
Câu 14. Khí heli được phát hiện lần đầu ở đâu? Đáp án: Trên Mặt Trời, trước khi tìm thấy trên Trái Đất. Năm 1868, khi quan sát nhật thực, các nhà thiên văn thấy một vạch màu vàng lạ trong quang phổ ánh sáng Mặt Trời, không khớp với nguyên tố nào đã biết. Tên heli lấy từ chữ Hy Lạp helios, nghĩa là Mặt Trời. Gần ba mươi năm sau, heli mới được tách ra trong phòng thí nghiệm từ một khoáng vật trên mặt đất.
Câu 15. Kim loại nào có nhiệt độ nóng chảy cao nhất? Đáp án: Vonfram (W), nóng chảy ở khoảng 3.400 °C. Nhờ vậy vonfram được chọn làm dây tóc bóng đèn sợi đốt: dây nóng tới mức phát sáng trắng mà không chảy. Ký hiệu W lấy từ tên wolfram, cách gọi trong tiếng Đức. Ngày nay bóng sợi đốt ít dùng, nhưng vonfram vẫn có mặt trong mũi khoan, que hàn và các chi tiết chịu nhiệt.
Những câu hay bị trả lời nhầm
Ba nhầm lẫn dưới đây xuất hiện rất thường, kể cả ở người học khá. Chúng nhầm không phải vì thiếu kiến thức mà vì một chữ trong câu hỏi bị đọc lướt.
| Hay nghĩ | Thực tế | Vì sao dễ nhầm |
|---|---|---|
| Nước là một nguyên tố | Nước là hợp chất của hydro và oxy (H₂O) | Triết học cổ Hy Lạp coi nước là một trong bốn "nguyên tố" cùng đất, lửa, khí; chữ "nguyên tố" khi đó có nghĩa khác hẳn hoá học hiện đại. |
| Oxy chiếm phần lớn không khí | Nitơ khoảng 78%, oxy khoảng 21% | Oxy là khí ta cần nên được nhắc nhiều, dễ tưởng là nhiều nhất. |
| Sắt là nguyên tố nhiều nhất trong vỏ Trái Đất | Oxy nhiều nhất, sau đó là silic | Nhầm giữa vỏ và lõi; lõi Trái Đất mới giàu sắt và niken. |
| Ruột bút chì có chì | Ruột bút chì là than chì và đất sét | Tên gọi giữ lại từ thời châu Âu tưởng than chì là quặng chì. |
Mẹo đọc câu hỏi: gạch chân trong đầu chữ chỉ phạm vi — "trong vũ trụ", "trong vỏ Trái Đất", "trong không khí", "ở nhiệt độ phòng". Cùng một câu "nguyên tố nào nhiều nhất" có ba đáp án khác nhau tuỳ phạm vi: hydro, oxy hoặc nitơ.
Đọc thêm: cách nhớ ký hiệu bằng nhóm
Thay vì học rời từng ký hiệu, bạn có thể chia chúng thành ba nhóm theo cách đặt tên. Cách chia này không phải quy tắc chính thức, chỉ là lối nhớ giúp đầu óc có chỗ để bám.
- Nhóm "chữ đầu tên quen": H (hydro), O (oxy), N (nitơ), C (carbon), S (lưu huỳnh — sulfur), P (photpho). Đây là các phi kim có trong cơ thể sống, gặp nhiều trong sách sinh học.
- Nhóm Latinh cổ: Au (vàng), Ag (bạc), Cu (đồng), Fe (sắt), Pb (chì), Sn (thiếc), Hg (thuỷ ngân). Đây là những kim loại loài người dùng từ hàng nghìn năm trước, nên mang tên cổ.
- Nhóm tên Latinh hoá thế kỷ 19: Na (natri), K (kali), W (vonfram), Sb (antimon — stibium). Tiếng Việt hay giữ gần tên gốc nên đọc tên Việt là đoán được ký hiệu.
- Nhóm đặt theo nơi chốn hoặc thiên thể: heli theo Mặt Trời, gali theo tên cổ của nước Pháp, germani theo nước Đức. Tên kể lại câu chuyện phát hiện.
Khi ôn, bạn thử nói to ký hiệu kèm tên gốc, ví dụ "Pb — plumbum — chì": chữ plumbum còn sống trong từ "plumber" (thợ ống nước) vì ống nước thời La Mã làm bằng chì. Một câu chuyện nhỏ như vậy giữ ký hiệu trong trí nhớ lâu hơn nhiều so với đọc lặp lại.
Bảng đáp án nhanh
Bảng dưới gom đáp án của 15 câu để bạn xem lại sau khi đã tự trả lời. Che cột bên phải rồi đọc cột câu hỏi là cách ôn nhanh nhất.
| Câu | Nội dung hỏi | Đáp án |
|---|---|---|
| 1 | Nguyên tố phổ biến nhất vũ trụ | Hydro |
| 2 | Nhiều nhất trong vỏ Trái Đất | Oxy |
| 3 | Khí chiếm phần lớn không khí | Nitơ |
| 4 | Số nguyên tố đã xác nhận | 118 |
| 5 | Người công bố bảng tuần hoàn 1869 | Mendeleev |
| 6 | Au là gì | Vàng, từ aurum |
| 7 | Fe là gì | Sắt, từ ferrum |
| 8 | Na và K | Natri và kali |
| 9 | Nghĩa của Hg | Bạc lỏng |
| 10 | Ruột bút chì | Than chì, không phải chì |
| 11 | Nguyên tố lỏng ở nhiệt độ phòng | Thuỷ ngân, brom |
| 12 | Kim loại dẫn điện tốt nhất | Bạc |
| 13 | Kim cương và than chì | Cùng là carbon, khác cách xếp |
| 14 | Heli được thấy đầu tiên ở đâu | Trong quang phổ Mặt Trời |
| 15 | Kim loại nóng chảy cao nhất | Vonfram |
Nếu muốn đi sâu hơn sau bộ câu này, bạn có thể tìm hiểu về các nhóm trong bảng tuần hoàn như kim loại kiềm, halogen, khí hiếm: mỗi nhóm có tính chất giống nhau vì cùng số electron ở lớp ngoài cùng, và đó chính là lý do bảng tuần hoàn "tuần hoàn".
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bảng tuần hoàn xếp theo số proton chứ không theo khối lượng như Mendeleev?
Mendeleev xếp theo khối lượng vì thời đó chưa ai biết cấu tạo hạt nhân. Đầu thế kỷ 20, Henry Moseley đo tia X của các nguyên tố và chỉ ra rằng số proton mới quyết định thứ tự. Xếp theo số proton sửa được vài cặp từng bị đảo, như argon và kali.
Nguyên tố nhân tạo là gì?
Đó là nguyên tố không có sẵn đáng kể trong tự nhiên, được tạo ra trong lò phản ứng hoặc máy gia tốc bằng cách bắn hạt nhân vào nhau. Phần lớn các nguyên tố sau urani thuộc nhóm này và thường phân rã rất nhanh, chỉ tồn tại trong thời gian ngắn.
Có phải mọi kim loại đều màu trắng bạc?
Hầu hết kim loại có ánh trắng bạc hoặc xám, nhưng có ngoại lệ dễ thấy: vàng màu vàng, đồng màu đỏ cam. Màu khác thường của hai kim loại này đến từ cách electron của chúng hấp thụ một phần ánh sáng xanh lam, để lại sắc vàng đỏ phản xạ tới mắt.
Đồng vị là gì, có liên quan tới bộ câu này không?
Đồng vị là các dạng của cùng một nguyên tố có số proton giống nhau nhưng số neutron khác nhau. Ví dụ carbon-12 và carbon-14 đều là carbon. Chúng có cùng ký hiệu, cùng vị trí trong bảng tuần hoàn, chỉ khác khối lượng và độ bền của hạt nhân.
Nguyên tố nào nhiều nhất trong cơ thể người?
Theo khối lượng, oxy nhiều nhất trong cơ thể người, chủ yếu vì cơ thể chứa rất nhiều nước. Tiếp theo là carbon, hydro và nitơ. Nếu đếm theo số nguyên tử thay vì khối lượng thì hydro đứng đầu, vì nguyên tử hydro rất nhẹ nhưng có mặt ở khắp nơi.
Có nên học thuộc toàn bộ 118 ký hiệu không?
Với người học phổ thông, nắm chắc khoảng hai mươi đến ba mươi nguyên tố hay gặp là đủ để đọc hiểu sách báo khoa học. Các nguyên tố hiếm có thể tra khi cần. Hiểu vì sao các nguyên tố trong cùng nhóm giống nhau có ích hơn thuộc lòng cả bảng.