Những tác phẩm văn học thế giới hay được hỏi nhất là các sử thi Hy Lạp của Homer, Thần khúc của Dante, Don Quixote của Cervantes, kịch Shakespeare, tiểu thuyết của Victor Hugo, Tolstoy, Dostoevsky, và một số tác phẩm thế kỷ 20 như Ông già và biển cả, Trăm năm cô đơn, Hoàng tử bé. Phần lớn câu hỏi xoay quanh việc ghép đúng tác giả, tác phẩm, quốc gia và nhân vật chính.
Bài gồm 15 câu, sắp gần theo thời gian từ cổ đại đến thế kỷ 20, mỗi câu kèm đáp án và một vài chi tiết giúp nhớ lâu. Cuối bài có mục những câu hay bị gán nhầm, như câu nói nổi tiếng của Sherlock Holmes thật ra không có trong truyện gốc.
Từ cổ đại đến thời Phục hưng
Câu 1. Hai sử thi Iliad và Odyssey được gắn với tên ai? Đáp án: Homer, nhà thơ Hy Lạp cổ đại. Iliad kể một giai đoạn của cuộc chiến thành Troy, xoay quanh cơn giận của Achilles; Odyssey kể hành trình mười năm trở về quê của Odysseus (trong bản dịch tiếng Việt thường gọi là Uy-lít-xơ hoặc Ô-đi-xê). Giới nghiên cứu vẫn bàn về việc Homer là một người cụ thể hay là tên gọi cho cả một truyền thống hát kể truyền miệng.
Câu 2. Thần khúc của Dante gồm mấy phần? Đáp án: ba phần — Địa ngục, Luyện ngục và Thiên đường — kể hành trình tưởng tượng của chính tác giả. Dante Alighieri là nhà thơ Ý, viết tác phẩm đầu thế kỷ 14. Điều quan trọng về mặt ngôn ngữ: ông viết bằng phương ngữ vùng Tuscany chứ không bằng tiếng La-tinh, và chính tác phẩm này góp phần lớn làm nền cho tiếng Ý chuẩn về sau.
Câu 3. Nhân vật lao vào đánh những chiếc cối xay gió là ai? Đáp án: Don Quixote, trong tiểu thuyết cùng tên của Miguel de Cervantes, Tây Ban Nha. Phần một ra năm 1605, phần hai năm 1615. Một quý tộc nghèo đọc quá nhiều truyện hiệp sĩ, tưởng mình là hiệp sĩ giang hồ, cùng người giám mã Sancho Panza lên đường; cối xay gió bị ông tưởng là những gã khổng lồ. Nhiều nhà phê bình coi đây là một trong những tiểu thuyết hiện đại đầu tiên của châu Âu.
Câu 4. Câu "Tồn tại hay không tồn tại" là lời của nhân vật nào? Đáp án: hoàng tử Hamlet, trong vở bi kịch Hamlet của William Shakespeare, nhà viết kịch người Anh. Đây là đoạn độc thoại nổi tiếng nhất của kịch Anh, khi Hamlet suy tư về sống và chết. Shakespeare để lại khoảng gần bốn mươi vở kịch, trong đó Romeo và Juliet, Macbeth, Vua Lear, Othello thường được nhắc cùng Hamlet.
Câu 5. Ngày Sách và Bản quyền Thế giới 23/4 liên quan đến hai nhà văn nào? Đáp án: Cervantes và Shakespeare. Cả hai mất năm 1616, và ngày 23/4 được UNESCO chọn một phần để tưởng nhớ họ cùng một số nhà văn khác. Một chi tiết thú vị: hai ngày mất được ghi theo hai loại lịch khác nhau đang dùng ở Tây Ban Nha và Anh thời đó, nên thật ra hai người không mất cùng một ngày theo lịch hiện nay.
Thế kỷ 18 và 19: tiểu thuyết lên ngôi
Câu 6. Robinson Crusoe sống bao lâu trên hoang đảo? Đáp án: 28 năm, theo tiểu thuyết của Daniel Defoe xuất bản năm 1719 tại Anh. Sau vụ đắm tàu, Robinson một mình dựng nhà, trồng trọt, chăn nuôi, ghi chép từng ngày; về sau anh cứu một người bản địa và đặt tên là Thứ Sáu theo ngày gặp. Tác phẩm hay được coi là một trong những tiểu thuyết đầu tiên của văn học Anh và đẻ ra cả một dòng truyện về người sống sót trên đảo.
Câu 7. Nhà văn Đức nào viết Faust và Nỗi đau của chàng Werther? Đáp án: Johann Wolfgang von Goethe. Nỗi đau của chàng Werther (1774) là tiểu thuyết dạng thư từ làm ông nổi tiếng khắp châu Âu khi còn rất trẻ. Faust là vở kịch thơ ông viết gần như suốt đời, kể về học giả bán linh hồn cho quỷ Mephisto để đổi lấy hiểu biết và trải nghiệm. Goethe còn làm khoa học, nghiên cứu màu sắc và thực vật.
Câu 8. Jean Valjean là nhân vật chính của tác phẩm nào? Đáp án: Những người khốn khổ của Victor Hugo, Pháp, xuất bản năm 1862. Jean Valjean bị tù gần hai mươi năm chỉ vì lấy trộm một ổ bánh mì và những lần vượt ngục, ra tù rồi được một vị giám mục cảm hoá, trở thành người lương thiện. Victor Hugo còn viết Nhà thờ Đức Bà Paris (1831) với nhân vật Quasimodo, người kéo chuông gù lưng.
Câu 9. Chiến tranh và hòa bình viết về cuộc chiến nào? Đáp án: cuộc chiến giữa nước Nga và quân đội của Napoléon đầu thế kỷ 19, đỉnh điểm là năm 1812. Tác giả Lev Tolstoy đan xen số phận nhiều gia đình quý tộc Nga với các sự kiện lịch sử thật. Tolstoy còn viết Anna Karenina. Cùng thời có Fyodor Dostoevsky với Tội ác và hình phạt (1866), kể về chàng sinh viên Raskolnikov.
Thế kỷ 20: Hemingway và O. Henry
Câu 10. Ông già và biển cả mang lại cho Hemingway giải thưởng nào? Đáp án: giải Pulitzer năm 1953, và tác phẩm được nhắc đến khi ông nhận giải Nobel Văn học năm 1954. Truyện kể ông lão đánh cá Santiago ở Cuba vật lộn ba ngày với con cá kiếm khổng lồ, rồi đàn cá mập rỉa sạch thịt trên đường về. Hemingway nổi tiếng với "nguyên lý tảng băng trôi": viết ít, để phần lớn ý nghĩa chìm dưới bề mặt câu chữ.
Câu 11. O. Henry, tác giả Chiếc lá cuối cùng, là tên thật hay bút danh? Đáp án: bút danh của nhà văn Mỹ William Sydney Porter. Ông viết hàng trăm truyện ngắn, nổi tiếng với những cái kết bất ngờ. Trong Chiếc lá cuối cùng, cô gái Giôn-xi ốm nặng tin rằng mình sẽ đi khi chiếc lá thường xuân cuối cùng rụng; chiếc lá không bao giờ rụng hoá ra là bức vẽ của cụ hoạ sĩ già Bơ-men trong đêm mưa bão.
Truyện cho thiếu nhi và tiểu thuyết Mỹ Latinh
Câu 12. Nhà văn Đan Mạch nào có ngày sinh được chọn làm Ngày Sách thiếu nhi quốc tế? Đáp án: Hans Christian Andersen, sinh ngày 2/4/1805. Ông là tác giả của Nàng tiên cá, Cô bé bán diêm, Bộ quần áo mới của hoàng đế, Vịt con xấu xí. Khác với anh em Grimm sưu tầm truyện dân gian, phần lớn truyện của Andersen là do ông tự sáng tác, nhiều truyện mang nỗi buồn chứ không kết thúc có hậu.
Câu 13. Hoàng tử bé do ai viết, ra đời năm nào? Đáp án: Antoine de Saint-Exupéry, nhà văn và phi công người Pháp, xuất bản năm 1943. Tác giả tự vẽ minh hoạ cho sách. Truyện kể một phi công gặp nạn giữa sa mạc và gặp cậu bé đến từ một tiểu hành tinh nhỏ. Sách được viết cho thiếu nhi nhưng chứa nhiều suy tư về tình bạn, trách nhiệm và cách người lớn đánh mất sự hồn nhiên.
Câu 14. Làng Macondo xuất hiện trong tiểu thuyết nào? Đáp án: Trăm năm cô đơn của Gabriel García Márquez, nhà văn Colombia, xuất bản năm 1967. Tiểu thuyết kể bảy thế hệ dòng họ Buendía ở ngôi làng tưởng tượng Macondo, đan xen chuyện thường ngày với những chi tiết kỳ ảo được kể bằng giọng bình thản. Tác phẩm là tiêu biểu cho chủ nghĩa hiện thực huyền ảo của Mỹ Latinh; Márquez nhận Nobel Văn học năm 1982.
Những câu hay bị gán nhầm
Nhầm 1: "Frankenstein là tên con quái vật." Trong tiểu thuyết của Mary Shelley (1818), Victor Frankenstein là nhà khoa học trẻ tạo ra sinh vật; sinh vật ấy không có tên riêng. Việc gọi con quái vật là Frankenstein đến từ phim ảnh và cách nói đại chúng về sau.
Nhầm 2: "Sherlock Holmes hay nói câu: Đơn giản thôi, Watson thân mến." Câu nói nguyên văn này không xuất hiện trong các truyện Sherlock Holmes do Arthur Conan Doyle viết. Holmes có nói "đơn giản" ở vài chỗ, nhưng cụm câu hoàn chỉnh chủ yếu phổ biến qua phim và các tác phẩm phỏng theo. Đây là ví dụ điển hình của trích dẫn được nhớ nhầm.
Nhầm 3: "Cô bé quàng khăn đỏ là truyện của anh em Grimm." Anh em Grimm có in một dị bản đầu thế kỷ 19, nhưng trước đó Charles Perrault ở Pháp đã in một bản năm 1697, với cái kết cô bé bị sói ăn mà không ai cứu. Câu chuyện vốn từ truyện kể dân gian châu Âu, nên nói "Grimm sáng tác" là không đúng.
Câu 15 và phần đọc thêm: văn học châu Á trong chương trình
Câu 15. Lỗ Tấn, tác giả AQ chính truyện, là nhà văn nước nào? Đáp án: Trung Quốc. Lỗ Tấn là bút danh của Chu Thụ Nhân, người từng học y ở Nhật rồi bỏ nghề y để viết văn, vì cho rằng chữa tinh thần cho người dân quan trọng hơn chữa thân thể. AQ chính truyện khắc hoạ kiểu tự an ủi bằng tưởng tượng mà người đọc quen gọi là "tinh thần AQ", còn truyện ngắn Cố hương hay được đưa vào sách giáo khoa Việt Nam.
Văn học châu Á còn có những tác phẩm kinh điển khác mà học sinh Việt Nam hay gặp: thơ Đường với Lý Bạch, Đỗ Phủ; tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa của La Quán Trung; thơ của Rabindranath Tagore, nhà thơ Ấn Độ nhận giải Nobel Văn học năm 1913 — người châu Á đầu tiên nhận giải này. Nếu muốn mở rộng, đây là ba hướng đọc tốt.
Một cách nhớ tác giả nước ngoài hiệu quả là ghép theo quốc gia và thế kỷ, thay vì học rời từng cặp. Ví dụ: Pháp thế kỷ 19 có Hugo, Balzac, Flaubert; Nga thế kỷ 19 có Pushkin, Tolstoy, Dostoevsky, Chekhov; Mỹ thế kỷ 20 có Hemingway, Steinbeck. Khi gặp tên tác phẩm lạ, bạn có thể đoán gần đúng thời kỳ và quốc gia.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Don Quixote được coi là tiểu thuyết hiện đại đầu tiên?
Nhiều nhà phê bình cho rằng Don Quixote mở ra tiểu thuyết hiện đại vì nhân vật có đời sống nội tâm phức tạp, tác phẩm tự giễu chính các thể loại truyện hiệp sĩ trước nó và đặt câu hỏi về ranh giới giữa ảo tưởng với thực tại. Đây là nhận định phổ biến, không phải định nghĩa duy nhất.
Giải Nobel Văn học có từ năm nào?
Giải Nobel Văn học được trao lần đầu năm 1901, cùng các giải Nobel khác theo di chúc của Alfred Nobel. Người đầu tiên nhận giải là nhà thơ Pháp Sully Prudhomme. Giải do Viện Hàn lâm Thụy Điển xét chọn, và thường cân nhắc toàn bộ sự nghiệp của nhà văn chứ không chỉ một tác phẩm.
Đọc tác phẩm kinh điển qua bản dịch có làm mất giá trị không?
Bản dịch luôn mất đi một phần nhạc điệu và chơi chữ của nguyên tác, nhất là với thơ. Tuy vậy, cốt truyện, nhân vật và tư tưởng phần lớn vẫn được giữ. Nếu có nhiều bản dịch, bạn nên chọn bản của dịch giả có uy tín và đọc kèm lời giới thiệu.
Tác phẩm nào phù hợp để bắt đầu đọc văn học thế giới?
Những tác phẩm ngắn, cốt truyện rõ như Ông già và biển cả, Hoàng tử bé, truyện ngắn của O. Henry hay Chekhov là điểm khởi đầu dễ. Sau đó bạn có thể chuyển sang tiểu thuyết dài như Những người khốn khổ. Đọc từ ngắn đến dài giúp không bị nản giữa chừng.
Sử thi khác tiểu thuyết ở điểm nào?
Sử thi là tác phẩm tự sự dài, thường bằng thơ, kể về những anh hùng và sự kiện lớn của cộng đồng, có gốc từ truyền miệng. Tiểu thuyết là văn xuôi, xuất hiện muộn hơn, chú ý đời sống cá nhân và tâm lý nhân vật. Iliad là sử thi, Những người khốn khổ là tiểu thuyết.