TongQuat.comTổng Quát
Ngôn ngữ và văn học

Câu hỏi văn học trung đại Việt Nam: 15 câu về tác giả và tác phẩm

15 câu hỏi văn học trung đại Việt Nam: Nam quốc sơn hà, Hịch tướng sĩ, Bình Ngô đại cáo, Chinh phụ ngâm, Nguyễn Khuyến, Tú Xương, mỗi câu có giải thích.

Ancient temple of literature courtyard in Hanoi with stone stelae on turtle backs, student seen from behind walking among them, misty morning, low angle

Văn học trung đại Việt Nam kéo dài khoảng từ thế kỷ 10 đến hết thế kỷ 19, gồm hai bộ phận song song: văn học viết bằng chữ Hán và văn học viết bằng chữ Nôm. Những tác phẩm hay được hỏi nhất là các áng văn yêu nước (Nam quốc sơn hà, Hịch tướng sĩ, Bình Ngô đại cáo), các khúc ngâm (Chinh phụ ngâm, Cung oán ngâm khúc) và thơ Nôm của Hồ Xuân Hương, Nguyễn Khuyến, Tú Xương.

Dưới đây là 15 câu hỏi về tác giả, tác phẩm, kèm đáp án và giải thích bối cảnh. Truyện Kiều được dành riêng một bài khác nên không lặp lại ở đây. Những chỗ còn tranh luận về tác giả được nói rõ, vì đó chính là chỗ đề hỏi hay gài.

Những áng văn gắn với dựng nước và giữ nước

Câu 1. Bài thơ Nam quốc sơn hà của ai? Đáp án: tương truyền của Lý Thường Kiệt, gắn với cuộc kháng chiến chống Tống bên phòng tuyến sông Như Nguyệt năm 1077. Chữ "tương truyền" rất quan trọng: bài thơ không ký tên, và có ý kiến cho rằng nó đã xuất hiện từ thời Lê Hoàn chống Tống năm 981. Bài thơ thất ngôn tứ tuyệt chữ Hán này thường được gọi là bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên của dân tộc.

Câu 2. Chiếu dời đô được ban năm nào, dời từ đâu về đâu? Đáp án: năm 1010, vua Lý Thái Tổ (Lý Công Uẩn) dời đô từ Hoa Lư về thành Đại La, đổi tên là Thăng Long. Bài chiếu lập luận rằng Đại La ở giữa trời đất, thế đất rộng mà bằng, tiện giao thông bốn phương, xứng là kinh đô muôn đời. Hoa Lư nay thuộc tỉnh Ninh Bình, Thăng Long là Hà Nội ngày nay.

Câu 3. Hịch tướng sĩ do ai viết và nhằm mục đích gì? Đáp án: Trần Quốc Tuấn (Hưng Đạo Vương), viết trước cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ hai (1285) để khích lệ tướng sĩ học tập binh thư, chuẩn bị đánh giặc. Bài hịch vừa nêu gương trung nghĩa trong sử sách, vừa phê phán thẳng thói ham chơi của tướng sĩ, rồi chỉ ra con đường đúng. Nó là mẫu mực của thể hịch trong văn học Việt Nam.

Câu 4. Bình Ngô đại cáo ra đời năm nào, ai soạn? Đáp án: năm 1428, Nguyễn Trãi thay lời Lê Lợi soạn để bố cáo thiên hạ sau khi cuộc kháng chiến chống quân Minh kết thúc, giặc rút về nước. Bài cáo viết bằng chữ Hán theo lối văn biền ngẫu, mở đầu bằng tư tưởng nhân nghĩa "yên dân", khẳng định nền văn hiến và cương vực riêng của Đại Việt. Nó thường được gọi là bản tuyên ngôn độc lập thứ hai, sau Nam quốc sơn hà.

Truyện, khúc ngâm và những tranh luận về tác giả

Câu 5. Truyền kỳ mạn lục là của ai, có truyện nào nổi tiếng? Đáp án: Nguyễn Dữ, thế kỷ 16. Tập truyện viết bằng chữ Hán, gồm 20 truyện, pha yếu tố kỳ ảo với hiện thực xã hội. Truyện quen thuộc nhất là Chuyện người con gái Nam Xương kể về Vũ Nương bị chồng nghi oan. Nam Xương thuộc vùng Lý Nhân, Hà Nam cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình; ở đây có đền thờ Vũ Nương gắn với câu chuyện.

Câu 6. Chinh phụ ngâm do ai sáng tác? Đáp án: Đặng Trần Côn viết nguyên tác bằng chữ Hán ở thế kỷ 18. Bản diễn Nôm theo thể song thất lục bát mà ta học trong nhà trường thường được ghi là của Đoàn Thị Điểm; một số nhà nghiên cứu cho rằng bản diễn Nôm phổ biến là của Phan Huy Ích. Vì vậy câu trả lời chặt chẽ nhất là: nguyên tác Đặng Trần Côn, bản diễn Nôm tương truyền Đoàn Thị Điểm, còn có ý kiến khác.

Câu 7. Cung oán ngâm khúc của ai, viết theo thể gì? Đáp án: Nguyễn Gia Thiều, thể song thất lục bát, chữ Nôm. Khúc ngâm là lời người cung nữ từng được vua yêu rồi bị ruồng bỏ, than thở về số phận và về sự phù du của kiếp người. Cùng với Chinh phụ ngâm, đây là hai tác phẩm tiêu biểu nhất của thể ngâm khúc. Nhiều câu trong tác phẩm có triết lý sâu, ngôn ngữ trau chuốt hiếm thấy.

Câu 8. Hoàng Lê nhất thống chí do ai viết? Đáp án: Ngô gia văn phái — nhóm tác giả thuộc dòng họ Ngô Thì ở làng Tả Thanh Oai, nay thuộc Hà Nội, tiêu biểu là Ngô Thì Chí và Ngô Thì Du. Đây là tiểu thuyết lịch sử chương hồi bằng chữ Hán, 17 hồi, kể biến động cuối thời Lê. Hồi thứ mười bốn tả vua Quang Trung đại phá quân Thanh mùa xuân năm 1789 là đoạn hay được học nhất.

Ký và tuỳ bút thế kỷ 18 – 19

Câu 9. Thượng kinh ký sự là tác phẩm của ai? Đáp án: Lê Hữu Trác, hiệu Hải Thượng Lãn Ông, một danh y thế kỷ 18. Tác phẩm ghi lại chuyến ông bị triệu lên kinh đô năm 1782 để chữa bệnh cho thế tử Trịnh Cán, tả rõ cảnh xa hoa trong phủ chúa và thái độ coi nhẹ danh lợi của tác giả. Đoạn Vào phủ chúa Trịnh trong sách giáo khoa được trích từ đây. Đây là một trong những tác phẩm ký đặc sắc của văn học trung đại.

Câu 10. Vũ trung tùy bút là của ai? Đáp án: Phạm Đình Hổ, đầu thế kỷ 19. "Vũ trung tùy bút" nghĩa là tuỳ bút viết trong mưa. Tác phẩm chữ Hán ghi chép phong tục, lễ nghi, danh lam, nhân vật, trong đó bài Chuyện cũ trong phủ chúa Trịnh được đưa vào sách giáo khoa. Đây là nguồn tư liệu quý về đời sống xã hội cuối thời Lê – Trịnh.

Thơ Nôm cuối thời trung đại

Câu 11. Danh xưng "Bà chúa thơ Nôm" dùng để chỉ ai? Đáp án: Hồ Xuân Hương. Danh xưng này được biết rộng rãi qua nhà thơ Xuân Diệu, người viết nhiều về thơ bà. Thơ Hồ Xuân Hương dùng tiếng Việt thuần, táo bạo, hóm hỉnh, nói lên khát vọng và thân phận người phụ nữ, như Bánh trôi nước, Mời trầu. Tiểu sử của bà còn nhiều điểm chưa rõ, và việc xác định bài nào đúng là của bà vẫn là đề tài nghiên cứu.

Câu 12. Bài Qua Đèo Ngang là của ai? Đáp án: Bà Huyện Thanh Quan, tên thật Nguyễn Thị Hinh. Bài thơ thất ngôn bát cú Đường luật tả cảnh chiều tà trên Đèo Ngang với nỗi nhớ nước thương nhà da diết. Đèo Ngang nằm trên dãy Hoành Sơn, giữa Hà Tĩnh và Quảng Bình cũ — nay Quảng Bình đã nhập vào tỉnh Quảng Trị từ tháng 7/2025. Thơ bà nổi tiếng trang nhã, chuẩn mực niêm luật.

Câu 13. Vì sao Nguyễn Khuyến được gọi là "Tam nguyên Yên Đổ"? Đáp án: vì ông đỗ đầu cả ba kỳ thi Hương, Hội, Đình, và quê ở làng Yên Đổ (vùng Bình Lục, Hà Nam cũ, nay thuộc Ninh Bình). Dù đỗ cao, ông làm quan không lâu rồi cáo về quê. Ông nổi tiếng với chùm ba bài thơ thu: Thu điếu, Thu vịnh, Thu ẩm, tả cảnh làng quê Bắc Bộ thanh đạm mà gợi nỗi buồn thời thế.

Câu 14. Tú Xương là ai, vì sao có tên gọi đó? Đáp án: Trần Tế Xương, quê làng Vị Xuyên, Nam Định cũ (nay thuộc tỉnh Ninh Bình). Ông đi thi nhiều lần nhưng chỉ đỗ tú tài, nên người ta gọi là Tú Xương. Thơ ông có hai mảng rõ: trào phúng sắc sảo về xã hội thực dân nửa phong kiến, và trữ tình thấm thía như bài Thương vợ viết về bà Tú tần tảo "nuôi đủ năm con với một chồng".

Những câu hay trả lời nhầm

Nhầm 1: "Chinh phụ ngâm là của Đoàn Thị Điểm." Chỉ đúng một phần: nguyên tác chữ Hán là của Đặng Trần Côn. Đề hỏi "ai sáng tác Chinh phụ ngâm" mà chỉ trả lời Đoàn Thị Điểm là thiếu. Tương tự, đừng khẳng định chắc chắn bản diễn Nôm là của Đoàn Thị Điểm khi giới nghiên cứu vẫn còn ý kiến khác.

Nhầm 2: "Bình Ngô đại cáo viết bằng chữ Nôm vì là áng văn của dân tộc." Không đúng. Bài cáo viết bằng chữ Hán, thứ văn tự chính thức của triều đình thời ấy. Tính dân tộc nằm ở nội dung và tư tưởng, không ở loại chữ. Ngược lại, Quốc âm thi tập của cùng tác giả Nguyễn Trãi mới là tập thơ chữ Nôm.

Nhầm 3: "Văn học trung đại chủ yếu là văn học chữ Hán, chữ Nôm không đáng kể." Chữ Nôm tuy xuất hiện muộn hơn nhưng có những kiệt tác như Truyện Kiều, Cung oán ngâm khúc, thơ Hồ Xuân Hương, Lục Vân Tiên. Từ thế kỷ 18 trở đi, văn học chữ Nôm phát triển rực rỡ, nhiều thể loại thuần Việt như truyện thơ lục bát, ngâm khúc song thất lục bát đạt độ chín.

Câu 15 và phần đọc thêm: nhớ văn học trung đại theo trục thời gian

Câu 15. Truyện thơ Lục Vân Tiên của ai, và tác giả có hoàn cảnh đặc biệt gì? Đáp án: Nguyễn Đình Chiểu, thế kỷ 19. Ông bị mù từ khi còn trẻ nhưng vẫn dạy học, bốc thuốc và sáng tác. Lục Vân Tiên viết bằng chữ Nôm theo thể lục bát, đề cao nhân nghĩa và được nhân dân Nam Bộ thuộc lòng. Ông còn viết Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc, khóc thương những người nông dân đứng lên chống thực dân Pháp; Cần Giuộc trước thuộc Long An, nay thuộc tỉnh Tây Ninh.

Để nhớ chắc, bạn có thể xếp tác phẩm theo trục thời gian: thế kỷ 10–14 là thơ văn yêu nước chữ Hán thời Lý – Trần; thế kỷ 15 có Nguyễn Trãi với cả chữ Hán lẫn chữ Nôm; thế kỷ 16–17 có truyện truyền kỳ; thế kỷ 18 đến nửa đầu thế kỷ 19 là giai đoạn rực rỡ của ngâm khúc, truyện thơ, ký và thơ Nôm; nửa cuối thế kỷ 19 là thơ yêu nước và trào phúng.

Mỗi chặng gắn với một bối cảnh lịch sử rõ: dựng nước sau Bắc thuộc, kháng chiến chống Minh, nội chiến Lê – Mạc rồi Trịnh – Nguyễn, Tây Sơn, rồi thực dân Pháp xâm lược. Nhớ bối cảnh, bạn sẽ đoán được giọng điệu tác phẩm và ít nhầm tác giả hơn.

Câu hỏi thường gặp

Văn học trung đại Việt Nam bắt đầu và kết thúc khi nào?

Theo cách phân kỳ phổ biến trong nhà trường, văn học trung đại bắt đầu từ thế kỷ 10, khi đất nước giành lại độc lập, và kết thúc vào cuối thế kỷ 19. Đầu thế kỷ 20, văn học chuyển dần sang giai đoạn hiện đại với chữ Quốc ngữ, báo chí và các thể loại mới.

Thể hịch và thể cáo khác nhau thế nào?

Hịch là văn bản kêu gọi, cổ vũ, thường dùng để khích lệ quân sĩ chống giặc, giọng hùng hồn, có tính thuyết phục và đả kích. Cáo là văn bản vua chúa hoặc thủ lĩnh dùng để công bố một việc lớn với mọi người, như Bình Ngô đại cáo công bố kết thúc chiến tranh.

Song thất lục bát là thể thơ gì?

Đây là thể thơ thuần Việt, mỗi khổ gồm hai câu bảy tiếng nối với một cặp câu sáu tiếng và tám tiếng. Thể này có nhạc điệu trầm buồn, hợp với lời than, nên được dùng nhiều trong ngâm khúc như Chinh phụ ngâm, Cung oán ngâm khúc.

Vì sao có nhiều tác phẩm trung đại không rõ tác giả?

Thời trung đại, nhiều tác phẩm được chép tay, truyền miệng qua nhiều đời và không ký tên rõ ràng. Một số bài được gán cho người nổi tiếng theo truyền thuyết. Vì vậy các nhà văn bản học phải đối chiếu nhiều bản để xác định tác giả, và có trường hợp đến nay vẫn chưa thống nhất.

Nguyễn Trãi có những tác phẩm quan trọng nào ngoài Bình Ngô đại cáo?

Nguyễn Trãi còn có Quân trung từ mệnh tập gồm thư từ gửi tướng giặc trong kháng chiến chống Minh, Ức Trai thi tập bằng chữ Hán, Quốc âm thi tập bằng chữ Nôm và Dư địa chí về địa lý. Ông là tác giả lớn cả về văn chính luận lẫn thơ trữ tình.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138