Người Việt đã lần lượt dùng ba hệ chữ: chữ Hán (vay mượn, viết tiếng Hán), chữ Nôm (tự tạo trên nền chữ Hán để ghi tiếng Việt) và chữ Quốc ngữ (dùng chữ cái La-tinh, hình thành thế kỷ 17). Chữ Quốc ngữ chỉ thật sự phổ biến từ cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20 và trở thành chữ viết chính của cả nước sau năm 1945.
Mười ba câu hỏi dưới đây đi theo dòng thời gian, mỗi câu có đáp án và lời giải thích. Có một mục riêng cho những hiểu lầm rất phổ biến, như việc cho rằng một người duy nhất đã tạo ra chữ Quốc ngữ. Bạn đọc để hiểu và nhớ, không cần đếm mình trả lời được mấy câu.
Chữ Hán: thứ chữ của triều đình suốt nhiều thế kỷ
Câu 1. Chữ Hán đến Việt Nam từ khi nào? Đáp án: từ thời Bắc thuộc, dần dần trong khoảng đầu Công nguyên trở đi. Chữ Hán theo chân bộ máy cai trị và việc dạy học. Điều đáng chú ý là sau khi giành độc lập, các triều đại Việt vẫn giữ chữ Hán làm văn tự hành chính và khoa cử, vì đó là thứ chữ chung của cả vùng Đông Á thời ấy. Người Việt đọc chữ Hán theo cách riêng, gọi là âm Hán Việt.
Câu 2. Khoa thi Hội cuối cùng bằng chữ Hán diễn ra năm nào? Đáp án: năm 1919, dưới triều Khải Định. Sau khoa thi này, chế độ khoa cử Nho học chấm dứt sau hơn tám thế kỷ, tính từ khoa thi đầu tiên năm 1075 thời Lý. Mốc 1919 hay được dùng để đánh dấu lúc chữ Hán rời khỏi vị trí trung tâm của học vấn chính thống. Tuy vậy, chữ Hán vẫn còn trong hoành phi, câu đối, gia phả và kho từ Hán Việt đồ sộ trong tiếng nói hằng ngày.
Câu 3. "Âm Hán Việt" là gì? Đáp án: cách người Việt đọc chữ Hán theo hệ thống âm riêng, hình thành chủ yếu từ cách đọc chữ Hán thời Đường. Ví dụ chữ 國 đọc là "quốc", chữ 家 đọc là "gia". Âm Hán Việt khác với tiếng Quan Thoại ngày nay, nên người Việt biết âm Hán Việt không có nghĩa là nghe hiểu được tiếng Trung. Từ Hán Việt như "quốc gia", "học sinh" chính là từ ghép bằng các âm ấy.
Chữ Nôm: lần đầu ghi được chính tiếng Việt
Câu 4. Chữ Nôm là gì? Đáp án: hệ chữ người Việt tạo ra dựa trên chữ Hán để ghi âm tiếng Việt. Có chữ mượn nguyên chữ Hán để ghi âm gần giống, có chữ ghép hai thành phần — một phần gợi nghĩa, một phần gợi âm. Một ví dụ dễ nhớ: chữ "trời" được ghép từ chữ thiên (trời) và chữ thượng (trên). Vì phải biết chữ Hán mới học được chữ Nôm, thứ chữ này chưa bao giờ phổ cập rộng trong dân chúng.
Câu 5. Ai được sử sách ghi là người làm văn bằng chữ Nôm nổi tiếng thời Trần? Đáp án: Nguyễn Thuyên, sau được gọi là Hàn Thuyên. Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng năm 1282, ông làm bài văn tế ném xuống sông để đuổi cá sấu; vua thấy việc giống chuyện Hàn Dũ bên Trung Quốc nên cho đổi sang họ Hàn. Ông cũng giỏi làm thơ phú bằng tiếng Việt, và lối thơ Nôm theo luật Đường về sau được gọi là "Hàn luật" theo tên ông.
Câu 6. Tập thơ Nôm sớm nhất còn giữ được đến nay là của ai? Đáp án: Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi, thế kỷ 15. Tập thơ gồm hơn hai trăm bài, nhiều bài xen câu sáu tiếng vào thể thất ngôn — dấu hiệu của việc Việt hoá thơ Đường. Trước đó chắc chắn đã có thơ văn Nôm, như những bài của Hàn Thuyên, nhưng không còn văn bản. Vì vậy Quốc âm thi tập có giá trị lớn cả về văn học lẫn về lịch sử tiếng Việt.
Câu 7. Hai triều đại nào nổi tiếng vì đề cao chữ Nôm? Đáp án: nhà Hồ và nhà Tây Sơn. Hồ Quý Ly cho dịch sách kinh điển sang chữ Nôm để giảng dạy. Vua Quang Trung dùng chữ Nôm trong một số văn bản hành chính và lập Sùng chính viện do La Sơn Phu Tử Nguyễn Thiếp đứng đầu để dịch sách chữ Hán sang chữ Nôm. Cả hai triều đều ngắn ngủi, nên chữ Nôm chưa kịp thay chữ Hán trong thi cử.
Chữ Quốc ngữ: từ một công cụ ghi âm đến chữ viết của cả nước
Câu 8. Chữ Quốc ngữ do ai tạo ra? Đáp án: một tập thể giáo sĩ phương Tây đến Việt Nam thế kỷ 17 — người Bồ Đào Nha, Ý, Pháp — cùng những người Việt cộng tác với họ. Các tên thường được nhắc là Francisco de Pina, Gaspar do Amaral, Antonio Barbosa và Alexandre de Rhodes. Ban đầu họ dùng chữ cái La-tinh để ghi tiếng Việt phục vụ việc học tiếng và truyền đạo; hệ thống ghi âm được sửa dần qua nhiều thế hệ.
Câu 9. Cuốn từ điển nào in năm 1651 là cột mốc của chữ Quốc ngữ? Đáp án: Từ điển Việt – Bồ – La (Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum) của Alexandre de Rhodes, in tại Rome năm 1651. Cuốn sách hệ thống hoá cách ghi âm của những người đi trước, nên công của Alexandre de Rhodes là tổng hợp và xuất bản hơn là phát minh một mình. Chữ Quốc ngữ năm 1651 còn khác chữ ta dùng hôm nay ở nhiều chỗ.
Câu 10. Tờ báo đầu tiên in bằng chữ Quốc ngữ là tờ nào? Đáp án: Gia Định báo, ra số đầu năm 1865 tại Sài Gòn. Trương Vĩnh Ký giữ vai trò chủ bút từ năm 1869; Huỳnh Tịnh Của cũng gắn bó với tờ báo. Ban đầu đây là công báo của chính quyền thuộc địa, sau có thêm bài khảo cứu, văn chương. Gia Định báo cho thấy chữ Quốc ngữ phổ biến ở Nam Kỳ sớm hơn hẳn ở Bắc và Trung.
Chữ Quốc ngữ đến với số đông
Câu 11. Phong trào nào đầu thế kỷ 20 chủ động cổ động học chữ Quốc ngữ? Đáp án: Đông Kinh Nghĩa Thục, mở ở Hà Nội năm 1907. Các nhà Nho yêu nước như Lương Văn Can, Nguyễn Quyền nhìn thấy chữ Quốc ngữ là con đường nhanh để mở mang dân trí, nên dạy và biên soạn sách bằng thứ chữ này. Trường tồn tại chưa đầy một năm thì bị đóng cửa, nhưng tư tưởng coi chữ Quốc ngữ là chữ của dân tộc đã lan rộng.
Câu 12. Sau Cách mạng tháng Tám, việc xoá mù chữ được tổ chức thế nào? Đáp án: ngày 8/9/1945, Nha Bình dân học vụ được lập theo sắc lệnh của Chủ tịch Hồ Chí Minh để dạy chữ Quốc ngữ cho người lớn. Trước đó, năm 1938, Hội Truyền bá Quốc ngữ đã hoạt động với mục đích tương tự. Phong trào Bình dân học vụ đưa chữ Quốc ngữ đến với số đông chỉ trong vài năm, biến nó thành chữ viết phổ thông của cả nước.
Những câu hay trả lời nhầm
Nhầm 1: "Alexandre de Rhodes một mình phát minh ra chữ Quốc ngữ." Không chính xác. Ông là người có công lớn trong việc tổng hợp và in ấn, nhưng các giáo sĩ đi trước và người Việt cộng tác đã đặt nền móng. Ghi nhận đúng là chữ Quốc ngữ là sản phẩm của một quá trình tập thể kéo dài nhiều chục năm, và được người Việt tiếp tục hoàn thiện đến tận thế kỷ 20.
Nhầm 2: "Chữ Nôm là chữ Hán đọc theo âm Việt." Đó là định nghĩa của âm Hán Việt, không phải chữ Nôm. Chữ Nôm ghi chính từ ngữ tiếng Việt thuần như "trời", "nước", "người", nhiều chữ được tạo mới hoàn toàn, người Trung Quốc nhìn vào không đọc được. Phân biệt hai khái niệm này là chỗ hay bị hỏi lắt léo.
Nhầm 3: "Chữ Quốc ngữ được dùng chính thức ngay từ thế kỷ 17." Không đúng. Gần hai trăm năm đầu, chữ Quốc ngữ chủ yếu lưu hành trong một cộng đồng nhỏ. Phải đến nửa sau thế kỷ 19 ở Nam Kỳ và đầu thế kỷ 20 ở cả nước nó mới phổ biến, và sau năm 1945 mới trở thành chữ viết dùng trong toàn bộ giáo dục, hành chính.
Câu 13 và phần đọc thêm: dấu vết ba hệ chữ trong tiếng Việt hôm nay
Câu 13. Vì sao chữ Quốc ngữ có tổ hợp "nh" để ghi âm nh? Đáp án: cách ghi này mượn từ chính tả tiếng Bồ Đào Nha, nơi "nh" cũng ghi một âm mũi tương tự. Đây là dấu vết cho thấy những người đầu tiên ghi tiếng Việt bằng chữ La-tinh phần lớn quen chính tả Bồ Đào Nha. Chữ "đ" có gạch ngang là ký hiệu được tạo thêm để phân biệt với "d", vì hai âm này khác nhau trong tiếng Việt.
Ba hệ chữ không biến mất hẳn mà để lại dấu vết song song. Kho từ Hán Việt chiếm phần lớn lớp từ trừu tượng, khoa học, hành chính. Chữ Nôm còn trong hàng vạn văn bản cổ, từ gia phả, hương ước đến các tác phẩm như Truyện Kiều, Chinh phụ ngâm; việc nghiên cứu được tiếp tục ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm, và nhiều chữ Nôm đã được đưa vào bảng mã máy tính quốc tế để số hoá.
Nếu muốn đọc thêm, bạn có thể tìm hiểu cách phiên âm một câu thơ Nôm sang chữ Quốc ngữ, hoặc so sánh cách viết của chữ Quốc ngữ trong từ điển năm 1651 với hôm nay. Những so sánh ấy cho thấy chữ viết là thứ sống, thay đổi theo người dùng, chứ không phải một phát minh hoàn chỉnh từ ngày đầu.
Cũng năm 1651, tại Rome, Alexandre de Rhodes cho in cuốn Phép giảng tám ngày, trình bày song song chữ La-tinh và chữ Quốc ngữ. Cuốn sách thường được nhắc như một trong những văn bản văn xuôi dài sớm nhất viết bằng chữ Quốc ngữ còn lại. Đọc các trang chụp của nó, người hôm nay vẫn đoán được nhiều câu, nhưng sẽ gặp cách ghi dấu thanh, cách nối âm tiết bằng gạch ngang và một số chữ nay đã bỏ. Chính khoảng cách ấy là bằng chứng sinh động nhất cho thấy chữ Quốc ngữ đã được người Việt mài giũa suốt ba thế kỷ.
Câu hỏi thường gặp
Chữ Nôm và chữ Hán Nôm có phải là một không?
Không hẳn. Chữ Nôm là hệ chữ ghi tiếng Việt. Cụm "Hán Nôm" là cách gọi chung cho cả kho văn bản viết bằng chữ Hán và chữ Nôm của người Việt xưa, thường dùng trong tên ngành học, viện nghiên cứu. Khi nói "chữ Nôm" là nói riêng phần chữ ghi tiếng Việt.
Người Trung Quốc có đọc được chữ Nôm không?
Phần lớn là không. Một số chữ Nôm mượn nguyên chữ Hán nên họ nhận ra mặt chữ, nhưng nghĩa và cách đọc theo tiếng Việt thì khác. Những chữ Nôm tự tạo bằng cách ghép thành phần không có trong chữ Hán, nên người chỉ biết chữ Hán sẽ không đọc được.
Chữ Quốc ngữ thời đầu khác chữ hôm nay ở chỗ nào?
Chữ Quốc ngữ thế kỷ 17 có một số cách ghi âm và dấu thanh khác, có ký hiệu nay đã bỏ, và nhiều từ viết rời hoặc nối khác với chính tả hiện hành. Chữ Quốc ngữ được điều chỉnh dần qua các từ điển, báo chí thế kỷ 19, 20 mới thành dạng như hiện nay.
Vì sao chữ Quốc ngữ dễ phổ cập hơn chữ Nôm?
Chữ Quốc ngữ ghi âm bằng vài chục chữ cái và dấu thanh, người học nắm quy tắc trong vài tháng là đọc viết được. Chữ Nôm đòi hỏi biết hàng nghìn chữ Hán làm nền. Sự khác biệt về công sức học ấy giải thích vì sao phong trào xoá mù chữ chọn chữ Quốc ngữ.
Trương Vĩnh Ký có vai trò gì với chữ Quốc ngữ?
Trương Vĩnh Ký là học giả Nam Kỳ thế kỷ 19, biết nhiều ngôn ngữ, làm chủ bút Gia Định báo và biên soạn, phiên âm nhiều sách bằng chữ Quốc ngữ, trong đó có các truyện thơ Nôm. Ông góp phần lớn vào việc đưa chữ Quốc ngữ ra khỏi phạm vi hẹp ban đầu.