TongQuat.comTổng Quát
Ngôn ngữ và văn học

Truyền thuyết và cổ tích Việt Nam: 14 câu hỏi về nhân vật, sự tích

14 câu hỏi về truyền thuyết, cổ tích Việt Nam: Con Rồng cháu Tiên, Thánh Gióng, Sơn Tinh Thủy Tinh, Hồ Gươm, Tấm Cám, Thạch Sanh, phân biệt các thể loại.

Ancient grassy earthen ramparts of Co Loa citadel near Hanoi, father and child walking away from the camera along the curving wall, soft dusk light, high wide view

Truyền thuyết là truyện dân gian gắn với nhân vật, sự kiện lịch sử và có yếu tố kỳ ảo, như Thánh Gióng, Sơn Tinh Thủy Tinh, Sự tích Hồ Gươm; còn cổ tích kể về số phận những con người bình thường và ước mơ công bằng, như Tấm Cám, Thạch Sanh, Cây khế. Phân biệt được hai thể loại này là bước đầu tiên để trả lời phần lớn câu hỏi về văn học dân gian.

Mười bốn câu dưới đây hỏi về nhân vật, chi tiết và ý nghĩa của những truyện quen thuộc nhất, mỗi câu kèm đáp án và lời giải thích. Các chi tiết được lấy theo dị bản phổ biến trong sách giáo khoa; truyện dân gian có nhiều dị bản nên bạn có thể gặp những khác biệt nhỏ ở nơi khác.

Truyền thuyết thời các vua Hùng

Câu 1. Theo truyền thuyết, Lạc Long Quân và Âu Cơ sinh ra những ai? Đáp án: Âu Cơ sinh ra một bọc trăm trứng, nở thành một trăm người con. Lạc Long Quân thuộc nòi Rồng ở biển, Âu Cơ thuộc giống Tiên ở núi; vì khác nhau nên hai người chia con: năm mươi người theo cha xuống biển, năm mươi người theo mẹ lên núi. Người con trưởng được tôn làm vua, lấy hiệu Hùng Vương, đặt tên nước là Văn Lang. Từ "đồng bào" — cùng một bọc — bắt nguồn từ hình ảnh này.

Câu 2. Ai là người làm ra bánh chưng, bánh giầy? Đáp án: Lang Liêu, con trai vua Hùng thứ sáu. Vua muốn truyền ngôi cho người con dâng lễ vật hợp ý nhất; các lang khác tìm của ngon vật lạ, còn Lang Liêu nghèo, được thần mách dùng gạo nếp làm bánh. Bánh chưng vuông tượng trưng cho đất, bánh giầy tròn tượng trưng cho trời. Vua chọn Lang Liêu nối ngôi, và từ đó có tục làm hai thứ bánh này vào dịp Tết.

Câu 3. Thánh Gióng quê ở đâu và có những chi tiết kỳ lạ nào? Đáp án: làng Phù Đổng, nay thuộc Hà Nội. Cậu bé lên ba vẫn không biết nói, biết cười, nhưng khi nghe sứ giả tìm người đánh giặc Ân thì bỗng cất tiếng xin đi; sau đó lớn nhanh như thổi, cả làng góp gạo nuôi. Gióng cưỡi ngựa sắt, cầm roi sắt ra trận, roi gãy thì nhổ tre bên đường quật giặc. Xong việc, Gióng cưỡi ngựa bay lên trời ở núi Sóc.

Câu 4. Sơn Tinh, Thủy Tinh cùng hỏi cưới ai, và lễ vật được yêu cầu là gì? Đáp án: Mị Nương, con gái vua Hùng thứ mười tám. Vua đòi "voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao" cùng một trăm ván cơm nếp, một trăm nệp bánh chưng. Sơn Tinh mang lễ vật đến trước và rước được Mị Nương về núi; Thủy Tinh đến sau, nổi giận dâng nước đánh Sơn Tinh. Truyện giải thích hiện tượng lũ lụt hằng năm và phản ánh ước mong chế ngự thiên tai của cư dân lúa nước.

Truyền thuyết thời dựng nước và giữ nước về sau

Câu 5. Ai giúp An Dương Vương xây thành Cổ Loa và làm nỏ thần? Đáp án: Rùa Vàng (thần Kim Quy). Thành xây mãi bị đổ, nhờ Rùa Vàng giúp mới xong, thành có hình xoáy trôn ốc. Rùa Vàng còn tặng móng để làm lẫy nỏ, bắn một phát giết nhiều giặc. Về sau Mị Châu, con gái nhà vua, cho chồng là Trọng Thủy xem nỏ, Trọng Thủy đánh tráo lẫy nỏ, khiến nước mất. Dấu tích thành Cổ Loa nay vẫn còn ở vùng Đông Anh, Hà Nội.

Câu 6. Trong Sự tích Hồ Gươm, Lê Lợi nhận gươm thế nào và trả gươm ở đâu? Đáp án: Lê Thận, một người đánh cá, kéo lưới được lưỡi gươm; Lê Lợi nhặt được chuôi gươm nạm ngọc trên ngọn cây đa, hai phần khớp nhau thành thanh gươm báu. Sau khi đuổi giặc Minh, nhà vua dạo thuyền trên hồ Tả Vọng thì Rùa Vàng nổi lên đòi lại gươm của Long Quân. Từ đó hồ được gọi là hồ Hoàn Kiếm, nghĩa là hồ trả gươm.

Câu 7. Mai An Tiêm gắn với sự tích loại quả nào? Đáp án: quả dưa hấu. Mai An Tiêm bị vua Hùng đày ra đảo hoang vì câu nói được kể lại là "của biếu là của lo, của cho là của nhóm" — ý rằng mọi thứ có được là nhờ sức mình. Trên đảo, ông nhặt được hạt từ phân chim, gieo trồng ra loại quả ruột đỏ, vỏ xanh, rồi khắc tên thả xuống biển để người đất liền đổi hàng. Truyện đề cao tinh thần lao động tự lực.

Tấm Cám và Thạch Sanh

Câu 8. Tấm đã hoá thân qua những gì? Đáp án: chim vàng anh, cây xoan đào, khung cửi, rồi quả thị. Mỗi lần bị mẹ con Cám hại, Tấm lại hiện về trong một hình hài mới để được gần vua. Từ quả thị, Tấm bước ra giúp bà cụ hàng nước, và nhờ miếng trầu têm cánh phượng mà vua nhận ra vợ. Chuỗi hoá thân thể hiện niềm tin dân gian rằng cái thiện có sức sống mãnh liệt, không bị diệt được.

Câu 9. Thạch Sanh có những bảo vật nào? Đáp án: cây đàn thần và niêu cơm thần, cùng bộ cung tên bằng vàng lấy được sau khi diệt chằn tinh. Tiếng đàn giúp chàng được minh oan khi bị giam, và khiến quân mười tám nước chư hầu bãi binh; niêu cơm nhỏ mà ăn mãi không hết, làm quân lính phục. Kẻ đối lập với Thạch Sanh là Lý Thông, người nhiều lần cướp công. Truyện tiêu biểu cho kiểu nhân vật dũng sĩ mồ côi.

Cây khế và Sọ Dừa: người tốt được đền đáp

Câu 10. Trong Cây khế, chim thần dặn người em may túi bao nhiêu? Đáp án: túi ba gang, theo lời chim "ăn một quả trả cục vàng, may túi ba gang mang đi mà đựng". Người em may đúng ba gang, lấy vừa đủ vàng nên sống khấm khá. Người anh tham lam may túi mười hai gang, nhét đầy vàng, chim không bay nổi và người anh rơi xuống biển. Gang là đơn vị đo dân gian, bằng khoảng cách từ ngón cái đến ngón giữa khi xoè tay.

Câu 11. Sọ Dừa lấy được ai làm vợ? Đáp án: cô út, con gái út nhà phú ông. Sọ Dừa sinh ra không chân không tay, tròn như quả dừa, nhưng chăn bò giỏi và có tài thổi sáo. Hai cô chị hắt hủi, chỉ cô út đối xử tử tế. Về sau Sọ Dừa hiện nguyên hình là chàng trai tuấn tú, đỗ trạng nguyên. Truyện thuộc kiểu nhân vật người mang lốt xấu xí, đề cao vẻ đẹp bên trong.

Những câu hay trả lời nhầm

Nhầm 1: "Thánh Gióng là truyện cổ tích." Thánh Gióng là truyền thuyết, vì gắn với một sự kiện được dân gian coi là lịch sử (chống giặc Ân thời Hùng Vương) và có dấu vết gắn với địa danh thật như làng Phù Đổng, núi Sóc. Tương tự, Sự tích Hồ Gươm cũng là truyền thuyết vì gắn với Lê Lợi và cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.

Nhầm 2: "Bánh chưng và Sơn Tinh Thủy Tinh cùng xảy ra thời vua Hùng thứ sáu." Truyện bánh chưng bánh giầy gắn với vua Hùng thứ sáu, còn Sơn Tinh Thủy Tinh gắn với vua Hùng thứ mười tám, vị vua cuối của thời Hùng Vương theo truyền thuyết. Hai con số này hay bị lẫn với nhau.

Nhầm 3: "Truyện cổ tích chỉ có một bản duy nhất." Truyện dân gian lưu truyền bằng miệng nên vùng nào cũng có thể có chi tiết khác. Cách hoá thân của Tấm, kết cục của người anh trong Cây khế, hay tên các nhân vật phụ đều có dị bản. Khi trả lời, nên dựa vào bản trong sách giáo khoa và biết rằng dị bản khác không hẳn là sai.

Câu 12–14 và phần đọc thêm: những truyện kể nguồn gốc

Câu 12. Sự tích trầu cau giải thích phong tục gì? Đáp án: tục ăn trầu, và việc miếng trầu trở thành "đầu câu chuyện" trong cưới hỏi. Truyện kể hai anh em rất thương nhau và người vợ của người anh; trải qua hiểu lầm và cái chết, ba người hoá thành cây cau, tảng đá vôi và dây trầu quấn quanh cây cau. Khi nhai lá trầu, miếng cau với vôi thì có màu đỏ thắm, tượng trưng cho tình nghĩa vợ chồng, anh em gắn bó.

Câu 13. Chử Đồng Tử kết duyên với ai? Đáp án: công chúa Tiên Dung, con gái vua Hùng thứ mười tám. Chử Đồng Tử nghèo đến mức hai cha con chỉ có một chiếc khố; chàng vùi mình trong cát để tránh mặt thì đúng chỗ công chúa quây màn tắm. Vùng bãi Tự Nhiên, Chử Xá ở Hưng Yên gắn với câu chuyện này. Câu 14. Truyện nào giải thích hiện tượng lũ lụt hằng năm? Đáp án: Sơn Tinh Thủy Tinh, như đã nói ở câu 4 — năm nào Thủy Tinh cũng dâng nước đòi Mị Nương.

Nhiều truyền thuyết thời Hùng Vương được chép lại trong Lĩnh Nam chích quái, một sưu tập truyện xưa thời trung đại, giúp các thế hệ sau có văn bản để đối chiếu. Nếu muốn đọc thêm, bạn có thể so bản trong sách giáo khoa với các bản chép trong những sưu tập này để thấy dân gian đã kể đi kể lại một câu chuyện theo bao nhiêu cách. Một hướng khác là tìm hiểu các lễ hội gắn với truyền thuyết, như hội Gióng ở Phù Đổng và Sóc Sơn, hay lễ hội Đền Hùng ở Phú Thọ.

Trong chuỗi truyện về thời Hùng Vương còn có truyện Lạc Long Quân trừ yêu quái: diệt Ngư Tinh ở biển, Hồ Tinh ở vùng đầm lầy và Mộc Tinh trong rừng, giúp dân yên ổn làm ăn, dạy dân trồng trọt, nấu nướng. Những truyện này cho thấy người xưa hình dung vị tổ đầu tiên như người khai phá đất đai, chế ngự thiên nhiên hoang dã. Đọc liền mạch từ Con Rồng cháu Tiên đến Sơn Tinh Thủy Tinh, bạn sẽ thấy một bức tranh dân gian về thuở dựng nước khá hoàn chỉnh.

Câu hỏi thường gặp

Thần thoại khác truyền thuyết thế nào?

Thần thoại kể về các vị thần và giải thích nguồn gốc trời đất, muôn loài, như truyện Thần Trụ Trời. Truyền thuyết kể về con người và sự kiện gắn với lịch sử, dù có yếu tố kỳ ảo. Ranh giới đôi khi không rõ, như truyện Con Rồng cháu Tiên vừa có màu sắc thần thoại vừa là truyền thuyết về nguồn gốc dân tộc.

Truyện ngụ ngôn có phải là cổ tích không?

Không. Truyện ngụ ngôn ngắn, thường mượn chuyện loài vật hoặc đồ vật để rút ra bài học về cách sống, như Ếch ngồi đáy giếng, Thầy bói xem voi. Cổ tích dài hơn, kể số phận nhân vật qua nhiều biến cố và thể hiện ước mơ công bằng, hạnh phúc.

Vì sao truyện cổ tích thường kết thúc có hậu?

Kết thúc có hậu thể hiện ước mơ của người lao động xưa: người hiền được đền đáp, kẻ ác bị trừng phạt. Trong đời thực họ thường chịu nhiều bất công, nên truyện kể trở thành nơi gửi gắm niềm tin vào lẽ công bằng. Đây là đặc trưng nổi bật của thể loại cổ tích.

Truyện Tấm Cám có ở nước khác không?

Kiểu truyện cô gái mồ côi bị dì ghẻ hành hạ rồi được vua chọn làm vợ có mặt ở nhiều nền văn hoá, nổi tiếng nhất là Cô bé Lọ Lem ở châu Âu. Bản Việt Nam có nét riêng ở chuỗi hoá thân và cái kết mạnh mẽ, cho thấy dân gian Việt gửi vào đó cách nghĩ riêng.

Có nên kể truyện truyền thuyết cho trẻ nhỏ như chuyện có thật không?

Nên giải thích cho trẻ rằng truyền thuyết là truyện dân gian kể lại, có phần tưởng tượng, gắn với lịch sử và địa danh thật. Cách kể như vậy giúp trẻ yêu thích câu chuyện mà vẫn phân biệt được đâu là tưởng tượng, đâu là sự kiện lịch sử được ghi trong sách sử.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138