TongQuat.comTổng Quát
Lịch sử thế giới

Câu hỏi về Trung Hoa cổ đại: nhà Tần, Vạn Lý Trường Thành, Con đường tơ lụa (13 câu)

13 câu hỏi về Trung Hoa cổ đại: chữ giáp cốt, Khổng Tử, Tần Thủy Hoàng, tượng binh mã, Trường Thành, Con đường tơ lụa, giấy — có đáp án và giải thích.

Blank sheet of rice paper, an ink stone and a resting brush on a dark wooden desk in a quiet study in Bắc Ninh, low angle, soft morning light

Trung Hoa cổ đại, theo cách chia phổ biến, kéo dài từ nhà Thương, triều đại sớm nhất có chữ viết được xác nhận bằng khảo cổ, qua nhà Chu, thời Xuân Thu – Chiến Quốc, tới nhà Tần thống nhất năm 221 trước Công nguyên và nhà Hán kết thúc năm 220. Đây là giai đoạn hình thành chữ Hán, tư tưởng Khổng Tử, mô hình nhà nước trung ương tập quyền và con đường giao thương sang phía tây.

Bộ 13 câu dưới đây chọn những sự kiện, nhân vật và phát minh đã được sử liệu và khảo cổ học xác nhận, cùng vài câu mà đáp án quen thuộc lại sai. Tên người, tên triều đại được ghi theo cách đọc Hán Việt quen dùng trong sách Việt Nam.

Chữ viết và tư tưởng thời đầu

Câu 1. Dạng chữ Hán sớm nhất có hệ thống mà khảo cổ học đã biết là gì, và được khắc trên vật liệu nào? Đáp án: chữ giáp cốt, khắc trên mai rùa và xương bả vai trâu bò, từ thời nhà Thương, khoảng thế kỷ 13 đến 11 trước Công nguyên. Phần lớn là lời ghi việc bói hỏi của triều đình về mùa màng, thời tiết, chiến sự. Chữ giáp cốt được nhận ra vào cuối thế kỷ 19; nơi tìm thấy nhiều nhất là Ân Khư, di chỉ kinh đô cuối của nhà Thương ở tỉnh Hà Nam.

Câu 2. Khổng Tử sống vào thời nào, và tác phẩm nào ghi lại lời dạy của ông? Đáp án: thời Xuân Thu, khoảng năm 551 đến 479 trước Công nguyên, ở nước Lỗ. Lời dạy của ông được học trò và các thế hệ sau ghi lại trong sách Luận Ngữ, chứ không phải do chính ông viết thành sách. Tư tưởng của ông đề cao lễ, nhân, quan hệ đúng mực giữa vua với quan, cha với con, và việc học. Học thuyết này về sau ảnh hưởng sâu rộng tới Việt Nam, Triều Tiên và Nhật Bản.

Câu 3. "Thời Chiến Quốc" chỉ giai đoạn nào? Đáp án: giai đoạn khoảng từ thế kỷ 5 trước Công nguyên tới năm 221 trước Công nguyên, khi bảy nước lớn là Tần, Sở, Tề, Yên, Triệu, Ngụy, Hàn liên tục đánh nhau để giành quyền bá chủ. Đây cũng là thời "bách gia chư tử", khi nhiều trường phái tư tưởng như Nho, Đạo, Mặc, Pháp gia cùng xuất hiện. Sách binh pháp gắn với tên Tôn Tử thường được xếp vào giai đoạn cuối Xuân Thu đầu Chiến Quốc.

Nhà Tần và Tần Thủy Hoàng

Câu 4. Nhà Tần thống nhất Trung Hoa năm nào? Đáp án: năm 221 trước Công nguyên, khi vua Tần là Doanh Chính khuất phục nước cuối cùng là Tề. Ông tự xưng là Thủy Hoàng Đế, nghĩa là hoàng đế đầu tiên, và đó là lần đầu danh hiệu "hoàng đế" được dùng. Nhà Tần tồn tại rất ngắn, chỉ tới năm 206 trước Công nguyên, nhưng mô hình nhà nước nó dựng lên được các triều đại sau kế thừa.

Câu 5. Ngoài lãnh thổ, nhà Tần còn thống nhất những gì? Đáp án: chữ viết, đơn vị đo lường, tiền tệ và cả khoảng cách trục bánh xe. Trước đó mỗi nước dùng kiểu chữ, cân đong và đồng tiền riêng. Việc chuẩn hoá giúp triều đình thu thuế, điều quân và cai trị khắp nơi theo cùng một cách. Nhà Tần cũng chia đất nước thành các quận huyện do quan lại triều đình bổ nhiệm, thay cho đất phong của quý tộc.

Câu 6. Đội quân tượng đất nung gần lăng Tần Thủy Hoàng được phát hiện như thế nào? Đáp án: năm 1974, khi nông dân đào giếng ở vùng gần thành phố Tây An, tỉnh Thiểm Tây, tình cờ gặp mảnh tượng. Các hố khai quật sau đó cho thấy hàng nghìn tượng lính, ngựa và xe bằng đất nung, kích thước gần như người thật, mỗi tượng có khuôn mặt và kiểu tóc khác nhau. Ban đầu tượng được sơn màu, phần lớn màu đã bong khi tiếp xúc không khí. Khu lăng được UNESCO ghi danh năm 1987.

Vạn Lý Trường Thành và Con đường tơ lụa

Câu 7. Phần lớn đoạn Vạn Lý Trường Thành mà du khách thấy ngày nay được xây vào thời nào? Đáp án: thời nhà Minh, từ thế kỷ 14 đến 17. Nhà Tần có nối các đoạn tường của các nước cũ thành một hệ thống phòng thủ phía bắc, nhưng tường thời đó chủ yếu bằng đất nện và phần lớn đã mất. Những đoạn xây gạch đá có tháp canh, như các đoạn gần Bắc Kinh, là công trình nhà Minh. Trường Thành thực chất là nhiều bức tường của nhiều thời kỳ, không phải một dải liền.

Câu 8. Sứ thần nhà Hán nào được coi là người mở đường cho giao thương sang Tây Vực? Đáp án: Trương Khiên, được Hán Vũ Đế cử đi sứ vào thế kỷ 2 trước Công nguyên. Ông bị người Hung Nô giữ lại hơn mười năm, trốn thoát, đi tới vùng Trung Á rồi trở về, mang theo hiểu biết về các nước phía tây. Những chuyến đi của ông mở đường cho các tuyến buôn bán nối Trung Hoa với Trung Á, Ba Tư và xa hơn nữa.

Câu 9. Ai đặt ra tên gọi "Con đường tơ lụa"? Đáp án: nhà địa lý người Đức Ferdinand von Richthofen, năm 1877. Người xưa không dùng tên này; họ chỉ đi những tuyến buôn bán nối các thành phố ốc đảo với nhau. Con đường cũng không phải một con đường duy nhất mà là cả mạng lưới tuyến bộ và tuyến biển. Hàng hoá đi qua không chỉ có tơ lụa mà còn ngựa, hương liệu, thuỷ tinh, đồ gốm, cùng với tôn giáo, kỹ thuật và cả dịch bệnh.

Phát minh và sử sách

Câu 10. "Bốn phát minh lớn" của Trung Hoa xưa gồm những gì? Đáp án: giấy, la bàn, thuốc súng và kỹ thuật in. Cách gom thành nhóm bốn này do các học giả thời cận đại đặt ra, không phải từ sách cổ. Bốn phát minh ra đời ở những thời điểm khác nhau, kéo dài từ thời Hán tới thời Tống. Kỹ thuật in chữ rời bằng đất nung gắn với Tất Thăng, thế kỷ 11, được Thẩm Quát chép lại trong sách Mộng Khê bút đàm.

Câu 11. Bộ sử nào do Tư Mã Thiên soạn và vì sao quan trọng? Đáp án: Sử ký, hoàn thành khoảng đầu thế kỷ 1 trước Công nguyên, thời Hán Vũ Đế. Sách chép lịch sử từ thời các vua huyền thoại tới thời tác giả, chia thành bản kỷ về các vua, liệt truyện về các nhân vật và nhiều phần khác. Cách chia này thành khuôn mẫu cho các bộ chính sử của Trung Hoa, và ảnh hưởng tới cách viết sử ở các nước dùng chữ Hán, trong đó có Việt Nam.

Câu hay trả lời nhầm về Trung Hoa cổ đại

Câu 12. Thái Luân có phải người đầu tiên làm ra giấy? Đáp án: không. Thái Luân, một quan hoạn thời Đông Hán, dâng lên triều đình phương pháp làm giấy cải tiến năm 105, dùng vỏ cây, vải vụn, lưới cũ, giúp giấy rẻ và phổ biến hơn. Nhưng khảo cổ học đã tìm thấy những mảnh giấy làm từ sợi gai có niên đại thời Tây Hán, sớm hơn ông hàng trăm năm. Công của Thái Luân là cải tiến và phổ biến, nên sách sử ghi tên ông gắn với giấy.

Câu 13. Có nhìn thấy Vạn Lý Trường Thành bằng mắt thường từ Mặt Trăng không? Đáp án: không. Từ Mặt Trăng, cách Trái Đất khoảng 384.000 km, mắt thường không thể thấy một công trình chỉ rộng vài mét. Ngay cả từ quỹ đạo thấp vài trăm km, Trường Thành cũng rất khó nhận ra vì màu gần giống đất đá xung quanh. Phi hành gia Dương Lợi Vĩ, người Trung Quốc đầu tiên bay vào vũ trụ năm 2003, cũng cho biết ông không nhìn thấy Trường Thành.

Bảng ôn nhanh: các triều đại trong bộ câu hỏi

Bảng dưới xếp các triều đại và thời kỳ đã nhắc theo thứ tự trước sau. Năm của nhà Thương và nhà Chu sớm vẫn là ước tính, giới sử học Trung Quốc và quốc tế có các phương án chênh nhau.

Triều đại / thời kỳThời gian (khoảng)Điều gắn với câu hỏi
Nhà Thươngkhoảng thế kỷ 16 – 11 TCNChữ giáp cốt, kinh đô cuối ở Ân Khư
Nhà Chu – Xuân Thu770 – 476 TCNKhổng Tử, nước Lỗ
Chiến Quốcthế kỷ 5 TCN – 221 TCNBảy nước tranh hùng, bách gia chư tử
Nhà Tần221 – 206 TCNThống nhất, chữ viết, đo lường, tượng binh mã
Nhà Hán202 TCN – 220Trương Khiên, Tư Mã Thiên, Thái Luân
Nhà Tống960 – 1279In chữ rời của Tất Thăng
Nhà Minh1368 – 1644Phần lớn Trường Thành gạch đá hiện còn

Nhà Tống và nhà Minh nằm ngoài thời cổ đại, nhưng được đưa vào bảng vì liên quan tới hai câu hỏi về in ấn và Trường Thành. Đây cũng là bẫy hay gặp: nhiều thứ người ta gắn với "Trung Hoa cổ đại" thật ra hoàn thiện ở thời trung đại, cách thời Tần Thủy Hoàng hơn một nghìn năm. Khi gặp một câu hỏi về Trường Thành hay về in ấn, bạn nên tự hỏi thêm: đang nói tới giai đoạn nào?

Đọc thêm: những từ Hán Việt gắn với các câu hỏi trên

Nhiều tên gọi trong bộ câu hỏi là từ Hán Việt mà người Việt vẫn dùng. Hiểu nghĩa từng chữ giúp nhớ sự kiện lâu hơn, vì tên gọi thường đã tóm tắt luôn nội dung.

  • Giáp cốt: giáp là mai rùa, cốt là xương; tên gọi nói đúng vật liệu khắc chữ.
  • Thủy Hoàng Đế: thủy là bắt đầu, hoàng đế là danh hiệu mới do chính Doanh Chính đặt ra; ông muốn con cháu nối nhau thành Nhị Thế, Tam Thế mãi về sau, nhưng nhà Tần sụp đổ chỉ vài năm sau khi ông mất.
  • Xuân Thu: lấy từ tên bộ biên niên sử của nước Lỗ, tương truyền do Khổng Tử chỉnh lý; "xuân thu" vốn có nghĩa là năm tháng.
  • Chiến Quốc: nghĩa là các nước đánh nhau, lấy từ tên sách Chiến Quốc sách, tập hợp các mưu lược thời ấy.
  • Tây Vực: các vùng phía tây, cách nhà Hán gọi khu vực Trung Á ngày nay.
  • Bách gia chư tử: trăm nhà, các thầy; cách nói chỉ sự nở rộ của nhiều trường phái tư tưởng thời Xuân Thu – Chiến Quốc.

Khi gặp lại một câu hỏi như "vì sao gọi là thời Chiến Quốc", bạn có thể trả lời ngay từ nghĩa của tên gọi rồi nói thêm phần sự kiện. Cách học này cũng hữu ích với lịch sử Việt Nam, nơi nhiều tên triều đại, niên hiệu và địa danh là từ Hán Việt.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao nhà Tần tồn tại ngắn như vậy?

Các sử gia thường nêu việc dùng luật lệ hà khắc, bắt dân đi lao dịch nặng nề cho các công trình lớn như lăng mộ, đường sá và tường thành, cùng cuộc tranh giành quyền lực sau khi Tần Thủy Hoàng mất năm 210 trước Công nguyên. Nhiều cuộc nổi dậy nổ ra, và nhà Tần sụp đổ năm 206 trước Công nguyên.

Lăng chính của Tần Thủy Hoàng đã được khai quật chưa?

Chưa. Khu tượng binh mã chỉ là các hố tuỳ táng nằm cách gò lăng chính khoảng hơn một km. Gò lăng chính vẫn chưa được mở; giới khảo cổ chờ có kỹ thuật bảo quản tốt hơn để tránh làm hỏng hiện vật bên trong, như màu sơn trên tượng đã từng bị bong khi khai quật.

Con đường tơ lụa có đi qua Việt Nam không?

Ngoài tuyến bộ qua Trung Á, còn có tuyến biển thường được gọi là con đường tơ lụa trên biển, đi qua Biển Đông và các cảng Đông Nam Á. Các di chỉ như Óc Eo ở Nam Bộ cho thấy vùng đất này từng là điểm giao thương lớn, với hiện vật đến từ Ấn Độ, Trung Hoa và cả Địa Trung Hải.

La bàn được dùng để đi biển từ khi nào?

Những ghi chép sớm về việc dùng kim nam châm để định hướng khi đi biển xuất hiện ở Trung Hoa vào thời Tống, khoảng thế kỷ 11 đến 12. Trước đó, đá nam châm đã được dùng làm dụng cụ chỉ hướng trên mặt đất. Ở châu Âu, la bàn hàng hải được ghi nhận muộn hơn một chút, khoảng cuối thế kỷ 12.

Nhà Hán để lại dấu ấn gì trong tên gọi?

Tên "người Hán", "chữ Hán", "tiếng Hán" đều lấy từ nhà Hán, triều đại kéo dài khoảng bốn thế kỷ và được coi là một thời kỳ hưng thịnh. Trong tiếng Việt, các từ Hán Việt cũng mang dấu ấn này.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138