TongQuat.comTổng Quát
Ngôn ngữ và văn học

Ngôn ngữ trên thế giới: 14 câu hỏi về ngữ hệ, chữ viết và tiếng nói

14 câu hỏi về ngôn ngữ thế giới: có bao nhiêu thứ tiếng, tiếng Việt thuộc ngữ hệ nào, chữ Hangul, bia đá Rosetta, Esperanto, ngôn ngữ ký hiệu, có giải thích.

International arrivals hall at the airport in Ho Chi Minh City, travelers from many countries seen from behind pulling suitcases, blank display panels, bright midday light

Thế giới hiện có khoảng bảy nghìn ngôn ngữ, được xếp thành các ngữ hệ theo quan hệ họ hàng; tiếng Việt thuộc ngữ hệ Nam Á, gần nhất với tiếng Mường, chứ không cùng họ với tiếng Trung dù vay mượn rất nhiều từ Hán. Con số bảy nghìn chỉ là ước lượng, vì ranh giới giữa "ngôn ngữ" và "phương ngữ" không phải lúc nào cũng rõ, và mỗi năm lại có những thứ tiếng mất đi.

Bài gồm 14 câu hỏi về ngữ hệ, chữ viết, những ngôn ngữ đặc biệt và vài sự thật ít người biết, mỗi câu kèm đáp án và giải thích. Những con số hay thay đổi như số người nói của từng thứ tiếng được tránh, chỉ giữ những gì giới ngôn ngữ học đã thống nhất.

Ngữ hệ và chỗ đứng của tiếng Việt

Câu 1. Thế giới có khoảng bao nhiêu ngôn ngữ? Đáp án: khoảng bảy nghìn. Các danh mục ngôn ngữ lớn đều cho con số quanh mức này, nhưng chênh nhau tuỳ cách tính. Hai người nói hai giọng khác nhau mà vẫn hiểu nhau thì thường được coi là cùng một ngôn ngữ, nhưng ranh giới đôi khi do lịch sử, chính trị quyết định nhiều hơn ngôn ngữ học. Rất nhiều ngôn ngữ chỉ còn vài trăm hay vài chục người nói và đang có nguy cơ biến mất.

Câu 2. Tiếng Việt thuộc ngữ hệ nào? Đáp án: ngữ hệ Nam Á (Austroasiatic), nhóm Việt – Mường. Họ hàng xa của tiếng Việt trong ngữ hệ này có tiếng Khmer, tiếng Môn và nhiều tiếng dân tộc ở Tây Nguyên như Ba Na, Cơ Ho. Ngôn ngữ gần tiếng Việt nhất là tiếng Mường. Việc xếp tiếng Việt vào Nam Á dựa trên lớp từ vựng cơ bản (bộ phận cơ thể, số đếm, thiên nhiên) và quy luật biến đổi âm thanh.

Câu 3. Ngữ hệ nào có nhiều người nói nhất? Đáp án: ngữ hệ Ấn – Âu. Ngữ hệ này trải dài từ Ấn Độ đến châu Âu, gồm tiếng Hindi, Ba Tư, Nga, Đức, Anh, Pháp, Tây Ban Nha và nhiều thứ tiếng khác. Quan hệ họ hàng giữa tiếng Phạn cổ ở Ấn Độ với tiếng Hy Lạp và La-tinh được các học giả châu Âu nhận ra từ cuối thế kỷ 18, mở đầu cho ngành ngôn ngữ học so sánh.

Câu 4. Tiếng Việt, tiếng Nga và tiếng Nhật khác nhau thế nào về loại hình? Đáp án: tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập, tiếng Nga là ngôn ngữ hoà kết (biến hình), tiếng Nhật là ngôn ngữ chắp dính. Trong tiếng Việt, từ không đổi hình thức; quan hệ ngữ pháp thể hiện bằng trật tự từ và hư từ như "đã", "sẽ", "của". Tiếng Nga đổi đuôi từ theo cách, giống, số. Tiếng Nhật gắn thêm các yếu tố vào sau gốc từ, mỗi yếu tố mang một ý nghĩa ngữ pháp riêng.

Những thứ chữ có lai lịch đặc biệt

Câu 5. Ai tạo ra chữ Hangul của tiếng Hàn? Đáp án: vua Sejong (Thế Tông) triều Joseon, ban hành năm 1446 với văn bản tên Huấn dân chính âm. Trước đó người Triều Tiên viết bằng chữ Hán, chỉ tầng lớp học thức mới đọc được. Hangul là bảng chữ ghi âm, hình dạng một số phụ âm được thiết kế theo vị trí của lưỡi, môi khi phát âm — điều hiếm có trong lịch sử chữ viết. Hàn Quốc có một ngày lễ riêng để kỷ niệm chữ Hangul.

Câu 6. Bia đá Rosetta giúp giải mã thứ chữ nào? Đáp án: chữ tượng hình Ai Cập cổ. Bia được tìm thấy năm 1799 ở Ai Cập, khắc cùng một nội dung bằng ba loại chữ: chữ tượng hình, chữ bình dân Ai Cập và chữ Hy Lạp cổ. Vì đọc được phần Hy Lạp, các học giả có chìa khoá để đối chiếu; Jean-François Champollion công bố kết quả giải mã năm 1822. Hiện bia được trưng bày ở Bảo tàng Anh tại London.

Câu 7. Bảng chữ cái La-tinh có nguồn gốc xa từ đâu? Đáp án: từ chữ Phoenicia, qua chữ Hy Lạp, rồi chữ Etruscan, đến chữ La-tinh của người La Mã. Chữ Phoenicia ở vùng Địa Trung Hải phía đông chỉ ghi phụ âm; người Hy Lạp dùng một số ký hiệu thừa để ghi nguyên âm. Ngày nay chữ La-tinh là hệ chữ được dùng rộng nhất thế giới, và chữ Quốc ngữ của tiếng Việt cũng thuộc hệ này.

Câu 8. Những thứ chữ nào được viết từ phải sang trái? Đáp án: tiêu biểu là chữ Ả Rập và chữ Hebrew (tiếng Do Thái). Chữ Ba Tư, chữ Urdu dùng biến thể chữ Ả Rập nên cũng viết từ phải sang trái. Hướng viết không liên quan đến độ "cổ" hay "hiện đại" của chữ, mà hình thành theo lịch sử từng hệ chữ. Với chữ Ả Rập, chữ số lại được đọc từ trái sang phải, nên một câu có số khiến người học lúc đầu khá bối rối.

Ngôn ngữ nhân tạo và ngôn ngữ của Liên Hợp Quốc

Câu 9. Esperanto là ngôn ngữ gì, ai tạo ra? Đáp án: ngôn ngữ nhân tạo do bác sĩ nhãn khoa L. L. Zamenhof công bố năm 1887, nhằm làm tiếng nói chung trung lập giữa các dân tộc. Ngữ pháp Esperanto rất đều: danh từ luôn tận cùng bằng -o, tính từ bằng -a, không có động từ bất quy tắc. Đây là ngôn ngữ nhân tạo dùng để giao tiếp phổ biến nhất từng có, với cộng đồng người dùng ở nhiều nước.

Câu 10. Liên Hợp Quốc có mấy ngôn ngữ chính thức? Đáp án: sáu — tiếng Anh, Pháp, Nga, Trung, Tây Ban Nha và Ả Rập. Tiếng Ả Rập được bổ sung muộn hơn, năm 1973. Các văn kiện chính thức của Đại hội đồng được dịch ra cả sáu thứ tiếng. Một số tổ chức khác có bộ ngôn ngữ riêng; nhóm sáu thứ tiếng này chỉ áp dụng cho Liên Hợp Quốc.

Ngôn ngữ biệt lập, đất nước nhiều thứ tiếng và ngôn ngữ ký hiệu

Câu 11. Tiếng Basque có gì đặc biệt? Đáp án: đây là ngôn ngữ biệt lập — không chứng minh được quan hệ họ hàng với bất kỳ ngôn ngữ nào khác còn sống. Tiếng Basque được nói ở vùng giáp ranh Tây Ban Nha và Pháp, giữa vòng vây của các ngôn ngữ Ấn – Âu. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng nó là di sản của những cư dân có mặt ở châu Âu từ trước khi các ngôn ngữ Ấn – Âu lan tới.

Câu 12. Quốc gia nào có nhiều ngôn ngữ nhất thế giới? Đáp án: Papua New Guinea, với hơn tám trăm ngôn ngữ. Địa hình núi non hiểm trở, rừng rậm và thung lũng biệt lập khiến các cộng đồng sống tách nhau qua hàng nghìn năm, mỗi nơi giữ một thứ tiếng riêng. Để giao tiếp chung, người dân dùng tiếng Tok Pisin, một ngôn ngữ hình thành từ tiếng Anh pha trộn với các tiếng địa phương.

Câu 13. Ngôn ngữ ký hiệu có dùng chung trên toàn thế giới không? Đáp án: không. Mỗi cộng đồng người Điếc phát triển ngôn ngữ ký hiệu riêng, với từ vựng và ngữ pháp riêng. Ngôn ngữ ký hiệu Mỹ và ngôn ngữ ký hiệu Anh rất khác nhau dù hai nước cùng nói tiếng Anh; ngôn ngữ ký hiệu Mỹ lại gần với ngôn ngữ ký hiệu Pháp vì lịch sử trường học dành cho người Điếc. Việt Nam cũng có các ngôn ngữ ký hiệu với biến thể theo vùng.

Những câu hay trả lời nhầm

Nhầm 1: "Tiếng Việt cùng họ với tiếng Trung vì có nhiều từ Hán Việt." Vay mượn từ vựng không làm thay đổi họ hàng ngôn ngữ. Tiếng Anh có rất nhiều từ gốc Pháp và La-tinh mà vẫn thuộc nhánh German. Tương tự, tiếng Việt mượn lớp từ Hán Việt đồ sộ nhưng lớp từ cơ bản và cấu trúc gốc cho thấy nó thuộc ngữ hệ Nam Á.

Nhầm 2: "Ngôn ngữ ký hiệu chỉ là cách ra hiệu bắt chước tiếng nói." Ngôn ngữ ký hiệu là ngôn ngữ hoàn chỉnh, có ngữ pháp riêng dùng không gian, hướng chuyển động, nét mặt để biểu thị quan hệ ngữ pháp. Nó không phải bản dịch từng từ của tiếng nói, và trẻ em Điếc tiếp thu ngôn ngữ ký hiệu theo các giai đoạn tương tự trẻ nghe tiếp thu tiếng nói.

Nhầm 3: "Chữ viết và ngôn ngữ là một." Ngôn ngữ có trước chữ viết rất lâu, và phần lớn ngôn ngữ trên thế giới chưa từng có chữ viết riêng. Một ngôn ngữ có thể đổi chữ, như tiếng Việt chuyển từ chữ Hán, chữ Nôm sang chữ Quốc ngữ, hay tiếng Thổ Nhĩ Kỳ chuyển từ chữ Ả Rập sang chữ La-tinh năm 1928, mà ngôn ngữ vẫn là ngôn ngữ ấy.

Câu 14 và phần đọc thêm: giữ gìn tiếng mẹ đẻ

Câu 14. Ngày Quốc tế Tiếng mẹ đẻ là ngày nào? Đáp án: ngày 21 tháng 2, do UNESCO công bố để khuyến khích bảo tồn sự đa dạng ngôn ngữ. Ngày này gắn với sự kiện năm 1952 ở Dhaka, nay là thủ đô Bangladesh, khi sinh viên đòi công nhận tiếng Bengal. Mỗi năm, ngày này nhắc rằng một thứ tiếng mất đi là mất cả kho tri thức về thiên nhiên, lịch sử và cách nghĩ của một cộng đồng.

Ở Việt Nam, 54 dân tộc nói nhiều thứ tiếng thuộc các ngữ hệ khác nhau: Nam Á (Việt, Mường, Khmer, Ba Na…), Thái – Kadai (Tày, Thái, Nùng…), Nam Đảo (Ê Đê, Gia Rai, Chăm…), Hmông – Miền và Hán – Tạng. Điều này khiến Việt Nam là một trong những nơi đa dạng ngôn ngữ đáng chú ý ở Đông Nam Á, dù diện tích không lớn.

Nếu muốn đọc thêm, bạn có thể bắt đầu từ sơ đồ các ngữ hệ trong sách nhập môn ngôn ngữ học, hoặc tìm hiểu một thứ tiếng dân tộc ở địa phương mình, như tiếng Ê Đê ở Đắk Lắk hay tiếng Khmer ở An Giang, Cần Thơ. Học vài câu chào hỏi của một ngôn ngữ thuộc ngữ hệ khác sẽ cho bạn cảm nhận rõ những khác biệt mà sách mô tả.

Câu hỏi thường gặp

Phương ngữ khác ngôn ngữ ở chỗ nào?

Phương ngữ là biến thể vùng miền của cùng một ngôn ngữ, người nói các phương ngữ khác nhau về cơ bản vẫn hiểu nhau. Tiếng Việt miền Bắc, miền Trung, miền Nam là các phương ngữ. Khi hai cách nói khác nhau đến mức không hiểu nhau, thường người ta coi đó là hai ngôn ngữ.

Tiếng Mường và tiếng Việt gần nhau đến mức nào?

Tiếng Mường và tiếng Việt cùng nhóm Việt – Mường, có rất nhiều từ cơ bản giống hoặc tương ứng đều đặn về âm thanh. Các nhà ngôn ngữ học cho rằng hai thứ tiếng tách ra từ một ngôn ngữ chung, theo nhiều ước đoán là vào khoảng một nghìn năm trở lại đây, nên người nói tiếng Việt nghe tiếng Mường thường nhận ra nhiều từ quen.

Ngôn ngữ biến mất như thế nào?

Một ngôn ngữ thường biến mất khi thế hệ trẻ chuyển sang dùng ngôn ngữ khác có ưu thế hơn trong học hành, buôn bán, rồi không truyền lại cho con cái. Khi người nói cuối cùng mất đi, ngôn ngữ chỉ còn trong tài liệu ghi chép, nếu từng có người ghi chép lại.

Học một ngôn ngữ cùng ngữ hệ có dễ hơn không?

Thường là dễ hơn, vì có từ vựng và cấu trúc tương đồng. Người nói tiếng Tây Ban Nha học tiếng Ý nhanh hơn học tiếng Nhật. Tuy vậy, mức tiếp xúc văn hoá cũng quan trọng: người Việt học chữ Hán Việt hay tiếng Trung có lợi thế nhờ lớp từ Hán Việt, dù khác ngữ hệ.

Ngôn ngữ nhân tạo có những loại nào?

Có ngôn ngữ nhân tạo để giao tiếp quốc tế như Esperanto, có ngôn ngữ dựng cho tác phẩm văn học, phim ảnh như tiếng Elf của Tolkien, và có ngôn ngữ logic để thử nghiệm ý tưởng ngôn ngữ học. Chỉ một số rất ít có cộng đồng người dùng thật sự trong đời sống.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138