TongQuat.comTổng Quát
Lịch sử Việt Nam

Các cuộc khởi nghĩa thời Bắc thuộc qua 14 câu hỏi có đáp án và lời giải thích

14 câu hỏi về các cuộc khởi nghĩa thời Bắc thuộc: Hai Bà Trưng, Bà Triệu, Lý Bí, Mai Thúc Loan, Phùng Hưng, họ Khúc và Ngô Quyền, có giải thích.

Old laterite village gate and brick houses in Duong Lam, Hanoi, a cyclist seen from behind riding past rice fields at sunset, warm quiet rural mood

Trong hơn một nghìn năm Bắc thuộc, từ năm 179 trước Công nguyên đến năm 938, người Việt nổi dậy nhiều lần; tiêu biểu là khởi nghĩa Hai Bà Trưng, Bà Triệu, Lý Bí, Mai Thúc Loan, Phùng Hưng, rồi họ Khúc giành quyền tự chủ và Ngô Quyền kết thúc thời kỳ này bằng trận Bạch Đằng.

Mười bốn câu hỏi dưới đây đi theo thứ tự thời gian, mỗi câu kèm giải thích về người lãnh đạo, kẻ thù lúc đó là triều nào ở phương Bắc và kết cục ra sao. Mục đích là để bạn nối được các cuộc khởi nghĩa thành một mạch, thay vì nhớ rời từng năm. Cuối bài có bảng tóm tắt và mục những câu hay bị nhầm, nhất là chuyện ai mở đầu thời tự chủ.

Khung thời gian và chính sách cai trị

Hai câu đầu giúp bạn đặt các cuộc khởi nghĩa vào đúng bối cảnh: bị cai trị bao lâu, và bị cai trị theo cách nào.

Câu 1. Thời Bắc thuộc kéo dài từ năm nào đến năm nào?

Đáp án: Từ năm 179 trước Công nguyên đến năm 938, tức hơn một nghìn năm.

Mốc mở đầu là năm Triệu Đà chiếm Âu Lạc. Trong suốt thời gian này, các triều đại phương Bắc thay nhau cai trị: nhà Triệu, nhà Hán, Đông Ngô, Lương, Tùy, Đường, rồi Nam Hán.

Mốc kết thúc là trận Bạch Đằng năm 938. Một số sách chia nhỏ thành nhiều giai đoạn Bắc thuộc lần thứ nhất, thứ hai, thứ ba, xen giữa là những năm độc lập ngắn ngủi sau các cuộc khởi nghĩa.

Câu 2. Chính quyền phương Bắc cai trị người Việt bằng những chính sách nào?

Đáp án: Chia đất thành quận huyện, bắt cống nạp nặng nề, đưa người Hán sang ở, truyền bá chữ Hán và phong tục phương Bắc.

Mục đích là biến vùng đất của người Việt thành một phần lãnh thổ phương Bắc. Quan lại đứng đầu các quận do triều đình phương Bắc cử sang; dân phải nộp nhiều thứ thuế và cống vật quý như ngà voi, sừng tê, ngọc trai.

Dù vậy, người Việt vẫn giữ tiếng nói, tục ăn trầu, nhuộm răng, làm bánh chưng, thờ cúng tổ tiên, và tiếp thu có chọn lọc những gì có ích như kỹ thuật, chữ viết. Đây là lý do sách giáo khoa nói người Việt không bị đồng hoá.

Hai Bà Trưng và Bà Triệu: những cuộc khởi nghĩa đầu tiên

Ba câu tiếp theo nói về hai cuộc khởi nghĩa do phụ nữ lãnh đạo, một nét rất riêng của lịch sử nước ta.

Câu 3. Khởi nghĩa Hai Bà Trưng nổ ra năm nào, chống ách cai trị của ai?

Đáp án: Năm 40, chống ách cai trị nhà Đông Hán mà người đứng đầu ở quận Giao Chỉ là Thái thú Tô Định.

Mùa xuân năm 40, Trưng Trắc và Trưng Nhị phất cờ ở Hát Môn, nay thuộc Hà Nội. Nghĩa quân nhanh chóng làm chủ các quận, Tô Định phải bỏ chạy về nước. Trưng Trắc được suy tôn làm vua, đóng đô ở Mê Linh, cũng thuộc Hà Nội ngày nay.

Sử cũ chép nguyên nhân trực tiếp là Thi Sách, chồng bà Trưng Trắc, bị Tô Định giết; nhưng nguyên nhân sâu xa là sự bóc lột của chính quyền đô hộ.

Câu 4. Ai được nhà Hán cử sang đàn áp cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng?

Đáp án: Mã Viện.

Năm 42, nhà Hán sai Mã Viện đem quân sang. Hai Bà Trưng chỉ huy chống cự ở vùng Lãng Bạc, rồi lui về Cấm Khê. Năm 43, cuộc kháng chiến bị đàn áp; theo sử cũ, Hai Bà hy sinh.

Nước ta tuy độc lập ba năm, nhưng cuộc khởi nghĩa đã cho thấy chính quyền đô hộ không thể yên ổn. Ở Hà Nội ngày nay có đền Hai Bà Trưng và nhiều nơi thờ các nữ tướng của Hai Bà.

Câu 5. Khởi nghĩa Bà Triệu năm 248 diễn ra ở đâu, chống ai?

Đáp án: Ở vùng núi Nưa, tỉnh Thanh Hoá; chống ách cai trị của nhà Ngô (Đông Ngô).

Triệu Thị Trinh cùng anh là Triệu Quốc Đạt dựng cờ khởi nghĩa. Hình ảnh Bà Triệu mặc áo giáp, cưỡi voi ra trận được dân gian truyền lại đến nay.

Nhà Ngô cử Lục Dận đem quân sang đàn áp. Cuộc khởi nghĩa không giữ được lâu, Bà Triệu hy sinh trên núi Tùng; lăng và đền thờ bà ở Thanh Hoá.

Lý Bí và nước Vạn Xuân

Thế kỷ VI chứng kiến lần đầu tiên một người Việt xưng đế và đặt quốc hiệu riêng.

Câu 6. Lý Bí lên ngôi năm 544 lấy hiệu là gì, đặt tên nước là gì?

Đáp án: Lý Nam Đế; tên nước Vạn Xuân.

Năm 542, Lý Bí khởi nghĩa chống ách cai trị nhà Lương, đánh đuổi thứ sử Tiêu Tư. Đầu năm 544, ông lên ngôi hoàng đế, xưng Lý Nam Đế, đặt quốc hiệu Vạn Xuân, dựng triều đình riêng.

Việc xưng đế có ý nghĩa lớn: nó khẳng định người Việt ngang hàng với các hoàng đế phương Bắc, không còn là một quận phụ thuộc. Cái tên Vạn Xuân mang mong muốn đất nước bền vững muôn đời.

Câu 7. Ai tiếp tục cuộc kháng chiến của Lý Nam Đế từ đầm Dạ Trạch?

Đáp án: Triệu Quang Phục.

Nhà Lương sai quân sang đánh, Lý Nam Đế phải rút lui và giao lại binh quyền. Triệu Quang Phục đưa quân về đầm Dạ Trạch, vùng đầm lầy nay thuộc tỉnh Hưng Yên, ban ngày ẩn trong lau sậy, ban đêm đánh úp.

Năm 550, nhân lúc nhà Lương có loạn, Triệu Quang Phục phản công, đánh tan quân Lương và lên làm vua, được gọi là Triệu Việt Vương.

Thế kỷ VIII: Mai Thúc Loan và Phùng Hưng

Dưới ách nhà Đường, hai cuộc khởi nghĩa lớn nổ ra ở hai vùng khác nhau, một ở Nghệ An, một ở ven Hà Nội ngày nay.

Câu 8. Mai Thúc Loan khởi nghĩa ở đâu, và dân gian gọi ông là gì?

Đáp án: Ở Hoan Châu, nay là Nghệ An; dân gian gọi ông là Mai Hắc Đế.

Đầu thế kỷ VIII, Mai Thúc Loan kêu gọi những người phu phải gánh vải, quả vải đi cống nạp cho nhà Đường nổi dậy. Nghĩa quân đánh chiếm thành Tống Bình, trung tâm cai trị của nhà Đường.

Ông xưng đế và xây thành Vạn An làm căn cứ. Tên Mai Hắc Đế có nghĩa là vua đen, vì sử chép ông có nước da ngăm đen. Cuộc khởi nghĩa sau đó bị nhà Đường đàn áp.

Câu 9. Vì sao nhân dân tôn Phùng Hưng là Bố Cái Đại Vương?

Đáp án: Vì muốn tôn ông như cha mẹ của dân: "bố" là cha, "cái" là mẹ.

Cuối thế kỷ VIII, Phùng Hưng, người làng Đường Lâm (nay thuộc Hà Nội), cùng em là Phùng Hải khởi nghĩa, chiếm được phủ thành Tống Bình và làm chủ vùng đất này trong một thời gian.

Sau khi ông mất, con là Phùng An nối nghiệp và tôn cha là Bố Cái Đại Vương. Cách gọi này cho thấy dân chúng coi ông như người cha người mẹ chăm lo cho mình.

Từ tự chủ đến độc lập: họ Khúc, Dương Đình Nghệ, Ngô Quyền

Năm câu cuối đi qua ba mươi năm quyết định, từ lúc người Việt nắm chính quyền đến lúc đánh tan quân Nam Hán.

Câu 10. Ai được coi là người mở đầu thời kỳ tự chủ năm 905?

Đáp án: Khúc Thừa Dụ.

Năm 905, nhân lúc nhà Đường suy yếu, Khúc Thừa Dụ, một hào trưởng có thế lực ở Hồng Châu (vùng nay thuộc Hải Phòng, trước 7/2025 thuộc Hải Dương), đánh chiếm phủ thành Tống Bình, tự xưng tiết độ sứ. Nhà Đường buộc phải công nhận.

Danh nghĩa vẫn là một chức quan của nhà Đường, nhưng thực chất người Việt đã tự cai quản đất nước của mình.

Câu 11. Khúc Hạo đã cải cách những gì?

Đáp án: Đặt lại các khu vực hành chính, xem xét lại mức thuế, bãi bỏ bớt lao dịch nặng nề thời Bắc thuộc.

Khúc Hạo, con của Khúc Thừa Dụ, chia lại đất nước thành các lộ, phủ, châu, xã, đặt người cai quản đến tận cấp xã. Ông cho định lại mức thuế, tha bỏ bớt lao dịch.

Sử cũ ghi chính sự thời ông chuộng khoan dung, giản dị để dân được yên ổn làm ăn. Đây là cải cách đầu tiên do chính quyền người Việt tự đặt ra.

Câu 12. Dương Đình Nghệ đánh quân xâm lược nào năm 931?

Đáp án: Quân Nam Hán.

Năm 930, quân Nam Hán đánh chiếm nước ta. Năm 931, Dương Đình Nghệ, một tướng cũ của họ Khúc, từ Ái Châu (Thanh Hoá) đem quân ra đánh đuổi, rồi tự xưng tiết độ sứ.

Năm 937, ông bị nha tướng Kiều Công Tiễn giết để cướp quyền. Kiều Công Tiễn cầu cứu Nam Hán, tạo cớ cho quân Nam Hán kéo sang lần nữa, dẫn tới trận Bạch Đằng năm 938.

Câu 13. Ngô Quyền dùng kế gì trên sông Bạch Đằng năm 938?

Đáp án: Cắm cọc gỗ đầu bịt sắt dưới lòng sông, lợi dụng thuỷ triều để nhử và đánh quân Nam Hán.

Ngô Quyền, con rể Dương Đình Nghệ, giết Kiều Công Tiễn rồi chuẩn bị đón đánh quân Nam Hán do Hoằng Tháo chỉ huy. Ông cho cắm cọc ở cửa sông Bạch Đằng; khi triều lên, cọc bị nước che khuất. Thuyền nhẹ ra khiêu chiến rồi giả vờ rút, nhử thuyền địch vào bãi cọc.

Đến lúc triều rút, quân ta đánh mạnh, thuyền địch va vào cọc mà vỡ, Hoằng Tháo tử trận. Trận đánh chấm dứt hơn một nghìn năm Bắc thuộc.

Câu 14. Làng nào được gọi là "đất hai vua"?

Đáp án: Làng Đường Lâm, nay thuộc Hà Nội.

Đường Lâm là quê hương của Phùng Hưng và Ngô Quyền, hai người cách nhau hơn một trăm năm nhưng đều cầm quân chống ách đô hộ phương Bắc. Vì vậy dân gian gọi nơi này là đất hai vua.

Ngày nay làng cổ Đường Lâm còn nhiều nhà xây bằng đá ong, là điểm tham quan quen thuộc của người học lịch sử.

Bảng tóm tắt các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu

Bảng dưới xếp các cuộc khởi nghĩa theo thứ tự thời gian, ghi người lãnh đạo và triều phương Bắc lúc đó. Năm ghi theo sách giáo khoa; với hai cuộc ở thế kỷ VIII, bảng chỉ ghi thế kỷ.

Thời gianNgười lãnh đạoChống triều nàoKết quả chính
Năm 40Hai Bà TrưngĐông HánGiành độc lập, giữ được ba năm
Năm 248Bà TriệuĐông NgôBị đàn áp
Năm 542Lý BíLươngLập nước Vạn Xuân năm 544
Đầu thế kỷ VIIIMai Thúc LoanĐườngLàm chủ Tống Bình một thời gian
Cuối thế kỷ VIIIPhùng HưngĐườngLàm chủ Tống Bình một thời gian
Năm 905Khúc Thừa DụĐườngGiành quyền tự chủ
Năm 931Dương Đình NghệNam HánGiữ quyền tự chủ
Năm 938Ngô QuyềnNam HánKết thúc thời Bắc thuộc

Nhìn vào cột thứ ba, bạn thấy kẻ thù thay đổi theo từng thời kỳ, nhưng ý chí giành lại đất nước thì liên tục. Cột cuối cho thấy một bước chuyển: những cuộc khởi nghĩa đầu chỉ giữ được độc lập ngắn ngủi, đến thế kỷ X người Việt mới giữ được lâu dài.

Những câu hay trả lời nhầm

Ai mở đầu thời tự chủ, ai mở đầu thời độc lập? Khúc Thừa Dụ năm 905 mở đầu thời tự chủ, khi người Việt nắm chính quyền nhưng vẫn mang danh chức quan nhà Đường. Ngô Quyền với trận Bạch Đằng năm 938 và việc xưng vương năm 939 mở đầu thời độc lập lâu dài.

Trận Bạch Đằng nào? Sông Bạch Đằng gắn với ba trận lớn: năm 938 (Ngô Quyền đánh Nam Hán), năm 981 (Lê Hoàn đánh Tống) và năm 1288 (Trần Hưng Đạo đánh quân Nguyên). Khi gặp câu hỏi về Bạch Đằng, hãy nhìn năm trước khi chọn tên người.

Hai Bà Trưng chống nhà nào? Nhà Đông Hán, không phải nhà Đường hay nhà Minh. Các bộ câu hỏi hay đặt bẫy bằng cách đưa nhà Đường vào phương án, vì nhà Đường cai trị trong một thời gian dài sau đó.

Vạn Xuân là tên nước, không phải tên vua. Lý Bí xưng là Lý Nam Đế, đặt tên nước là Vạn Xuân. Tương tự, Triệu Việt Vương là hiệu của Triệu Quang Phục, không phải tên một triều đại phương Bắc.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao các cuộc khởi nghĩa trước thế kỷ X đều không giữ được độc lập lâu dài?

Sách giáo khoa giải thích rằng lực lượng của các triều đại phương Bắc khi đó còn mạnh, trong khi các cuộc khởi nghĩa thường nổ ra ở một vùng, chưa có thời gian xây dựng chính quyền vững chắc. Đến thế kỷ X, nhà Đường suy yếu và người Việt đã tích luỹ đủ lực lượng.

Thành Tống Bình là ở đâu?

Tống Bình là trung tâm cai trị của chính quyền đô hộ thời Tùy, Đường, nằm ở vùng Hà Nội ngày nay. Về sau, thời nhà Đường đặt An Nam đô hộ phủ, trụ sở chính cũng ở khu vực này.

Ngoài những cuộc trong bài, còn cuộc khởi nghĩa nào khác thời Bắc thuộc?

Còn nhiều cuộc nổi dậy nhỏ hơn được sử cũ ghi lại ở các quận Giao Chỉ, Cửu Chân, Nhật Nam. Sách giáo khoa chọn những cuộc tiêu biểu có quy mô lớn hoặc có ý nghĩa mở đường, như những cuộc trong bảng tóm tắt.

Trận Bạch Đằng năm 938 diễn ra ở tỉnh nào ngày nay?

Sông Bạch Đằng chảy qua vùng giáp ranh giữa Quảng Ninh và Hải Phòng ngày nay, đổ ra biển. Các dấu tích bãi cọc tìm được chủ yếu thuộc các trận đánh thời Trần năm 1288; vị trí chính xác trận năm 938 vẫn đang được giới khảo cổ tìm hiểu.

Có nên gọi Ngô Quyền là vua đầu tiên của Việt Nam không?

Không chính xác. Trước Ngô Quyền đã có các vua Hùng, An Dương Vương, Trưng Vương, Lý Nam Đế, Triệu Việt Vương, Mai Hắc Đế. Điều đặc biệt ở Ngô Quyền là ông mở đầu thời kỳ độc lập kéo dài liên tục sau hơn một nghìn năm Bắc thuộc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138