TongQuat.comTổng Quát
Khoa học tự nhiên

Hệ sinh thái và chuỗi thức ăn: 14 câu hỏi kèm lời giải thích dễ nhớ

San hô là động vật hay thực vật, địa y là gì, vì sao năng lượng hao dần qua mỗi bậc? 14 câu hỏi về hệ sinh thái, có đáp án và lời giải thích ngắn gọn.

Snorkeler seen from behind floating above a shallow coral reef near Con Dao, sunlight rays through clear turquoise water, small fish around branching corals

Hệ sinh thái là một cộng đồng sinh vật cùng môi trường sống của chúng, gắn với nhau qua dòng năng lượng và vòng tuần hoàn vật chất. Một ao cá, một cánh rừng, một rạn san hô hay cả một cánh đồng lúa đều là hệ sinh thái, lớn nhỏ khác nhau.

Bộ 14 câu hỏi này đi qua cách các sinh vật ăn nhau, sống nhờ nhau, và những hệ sinh thái tiêu biểu của Việt Nam. Mỗi câu có đáp án và lời giải thích; vài câu về san hô và địa y thường làm người đọc bất ngờ.

Ai ăn ai: dòng năng lượng

Câu 1. Trong một hệ sinh thái, sinh vật được chia thành mấy nhóm theo vai trò dinh dưỡng? Đáp án: Ba nhóm: sinh vật sản xuất, sinh vật tiêu thụ và sinh vật phân giải. Sinh vật sản xuất, chủ yếu là cây xanh và tảo, tự tạo chất hữu cơ từ ánh sáng. Sinh vật tiêu thụ ăn sinh vật khác. Sinh vật phân giải như vi khuẩn và nấm biến xác chết, lá rụng thành chất vô cơ trả lại cho đất. Thiếu nhóm phân giải, vật chất sẽ không quay vòng.

Câu 2. Chuỗi thức ăn khác lưới thức ăn ở chỗ nào? Đáp án: Chuỗi thức ăn là một đường thẳng "ai ăn ai"; lưới thức ăn là nhiều chuỗi đan vào nhau. Ví dụ chuỗi: lúa → sâu → ếch → rắn. Trong thực tế, ếch còn ăn châu chấu, rắn còn ăn chuột, chuột cũng ăn lúa, nên các chuỗi giao nhau thành lưới. Lưới càng nhiều mắt nối, hệ sinh thái càng vững khi một loài bị suy giảm.

Câu 3. Đi qua mỗi bậc dinh dưỡng, năng lượng còn lại khoảng bao nhiêu? Đáp án: Theo quy tắc ước lượng phổ biến, khoảng 10%; con số thật dao động tuỳ hệ sinh thái. Phần lớn năng lượng bị tiêu hao cho hô hấp, vận động, giữ thân nhiệt và thải ra dưới dạng nhiệt. Vì thế chuỗi thức ăn hiếm khi dài quá bốn, năm bậc, và động vật săn mồi đầu bảng luôn ít cá thể hơn nhiều so với con mồi của chúng.

Câu 4. Sinh vật phân giải quan trọng nhất trong đất là những nhóm nào? Đáp án: Vi khuẩn và nấm, cùng với giun đất, mối và nhiều sinh vật nhỏ giúp nghiền vụn chất hữu cơ. Lá rụng trong rừng nhiệt đới mục nhanh chính vì nóng ẩm thuận lợi cho vi khuẩn và nấm hoạt động. Đống ủ phân hữu cơ trong vườn nhà cũng là một hệ sinh thái phân giải thu nhỏ, nóng lên vì hoạt động của vi sinh vật.

Câu 5. Cây họ Đậu giúp làm giàu đạm cho đất bằng cách nào? Đáp án: Nhờ vi khuẩn cố định đạm sống cộng sinh trong các nốt sần ở rễ. Vi khuẩn chuyển khí nitơ trong không khí thành dạng cây hấp thụ được; đổi lại, cây cung cấp đường cho vi khuẩn. Đó là lý do nông dân hay trồng xen hoặc luân canh đậu, lạc với lúa, ngô: sau vụ đậu, đất có thêm đạm cho vụ sau.

Sống nhờ nhau, sống bám nhau

Câu 6. San hô là động vật, thực vật hay khoáng vật? Đáp án: Động vật. Mỗi khối san hô gồm vô số cá thể nhỏ gọi là polyp, họ hàng với sứa và hải quỳ. Polyp tiết ra bộ khung đá vôi, nhiều thế hệ chồng lên nhau thành rạn. Bên trong mô san hô có tảo đơn bào sống cộng sinh, quang hợp cung cấp phần lớn thức ăn cho san hô và tạo màu sắc cho rạn.

Câu 7. Hiện tượng san hô bị tẩy trắng là gì? Đáp án: San hô đẩy tảo cộng sinh ra khỏi mô khi bị căng thẳng, thường do nước biển nóng lên bất thường, nên lộ ra bộ khung trắng. San hô bị tẩy trắng chưa chết ngay, nhưng mất nguồn thức ăn chính; nếu nước không mát lại đủ sớm, chúng chết đói. Các đợt tẩy trắng diện rộng đã được ghi nhận ở nhiều rạn trên thế giới, trong đó có vùng biển Việt Nam.

Câu 8. Địa y — lớp mảng xanh xám bám trên đá, thân cây — là sinh vật gì? Đáp án: Là tổ hợp cộng sinh giữa nấm và tảo (hoặc vi khuẩn lam). Nấm tạo khung, giữ ẩm và bám chắc; tảo quang hợp nuôi cả hai. Địa y sống được ở nơi khắc nghiệt như đá trơ, và rất nhạy với ô nhiễm không khí, nên được dùng làm sinh vật chỉ thị: nơi nào địa y phong phú, không khí thường khá sạch.

Câu 9. Cá hề sống giữa tua độc của hải quỳ mà không sao. Đó là quan hệ gì? Đáp án: Quan hệ cộng sinh có lợi cho cả hai (sách giáo khoa Việt Nam xếp vào nhóm quan hệ hỗ trợ). Lớp chất nhầy trên da giúp cá hề không bị tua hải quỳ châm. Cá hề có chỗ trú an toàn khỏi kẻ săn mồi; đổi lại, nó xua cá ăn hải quỳ, dọn sạch và mang thức ăn thừa tới. Ngược lại, quan hệ ký sinh như giun sán trong ruột thì một bên được lợi, bên kia bị hại.

Hệ sinh thái của Việt Nam

Câu 10. Vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam là vườn nào? Đáp án: Vườn quốc gia Cúc Phương, thành lập năm 1962, phần lớn diện tích thuộc tỉnh Ninh Bình. Đây là khu rừng nguyên sinh trên núi đá vôi, nổi tiếng với những cây chò, cây đăng cổ thụ, hang động và nhiều loài linh trưởng quý. Cúc Phương có trung tâm cứu hộ linh trưởng và rùa, góp phần bảo tồn các loài bị buôn bán trái phép.

Câu 11. Khu dự trữ sinh quyển đầu tiên của Việt Nam được UNESCO công nhận là khu nào? Đáp án: Rừng ngập mặn Cần Giờ, năm 2000, nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh. Cánh rừng từng bị tàn phá nặng trong chiến tranh và được trồng lại trong nhiều năm sau đó. Khu dự trữ sinh quyển là mô hình kết hợp bảo tồn với đời sống người dân, có vùng lõi bảo vệ nghiêm ngặt và vùng chuyển tiếp nơi con người sinh sống, sản xuất.

Câu 12. Ốc bươu vàng ở Việt Nam là ví dụ của khái niệm sinh thái nào? Đáp án: Loài ngoại lai xâm hại. Ốc bươu vàng có nguồn gốc Nam Mỹ, được đưa vào nuôi rồi thoát ra đồng ruộng, sinh sản nhanh và ăn mạ non, gây hại lúa ở nhiều vùng. Một ví dụ khác là cây mai dương lấn chiếm đất ngập nước ở Vườn quốc gia Tràm Chim, Đồng Tháp. Loài ngoại lai trở thành xâm hại khi ở môi trường mới chúng thiếu thiên địch kìm hãm.

Câu 13. Khi rừng bị cháy rồi mọc lại dần theo thời gian, quá trình đó gọi là gì? Đáp án: Diễn thế sinh thái thứ sinh. Đầu tiên là cỏ và cây bụi ưa sáng mọc nhanh, sau đó cây gỗ mọc chậm dần chiếm chỗ, quần xã thay đổi qua nhiều giai đoạn. Nếu bắt đầu từ nơi chưa từng có sự sống, như dung nham mới nguội hay bãi bồi mới nổi, thì gọi là diễn thế nguyên sinh; khi đó địa y và rêu thường là những sinh vật tiên phong.

Câu 14. Nếu không có hiệu ứng nhà kính tự nhiên, nhiệt độ trung bình bề mặt Trái Đất sẽ khoảng bao nhiêu? Đáp án: Khoảng −18 °C, thay vì khoảng 15 °C như hiện nay. Hơi nước, CO₂ và một số khí khác giữ lại một phần nhiệt Trái Đất toả ra, như tấm chăn. Hiệu ứng tự nhiên này là điều kiện để có nước lỏng và sự sống. Mối lo về biến đổi khí hậu không nằm ở bản thân hiệu ứng nhà kính, mà ở việc con người làm tăng thêm lượng khí nhà kính, khiến tấm chăn dày lên.

Cách vẽ một chuỗi thức ăn cho đúng

Vẽ chuỗi thức ăn là dạng bài rất hay gặp, và lỗi phổ biến nhất lại nằm ở chiều mũi tên. Năm bước dưới đây giúp bạn vẽ đúng và đọc đúng mọi sơ đồ.

  1. Bắt đầu từ sinh vật sản xuất ở đầu chuỗi: cây, cỏ, tảo, lá rụng. Một chuỗi thức ăn thông thường luôn mở đầu bằng sinh vật tự làm ra chất hữu cơ hoặc bằng mùn bã hữu cơ.
  2. Mũi tên chỉ từ sinh vật bị ăn sang sinh vật ăn nó, tức là chỉ theo hướng năng lượng đi. Viết "lúa → chuột" nghĩa là năng lượng từ lúa đi vào chuột, chứ không phải "lúa ăn chuột".
  3. Mỗi mắt xích phía sau phải thật sự ăn mắt xích liền trước. Rắn ăn ếch thì đúng; rắn ăn lúa thì sai dù cả hai cùng ở ruộng.
  4. Gắn tên bậc cho từng mắt xích: sinh vật sản xuất, tiêu thụ bậc một, bậc hai, bậc ba. Một loài có thể ở hai bậc khác nhau trong hai chuỗi khác nhau, như gà ăn thóc và ăn sâu.
  5. Khi được yêu cầu vẽ lưới thức ăn, nối các chuỗi có chung loài lại với nhau; đừng vẽ trùng một loài hai lần. Cuối cùng có thể vẽ thêm nhóm sinh vật phân giải nhận mũi tên từ mọi bậc.

Mẹo kiểm tra nhanh: đọc to sơ đồ bằng cụm "bị ăn bởi" theo chiều mũi tên. "Lúa bị ăn bởi sâu, sâu bị ăn bởi ếch" nghe xuôi tai là bạn đã vẽ đúng chiều.

Những câu hay bị trả lời nhầm

Các nhầm lẫn này phần lớn đến từ việc nhìn hình dáng bên ngoài, hoặc từ việc dùng một từ với nghĩa đời thường thay cho nghĩa khoa học.

Hay nghĩThực tế
San hô là đá hoặc cây biểnSan hô là động vật, sống cộng sinh với tảo
Hiệu ứng nhà kính là thứ có hạiHiệu ứng tự nhiên giữ Trái Đất ấm đủ cho sự sống; vấn đề là phần tăng thêm do con người
Năng lượng tuần hoàn trong hệ sinh thái như vật chấtVật chất quay vòng, còn năng lượng đi một chiều và tiêu hao dần thành nhiệt
Loài ngoại lai nào cũng xâm hạiNhiều cây trồng, vật nuôi là loài nhập nội có ích; chỉ một số trở thành xâm hại
Địa y là một loài rêuĐịa y là tổ hợp nấm và tảo; rêu là thực vật

Dòng thứ ba là ý cốt lõi nhất của sinh thái học: vật chất (carbon, nitơ, nước) đi vòng tròn giữa sinh vật và môi trường, còn năng lượng từ Mặt Trời chỉ đi một chiều qua chuỗi thức ăn rồi toả ra không gian dưới dạng nhiệt. Hệ sinh thái tồn tại được là nhờ liên tục nhận năng lượng mới.

Đọc thêm: mô hình ruộng lúa – cá và sinh thái trên đồng ruộng

Những khái niệm trong bộ câu hỏi có thể thấy rõ trên cánh đồng Việt Nam. Ở nhiều vùng đồng bằng sông Cửu Long, như Cần Thơ hay An Giang, người nông dân từ lâu đã thả cá trong ruộng lúa hoặc kết hợp lúa với tôm ở vùng nước lợ Cà Mau. Cá ăn sâu bọ, cỏ dại và ốc, phân cá bón cho lúa; lúa che bóng và cung cấp thức ăn cho cá. Đó là một lưới thức ăn được con người sắp đặt có chủ đích.

Ngược lại, khi phun thuốc trừ sâu tràn lan, các loài thiên địch như nhện, ếch nhái, bọ rùa bị diệt cùng sâu hại. Lưới thức ăn bị cắt mắt nối, và đôi khi sâu hại bùng phát mạnh hơn ở vụ sau vì không còn kẻ kìm hãm. Đây là lý do các chương trình quản lý dịch hại tổng hợp khuyên nông dân thăm đồng, đếm thiên địch trước khi quyết định phun.

Một bờ ruộng còn cỏ hoa, một rặng cây ven kênh hay một ao nhỏ giữa đồng đều là nơi trú cho ong, chim và ếch — những sinh vật giúp đồng ruộng tự cân bằng. Nhìn cánh đồng như một hệ sinh thái, bạn sẽ hiểu vì sao cùng một mảnh đất mà cách làm khác nhau lại cho kết quả rất khác.

Câu hỏi thường gặp

Tháp sinh thái là gì?

Tháp sinh thái là hình vẽ xếp các bậc dinh dưỡng chồng lên nhau, bậc sinh vật sản xuất ở đáy, động vật săn mồi đầu bảng ở đỉnh. Tháp có thể vẽ theo số lượng cá thể, sinh khối hoặc năng lượng; tháp năng lượng luôn có đáy rộng đỉnh hẹp.

Loài chủ chốt là gì?

Đó là loài có ảnh hưởng tới hệ sinh thái lớn hơn nhiều so với số lượng của nó. Ví dụ kinh điển là rái cá biển ở bờ biển Bắc Thái Bình Dương: chúng ăn nhím biển, giữ cho rừng tảo bẹ không bị nhím biển ăn trụi. Mất rái cá, cả rừng tảo có thể sụp đổ.

Đa dạng sinh học gồm những cấp độ nào?

Thường chia ba cấp độ: đa dạng di truyền trong một loài, đa dạng loài trong một vùng, và đa dạng hệ sinh thái trên một lãnh thổ. Cả ba cùng quan trọng; một loài có vốn gen nghèo nàn dễ bị dịch bệnh xoá sổ dù số cá thể còn nhiều.

Rừng ngập mặn có lợi gì cho vùng ven biển?

Rừng ngập mặn làm giảm năng lượng sóng, hạn chế xói lở bờ, giữ phù sa bồi đắp đất mới, là nơi sinh sản và ương nuôi của nhiều loài tôm, cua, cá. Rừng ngập mặn còn lưu giữ lượng lớn carbon trong lớp bùn bên dưới.

Sinh vật chỉ thị là gì?

Đó là loài mà sự có mặt, vắng mặt hay số lượng cho biết tình trạng môi trường. Địa y chỉ thị chất lượng không khí, một số ấu trùng côn trùng sống dưới nước như ấu trùng phù du chỉ thị nước suối sạch. Quan sát chúng rẻ hơn đo đạc bằng máy nhiều lần.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138