Điện và từ là hai mặt của cùng một hiện tượng: dòng điện sinh ra từ trường, và từ trường biến đổi sinh ra dòng điện. Mối liên hệ này, được khám phá trong thế kỷ 19, là nền tảng của máy phát điện, động cơ điện và gần như mọi thiết bị trong nhà bạn.
Bộ 14 câu hỏi dưới đây đi từ chiếc la bàn, thanh nam châm, tới tia sét và lưới điện. Mỗi câu kèm đáp án và giải thích vì sao. Bạn thử trả lời trước; những câu về la bàn và chim đậu dây điện thường làm nhiều người bất ngờ.
Nam châm và la bàn
Câu 1. Bẻ đôi một thanh nam châm, ta được gì? Đáp án: Hai nam châm nhỏ, mỗi nam châm đều có đủ cực bắc và cực nam. Không thể tách riêng một cực từ đơn lẻ, dù bẻ nhỏ tới đâu. Lý do là từ tính của nam châm đến từ vô số vùng nhỏ bên trong vật liệu, mỗi vùng tự nó đã là một nam châm tí hon. Vật lý lý thuyết có bàn về khả năng tồn tại "đơn cực từ", nhưng đến nay chưa ai quan sát được.
Câu 2. Đầu bắc của kim la bàn chỉ về phía bắc. Vậy cực từ của Trái Đất ở gần cực Bắc địa lý mang tính gì? Đáp án: Tính cực nam của một nam châm. Vì các cực khác tên thì hút nhau, đầu bắc của kim la bàn bị kéo về một cực mang tính nam. Tên gọi "cực từ bắc" của Trái Đất là cách gọi theo vị trí địa lý, không phải theo tính chất từ. Đây là câu hỏi đánh đố nổi tiếng, kể cả với người học vật lý.
Câu 3. Cực từ của Trái Đất có đứng yên mãi ở một chỗ không? Đáp án: Không, nó dịch chuyển liên tục và trong lịch sử địa chất từng đảo chiều nhiều lần. Bằng chứng nằm trong đá núi lửa dưới đáy đại dương: khi dung nham nguội, các khoáng vật chứa sắt "ghi lại" hướng từ trường lúc đó, tạo thành những dải đá có hướng từ ngược nhau. Vì cực từ di chuyển, bản đồ hàng hải và hệ thống định vị phải cập nhật mô hình từ trường định kỳ.
Câu 4. Nam châm hút được những kim loại nào? Đáp án: Chủ yếu sắt, niken, coban và hợp kim của chúng — nhóm vật liệu sắt từ. Nhôm, đồng, vàng, bạc hầu như không bị hút. Nhiều loại inox dùng làm nồi và bồn rửa cũng gần như không hút nam châm vì cấu trúc tinh thể đặc biệt, dù chứa nhiều sắt. Vì vậy thử bằng nam châm không đủ để biết một vật có sắt hay không.
Câu 5. Nung nóng nam châm thật lâu ở nhiệt độ cao thì sao? Đáp án: Nó mất từ tính khi vượt một nhiệt độ gọi là điểm Curie, theo tên nhà vật lý Pierre Curie. Nhiệt làm các vùng từ nhỏ bên trong dao động hỗn loạn, không còn xếp cùng hướng. Với sắt, điểm này vào khoảng 770 °C. Đây cũng là lý do lõi Trái Đất nóng không thể là một khối nam châm vĩnh cửu; từ trường Trái Đất được giải thích bằng dòng kim loại lỏng chuyển động trong lõi ngoài.
Điện quanh ta
Câu 6. Chim đậu trên một sợi dây điện trần sao không bị giật? Đáp án: Vì hai chân chim cùng chạm một sợi dây, gần như không có hiệu điện thế giữa hai chân, nên không có dòng điện đáng kể chạy qua người chim. Dòng điện chỉ chạy khi có chênh lệch điện thế. Nếu một con vật lớn chạm cùng lúc hai dây, hoặc một dây và cột điện nối đất, dòng điện sẽ chạy qua cơ thể nó — đây là nguyên nhân gây tai nạn cho chim lớn và cả con người.
Câu 7. Nước tinh khiết có dẫn điện tốt không? Đáp án: Không, nước cất tinh khiết dẫn điện rất kém. Nước thường ta dùng dẫn điện được là nhờ các chất hoà tan như muối, khoáng tạo thành ion mang điện. Tuy vậy, trong đời sống nước gần như không bao giờ tinh khiết, và da người ướt cũng dẫn điện tốt hơn da khô, nên quy tắc an toàn "tay ướt không chạm vào điện" vẫn luôn đúng.
Câu 8. Điện lưới sinh hoạt ở Việt Nam có điện áp và tần số danh định bao nhiêu? Đáp án: 220 V, 50 Hz. 50 Hz nghĩa là dòng điện xoay chiều đổi chiều 100 lần mỗi giây. Một số nước như Mỹ hay Nhật Bản dùng điện áp thấp hơn, khoảng 100–120 V, nên thiết bị mang từ nước ngoài về cần xem nhãn trước khi cắm. Điện áp thực tế tại ổ cắm dao động quanh mức danh định tuỳ thời điểm và khu vực.
Câu 9. Kim loại nào là vật liệu chính của dây dẫn điện trong nhà, và vì sao? Đáp án: Đồng. Đồng dẫn điện chỉ kém bạc một chút nhưng rẻ hơn nhiều, lại dẻo, dễ kéo sợi và ít bị ăn mòn. Vỏ nhựa bọc ngoài là chất cách điện, ngăn dòng điện thoát ra. Một dây điện là ví dụ gọn nhất về cặp đôi vật dẫn – vật cách điện cùng làm việc.
Câu 10. Vì sao chải tóc khô bằng lược nhựa, tóc bay dựng lên theo lược? Đáp án: Do nhiễm điện khi cọ xát — điện tĩnh. Khi lược và tóc cọ vào nhau, electron chuyển từ vật này sang vật kia, khiến tóc và lược mang điện trái dấu nên hút nhau; các sợi tóc cùng dấu thì đẩy nhau nên xoè ra. Hiện tượng rõ hơn khi không khí khô, vì độ ẩm cao giúp điện tích rò đi nhanh.
Những phát hiện mở đường
Câu 11. Ai phát hiện ra dòng điện làm lệch kim la bàn, nối điện với từ? Đáp án: Hans Christian Ørsted, nhà vật lý Đan Mạch, năm 1820. Khi cho dòng điện chạy qua một dây dẫn đặt gần la bàn, ông thấy kim quay lệch đi. Đây là bằng chứng đầu tiên cho thấy dòng điện sinh ra từ trường, mở đường cho nam châm điện — loại nam châm bật tắt được, dùng trong chuông điện, rơ-le và cần cẩu nâng sắt vụn.
Câu 12. Hiện tượng làm ra dòng điện bằng cách di chuyển nam châm gần cuộn dây được ai khám phá? Đáp án: Michael Faraday, năm 1831, gọi là cảm ứng điện từ. Faraday chứng minh rằng từ trường biến đổi qua một cuộn dây sinh ra dòng điện trong cuộn dây đó. Hầu như mọi nhà máy điện ngày nay — thuỷ điện, nhiệt điện, điện gió — đều quay máy phát dựa trên nguyên lý này, chỉ khác nhau ở nguồn năng lượng làm quay tua-bin.
Câu 13. Tia sét có đánh hai lần vào cùng một chỗ không? Đáp án: Có, và thường xuyên. Câu "sét không đánh hai lần một chỗ" là thành ngữ, không phải quy luật vật lý. Sét có xu hướng đánh vào điểm cao, nhọn, dẫn điện tốt; các toà nhà chọc trời và cột phát sóng bị sét đánh nhiều lần mỗi năm. Cột thu lôi, do Benjamin Franklin đề xuất vào thế kỷ 18, lợi dụng chính điều đó để dẫn dòng sét xuống đất an toàn.
Câu 14. Siêu dẫn là gì? Đáp án: Trạng thái một số vật liệu có điện trở bằng không khi được làm lạnh dưới một nhiệt độ tới hạn. Nhà vật lý Hà Lan Heike Kamerlingh Onnes phát hiện hiện tượng này năm 1911 khi làm lạnh thuỷ ngân bằng heli lỏng. Dòng điện chạy trong vòng siêu dẫn có thể duy trì rất lâu mà không hao hụt. Nam châm siêu dẫn được dùng trong máy chụp cộng hưởng từ ở bệnh viện.
Những câu hay bị trả lời nhầm
Bốn nhầm lẫn sau thường gặp vì chúng xuất phát từ cách gọi tên hoặc từ thành ngữ, không phải từ vật lý.
| Hay nghĩ | Thực tế |
|---|---|
| Kim la bàn chỉ về cực Bắc vì ở đó có cực bắc của nam châm Trái Đất | Cực từ gần cực Bắc địa lý mang tính nam; đầu bắc kim la bàn bị hút về đó |
| Nước dẫn điện tốt vì nó là nước | Nước dẫn điện nhờ chất hoà tan; nước cất tinh khiết dẫn điện rất kém |
| Sét không bao giờ đánh hai lần vào một chỗ | Nơi cao, nhọn, dẫn điện có thể bị sét đánh nhiều lần |
| Mọi kim loại đều bị nam châm hút | Chỉ nhóm sắt từ như sắt, niken, coban; đồng, nhôm, vàng thì không |
| Đứng trên dép cao su là an toàn tuyệt đối khi chạm điện | Dép giảm nguy cơ nhưng có thể ướt, mòn, bẩn; không bao giờ là bảo vệ tuyệt đối |
Dòng cuối là nhầm lẫn nguy hiểm nhất vì nó dẫn tới hành động liều. Nguyên tắc an toàn điện luôn là ngắt nguồn trước, không dựa vào vật cách điện tạm bợ. Với điện trong nhà, việc sửa chữa nên để thợ điện có chuyên môn làm.
Thí nghiệm nhỏ: tự làm nam châm điện
Thí nghiệm này lặp lại phát hiện của Ørsted ở câu 11 bằng đồ có trong nhà. Chỉ dùng pin tiểu loại thường, không bao giờ dùng điện lưới; làm cùng người lớn nếu là học sinh nhỏ.
- Chuẩn bị một chiếc đinh sắt dài, khoảng một mét dây đồng mảnh có vỏ bọc cách điện, một viên pin tiểu và vài chiếc ghim giấy bằng thép.
- Quấn dây quanh thân đinh thành nhiều vòng sít nhau, chừa hai đầu dây dài. Càng nhiều vòng, nam châm càng mạnh.
- Cạo sạch lớp vỏ cách điện ở hai đầu dây, áp mỗi đầu vào một cực của pin trong vài giây. Đưa đầu đinh lại gần ghim giấy: ghim bị hút lên.
- Bỏ một đầu dây ra khỏi pin: phần lớn ghim rơi xuống ngay. Đó là điểm khác của nam châm điện so với nam châm vĩnh cửu — bật tắt được bằng dòng điện.
- Chỉ nối pin trong thời gian ngắn rồi ngắt. Dây nối thẳng hai cực pin gần như là đoản mạch, dây và pin sẽ nóng lên nhanh nếu để lâu.
Đếm số ghim hút được khi quấn 20 vòng rồi 40 vòng là cách quan sát một quy luật bằng chính tay mình: từ trường mạnh lên theo số vòng dây và cường độ dòng điện. Cần cẩu nâng sắt vụn ở bãi phế liệu dùng đúng nguyên lý này, chỉ lớn hơn rất nhiều lần.
Đọc thêm: từ trường Trái Đất che chắn sự sống thế nào
Từ trường Trái Đất không chỉ để la bàn chỉ hướng. Nó tạo ra một vùng bao quanh hành tinh gọi là từ quyển, làm lệch hướng phần lớn dòng hạt mang điện mà Mặt Trời liên tục phóng ra, gọi là gió Mặt Trời. Không có lớp che chắn này, gió Mặt Trời có thể dần bóc mỏng khí quyển; các nhà khoa học cho rằng đây là một phần lý do sao Hoả mất phần lớn khí quyển sau khi từ trường toàn cầu của nó suy yếu.
Một phần nhỏ hạt mang điện vẫn lọt xuống theo đường sức từ ở gần hai cực, va vào khí trong tầng cao khí quyển và làm chúng phát sáng — đó là cực quang, những dải sáng xanh lục, tím hồng ở các nước gần cực. Việt Nam nằm gần xích đạo nên gần như không thấy được hiện tượng này.
Nhiều loài vật dùng từ trường để định hướng: rùa biển quay về đúng vùng bờ biển nơi chúng nở ra, một số loài chim di cư cảm nhận hướng từ trường để giữ đường bay. Cơ chế chính xác bên trong cơ thể chúng vẫn đang được nghiên cứu, nhưng việc chúng cảm nhận được từ trường đã được nhiều thí nghiệm xác nhận.
Câu hỏi thường gặp
Pin đầu tiên ra đời khi nào?
Pin điện hoá đầu tiên được Alessandro Volta chế tạo vào khoảng năm 1800, gồm các đĩa kẽm và đồng xếp xen kẽ, ngăn bằng giấy hoặc vải tẩm nước muối. Đây là nguồn điện liên tục đầu tiên, mở đường cho hàng loạt thí nghiệm về dòng điện trong thế kỷ 19.
Electron được phát hiện khi nào?
Nhà vật lý người Anh J. J. Thomson phát hiện electron năm 1897 khi nghiên cứu tia âm cực trong ống thuỷ tinh hút chân không. Ông chỉ ra tia này gồm những hạt mang điện âm nhẹ hơn nguyên tử rất nhiều, phá bỏ quan niệm nguyên tử là thứ không thể chia nhỏ.
Dòng điện một chiều và xoay chiều khác nhau thế nào?
Dòng một chiều chạy theo một hướng cố định, như dòng từ pin hay ắc quy. Dòng xoay chiều đổi chiều liên tục theo chu kỳ, như điện lưới. Điện xoay chiều dễ tăng giảm điện áp bằng máy biến áp, nên thuận lợi để truyền tải đi xa.
Vì sao dây tải điện cao thế dùng điện áp rất cao?
Với cùng một công suất, điện áp càng cao thì dòng điện càng nhỏ. Dòng nhỏ làm hao phí nhiệt trên dây giảm mạnh, vì phần hao phí tăng theo bình phương cường độ dòng. Tới gần khu dân cư, trạm biến áp mới hạ điện áp xuống mức sinh hoạt.
Nam châm có ảnh hưởng đến điện thoại không?
Nam châm nhỏ trong đời sống thường không làm hỏng điện thoại hiện đại, vì bộ nhớ không lưu dữ liệu bằng từ tính. Tuy vậy, nam châm mạnh có thể làm sai cảm biến la bàn của máy hoặc ảnh hưởng thẻ từ, nên không nên để chúng sát nhau lâu.