Việt Nam có hai di sản thiên nhiên thế giới và một di sản hỗn hợp văn hoá – thiên nhiên được UNESCO ghi danh, cùng hàng chục vườn quốc gia trải từ vùng núi đá vôi phía Bắc tới rừng ngập mặn cực Nam. Đây là nhóm kiến thức vừa có mốc năm rõ ràng, vừa có nhiều chi tiết thú vị về hang động, loài vật và cảnh quan.
Mười lăm câu dưới đây được chia theo nhóm: di sản thế giới, hang động, vườn quốc gia, khu Ramsar và khu dự trữ sinh quyển, rồi tới những hồ và thác nước nổi tiếng. Các năm công nhận chỉ ghi những mốc đã được công bố rõ; tên tỉnh theo địa giới sau 7/2025.
Di sản thiên nhiên thế giới
Câu 1. Di sản thiên nhiên thế giới đầu tiên của Việt Nam là di sản nào, được ghi danh năm nào? Đáp án: vịnh Hạ Long, năm 1994. Lần đầu, vịnh được công nhận vì giá trị cảnh quan thẩm mỹ với gần hai nghìn đảo đá vôi nhô lên từ mặt nước. Năm 2000, UNESCO công nhận thêm giá trị địa chất, địa mạo. Năm 2023, di sản được mở rộng thành vịnh Hạ Long – quần đảo Cát Bà, trải trên tỉnh Quảng Ninh và thành phố Hải Phòng.
Câu 2. Vườn quốc gia nào được UNESCO ghi danh là di sản thiên nhiên thế giới năm 2003? Đáp án: vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng. Khu vực này nằm trên một trong những vùng núi đá vôi cổ và rộng lớn ở châu Á, với hệ thống hang động và sông ngầm dày đặc. Năm 2015, di sản được công nhận lần thứ hai với tiêu chí đa dạng sinh học và hệ sinh thái. Trước 7/2025, vườn thuộc tỉnh Quảng Bình; nay thuộc tỉnh Quảng Trị.
Câu 3. Di sản nào của Việt Nam vừa được ghi danh vì giá trị văn hoá vừa vì giá trị thiên nhiên? Đáp án: quần thể Tràng An ở Ninh Bình, ghi danh năm 2014. Đây là di sản hỗn hợp đầu tiên của Việt Nam. Tràng An có những thung lũng ngập nước giữa núi đá vôi, các hang xuyên thuỷ mà thuyền có thể đi qua, cùng dấu tích cư trú của người tiền sử trong hang và di tích cố đô Hoa Lư thời Đinh – Tiền Lê.
Hang động trong vùng núi đá vôi
Câu 4. Hang Sơn Đoòng nằm trong khu vực nào và được khảo sát, công bố khi nào? Đáp án: nằm trong vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng; được đoàn thám hiểm khảo sát và công bố năm 2009. Cửa hang do một người dân địa phương tìm thấy từ trước đó khi đi rừng, nhưng phải nhiều năm sau mới tìm lại được để đưa đoàn khảo sát vào. Lòng hang khổng lồ, có những khoảng trần sụp tạo thành giếng trời, bên dưới mọc cả rừng cây và có sông ngầm chảy qua.
Câu 5. Hang nào ở Phong Nha – Kẻ Bàng nổi tiếng với dòng sông ngầm mà du khách đi thuyền vào được? Đáp án: động Phong Nha. Đây là hang động được khai thác du lịch sớm nhất trong vùng, với sông ngầm chảy ra từ lòng núi. Du khách ngồi thuyền đi ngược dòng vào sâu trong động, ngắm thạch nhũ hai bên. Khác với Sơn Đoòng chỉ đón đoàn thám hiểm có chuẩn bị kỹ, động Phong Nha và động Thiên Đường là những hang du khách phổ thông có thể vào.
Câu 6. Vì sao vùng núi đá vôi lại có nhiều hang động? Đáp án: vì nước mưa hơi có tính axit hoà tan dần đá vôi. Nước thấm qua khe nứt, mở rộng chúng thành đường hầm, lâu dần thành hang lớn và sông ngầm. Ở trong hang, nước nhỏ giọt mang theo chất khoáng kết tủa lại thành thạch nhũ treo từ trần và măng đá mọc từ nền. Kiểu địa hình này gọi là địa hình karst, phổ biến ở Quảng Ninh, Ninh Bình, Quảng Trị, Tuyên Quang.
Vườn quốc gia và những loài vật gắn tên
Câu 7. Vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam là vườn nào, thành lập năm nào? Đáp án: vườn quốc gia Cúc Phương, năm 1962. Vườn nằm trên vùng núi đá vôi giáp ranh Ninh Bình, Thanh Hoá và Hoà Bình cũ (nay thuộc Phú Thọ). Cúc Phương có rừng nguyên sinh trên núi đá vôi với những cây cổ thụ lớn, và là nơi có trung tâm cứu hộ linh trưởng nguy cấp, nổi tiếng với các loài voọc.
Câu 8. Loài thú lớn nào được phát hiện năm 1992 ở Vũ Quang, Hà Tĩnh và gây chú ý trên thế giới? Đáp án: sao la. Việc phát hiện một loài thú móng guốc lớn hoàn toàn mới cho khoa học vào cuối thế kỷ 20 là chuyện rất hiếm, nên sao la được gọi là "kỳ lân châu Á". Loài này sống trong rừng dãy Trường Sơn giữa Việt Nam và Lào, cực kỳ khó gặp; cho tới nay hầu như chỉ được ghi nhận qua bẫy ảnh và dấu vết.
Câu 9. Vườn quốc gia nào ở Đồng Tháp nổi tiếng là nơi loài sếu đầu đỏ từng về kiếm ăn? Đáp án: vườn quốc gia Tràm Chim. Vườn bảo tồn hệ sinh thái đất ngập nước của vùng Đồng Tháp Mười, với rừng tràm, đồng cỏ năn và bàu nước theo mùa. Sếu đầu đỏ là loài chim cao lớn, quý hiếm; số lượng cá thể về Tràm Chim đã giảm mạnh so với trước. Tràm Chim cũng là một khu Ramsar của Việt Nam.
Khu Ramsar và khu dự trữ sinh quyển
Câu 10. Khu Ramsar đầu tiên của Việt Nam là khu nào? Đáp án: vùng đất ngập nước Xuân Thuỷ, năm 1989. Khu Ramsar là vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế theo Công ước Ramsar. Xuân Thuỷ nằm ở cửa sông Hồng, trước 7/2025 thuộc tỉnh Nam Định, nay thuộc tỉnh Ninh Bình. Bãi bồi, rừng ngập mặn ở đây là điểm dừng chân của nhiều loài chim di cư.
Câu 11. Khu dự trữ sinh quyển thế giới đầu tiên của Việt Nam là khu nào? Đáp án: khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ, Thành phố Hồ Chí Minh, công nhận năm 2000. Rừng ngập mặn Cần Giờ từng bị tàn phá nặng nề trong chiến tranh và được trồng lại sau năm 1975. Rừng là "lá phổi xanh" ở cửa ngõ phía đông nam thành phố, đồng thời che chắn bờ biển và là nơi sinh sống của nhiều loài thuỷ sản.
Câu 12. Ngoài Đồng Văn, Việt Nam còn những công viên địa chất toàn cầu UNESCO nào? Đáp án: Non nước Cao Bằng (2018) và Đắk Nông (2020), bên cạnh cao nguyên đá Đồng Văn được công nhận năm 2010. Công viên địa chất Đắk Nông giữ tên cũ khi được công nhận; theo địa giới hiện hành, vùng này thuộc tỉnh Lâm Đồng. Đặc trưng của Đắk Nông là hệ thống hang động trong đá núi lửa, khác hẳn hang đá vôi ở phía Bắc.
Hồ và thác nước nổi tiếng
Câu 13. Hồ nước ngọt tự nhiên lớn nhất Việt Nam là hồ nào, nay thuộc tỉnh nào? Đáp án: hồ Ba Bể, nay thuộc tỉnh Thái Nguyên. Trước 7/2025, hồ thuộc tỉnh Bắc Kạn. Hồ nằm giữa vùng núi đá vôi, gồm ba phần nối nhau nên có tên Ba Bể. Khu vực hồ thuộc vườn quốc gia Ba Bể và đã được công nhận là khu Ramsar. Cần phân biệt với các hồ thuỷ điện như hồ Hoà Bình hay hồ Thác Bà, là hồ nhân tạo.
Câu 14. Thác Bản Giốc nằm ở đâu và có gì đặc biệt? Đáp án: nằm trên sông Quây Sơn ở tỉnh Cao Bằng, ngay đường biên giới Việt Nam – Trung Quốc. Thác chảy qua nhiều bậc đá vôi, chia thành nhiều dòng trắng xoá giữa rừng núi, đẹp nhất vào mùa nước lớn. Một phần thác thuộc Việt Nam, phần còn lại thuộc Trung Quốc, và hai nước đã hợp tác mở khu du lịch thác Bản Giốc theo hiệp định chung.
Câu 15. Thác Dray Nur nổi tiếng nằm trên con sông nào ở Tây Nguyên? Đáp án: sông Sêrêpốk. Thác Dray Nur nằm ở vùng giáp ranh Đắk Lắk và Đắk Nông cũ, nay là giữa Đắk Lắk và Lâm Đồng. Sông Sêrêpốk chảy theo hướng tây, sang Campuchia rồi đổ vào sông Mê Kông, tức là một trong ít dòng sông lớn của Tây Nguyên không đổ thẳng ra Biển Đông.
Bảng tóm tắt các danh hiệu UNESCO về thiên nhiên được nhắc trong bài
Để tránh lẫn giữa các loại danh hiệu, bảng dưới gom lại những mốc năm đã nêu ở trên, ghi kèm tỉnh, thành theo địa giới hiện hành.
| Danh hiệu | Tên | Năm | Tỉnh, thành hiện nay |
|---|---|---|---|
| Di sản thiên nhiên thế giới | Vịnh Hạ Long (mở rộng thành Hạ Long – Cát Bà năm 2023) | 1994, 2000 | Quảng Ninh, Hải Phòng |
| Di sản thiên nhiên thế giới | Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng | 2003, 2015 | Quảng Trị |
| Di sản hỗn hợp | Quần thể Tràng An | 2014 | Ninh Bình |
| Khu dự trữ sinh quyển | Rừng ngập mặn Cần Giờ | 2000 | TP Hồ Chí Minh |
| Khu dự trữ sinh quyển | Cù Lao Chàm – Hội An | 2009 | Đà Nẵng |
| Công viên địa chất toàn cầu | Cao nguyên đá Đồng Văn | 2010 | Tuyên Quang |
| Công viên địa chất toàn cầu | Non nước Cao Bằng | 2018 | Cao Bằng |
| Công viên địa chất toàn cầu | Đắk Nông | 2020 | Lâm Đồng |
Khu Ramsar không nằm trong bảng vì đó là danh hiệu theo một công ước quốc tế riêng về đất ngập nước, không thuộc ba chương trình kể trên. Danh sách trong bảng chỉ gồm những mục được nhắc tới trong bài, không phải toàn bộ danh hiệu Việt Nam đã có.
Những câu hay trả lời nhầm về di sản và vườn quốc gia
Ba lỗi hay gặp, phần lớn do lẫn khái niệm:
- "Việt Nam có bốn di sản thiên nhiên thế giới." Hiện có hai di sản thiên nhiên (vịnh Hạ Long – quần đảo Cát Bà và Phong Nha – Kẻ Bàng) và một di sản hỗn hợp (Tràng An). Công viên địa chất toàn cầu và khu dự trữ sinh quyển là những danh hiệu khác của UNESCO.
- "Sơn Đoòng được phát hiện năm 2009." Cửa hang được người dân tìm thấy từ trước; 2009 là năm đoàn thám hiểm khảo sát và công bố.
- "Khu Ramsar là một loại vườn quốc gia." Ramsar là danh hiệu theo công ước quốc tế về đất ngập nước; một vườn quốc gia có thể đồng thời là khu Ramsar, như Tràm Chim hay Ba Bể, nhưng hai khái niệm khác nhau.
Đọc thêm: danh sách di sản, khu Ramsar và khu dự trữ sinh quyển có thể được bổ sung theo thời gian. Khi cần biết danh sách mới nhất, nên tra trang thông tin của UNESCO hoặc cơ quan quản lý di sản của Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp
Di sản thiên nhiên và di sản văn hoá khác nhau thế nào?
Di sản thiên nhiên được công nhận vì giá trị cảnh quan, địa chất, hệ sinh thái hay đa dạng sinh học. Di sản văn hoá được công nhận vì giá trị lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật do con người tạo ra. Di sản hỗn hợp như Tràng An có cả hai loại giá trị.
Công viên địa chất toàn cầu khác di sản thế giới ở điểm nào?
Đây là hai chương trình khác nhau của UNESCO. Di sản thế giới nhấn mạnh việc bảo tồn giá trị nổi bật toàn cầu. Công viên địa chất toàn cầu nhấn mạnh việc dùng di sản địa chất để giáo dục, phát triển du lịch và sinh kế bền vững cho cộng đồng địa phương.
Vì sao vịnh Hạ Long được công nhận hai lần?
Lần năm 1994 dựa trên giá trị thẩm mỹ của cảnh quan. Lần năm 2000 bổ sung giá trị địa chất, địa mạo, ghi nhận lịch sử hình thành địa hình đá vôi qua hàng trăm triệu năm. Năm 2023, di sản được mở rộng ra quần đảo Cát Bà.
Có thể vào thăm hang Sơn Đoòng tự do không?
Không. Sơn Đoòng chỉ đón số lượng khách giới hạn theo các tour thám hiểm được cấp phép, với điều kiện sức khoẻ và huấn luyện trước. Mục đích là bảo vệ hệ sinh thái trong hang và đảm bảo an toàn cho người đi.
Rừng ngập mặn quan trọng thế nào với vùng ven biển?
Rừng ngập mặn giảm sức sóng và gió bão, giữ đất chống xói lở, là nơi sinh sản của nhiều loài tôm cá, và hấp thụ nhiều khí cacbon. Vì vậy các khu rừng như Cần Giờ hay Mũi Cà Mau vừa là nơi bảo tồn vừa là tấm chắn tự nhiên cho bờ biển.