Đèo là chỗ thấp nhất trên một sống núi, nơi người ta có thể vượt từ thung lũng bên này sang thung lũng bên kia mà không phải leo qua đỉnh. Vì là lối đi qua núi, đèo thường trùng với ranh giới giữa các vùng, các tỉnh, và nhiều con đèo đã gắn với lịch sử, thơ ca từ hàng trăm năm.
Mười bốn câu hỏi dưới đây đi qua những con đèo được nhắc nhiều nhất, từ "tứ đại đỉnh đèo" miền Bắc tới các con đèo nối miền Trung với Tây Nguyên. Vì địa giới tỉnh thay đổi từ 1/7/2025, một số con đèo nay nằm giữa những tỉnh khác với điều bạn từng học; mỗi câu đều ghi rõ tên tỉnh mới.
Đèo Hải Vân và đèo Ngang
Câu 1. Đèo Hải Vân vượt qua dãy núi nào, nối hai địa phương nào? Đáp án: vượt dãy Bạch Mã, nối thành phố Huế với thành phố Đà Nẵng. Tên Hải Vân nghĩa là "biển mây", vì đỉnh đèo thường chìm trong mây trong khi chân đèo sát biển. Trên đỉnh có cửa ải Hải Vân quan, nơi từng treo tấm biển đề "Thiên hạ đệ nhất hùng quan". Từ năm 2005, hầm đường bộ Hải Vân đưa phần lớn xe cộ đi xuyên núi, còn đường đèo trở thành cung đường ngắm cảnh.
Câu 2. Vì sao đèo Hải Vân thường được nhắc khi nói về khí hậu? Đáp án: vì dãy Bạch Mã ở đây là ranh giới khí hậu giữa miền Bắc và miền Nam. Vào mùa đông, gió mùa đông bắc bị dãy núi chặn lại phần lớn, nên phía bắc đèo (Huế) thường âm u, mưa rét, trong khi phía nam (Đà Nẵng) có thể nắng ấm hơn. Người qua đèo trong mùa đông hay cảm nhận rõ sự khác biệt ấy chỉ sau vài chục cây số.
Câu 3. Đèo Ngang nằm trên dãy núi nào, và sau 7/2025 là ranh giới giữa hai tỉnh nào? Đáp án: dãy Hoành Sơn; nay là ranh giới giữa Hà Tĩnh và Quảng Trị. Trước 7/2025, đèo Ngang nằm giữa Hà Tĩnh và Quảng Bình. Quảng Bình cũ đã nhập vào Quảng Trị nên câu trả lời theo địa giới hiện hành là Hà Tĩnh – Quảng Trị. Đèo Ngang gắn với bài thơ "Qua Đèo Ngang" của Bà Huyện Thanh Quan, mở đầu bằng câu "Bước tới Đèo Ngang bóng xế tà".
Tứ đại đỉnh đèo miền Bắc
Câu 4. "Tứ đại đỉnh đèo" của miền núi phía Bắc gồm những con đèo nào? Đáp án: Mã Pí Lèng, Ô Quy Hồ, Pha Đin, Khau Phạ. Đây là cách gọi phổ biến trong giới đi đường và trong báo chí du lịch, không phải danh hiệu chính thức. Bốn con đèo được chọn vì độ cao, độ dài, độ hiểm và cảnh quan núi non hùng vĩ, trải trên các tỉnh Tuyên Quang, Lào Cai, Lai Châu, Sơn La và Điện Biên.
Câu 5. Đèo Mã Pí Lèng nằm ở đâu và nhìn xuống dòng sông nào? Đáp án: nằm giữa vùng Đồng Văn và Mèo Vạc, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang; nhìn xuống sông Nho Quế. Đèo nằm trên con đường Hạnh Phúc, do hàng nghìn thanh niên xung phong và đồng bào các dân tộc mở bằng sức người trong những năm 1959 – 1965, phần lớn bằng búa, xà beng và thuốc nổ. Dưới chân đèo, sông Nho Quế chảy qua hẻm vực Tu Sản sâu hun hút.
Câu 6. Đèo Ô Quy Hồ nối hai tỉnh nào và vượt qua dãy núi nào? Đáp án: nối Lào Cai với Lai Châu, vượt qua dãy Hoàng Liên Sơn. Đỉnh đèo thường được gọi là Cổng Trời, nằm không xa vùng Sa Pa. Đèo nằm trên quốc lộ 4D, có những đoạn chạy men theo sườn núi của khu vực Fansipan. Người đi đường hay kể rằng thời tiết hai bên đèo thường khác nhau, phía Lào Cai nhiều mây mù hơn, vì dãy Hoàng Liên Sơn chắn gió ẩm.
Pha Đin, Khau Phạ và Tam Điệp
Câu 7. Đèo Pha Đin nằm giữa hai tỉnh nào, và gắn với sự kiện lịch sử nào? Đáp án: giữa Sơn La và Điện Biên; gắn với chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954. Đèo nằm trên quốc lộ 6, là một đoạn trên tuyến đường đưa người và hàng hoá lên mặt trận. Tên Pha Đin thường được giải thích theo tiếng Thái là nơi trời và đất gặp nhau. Đèo dài, nhiều khúc cua gấp, từ đỉnh đèo có thể nhìn bao quát các dãy núi của vùng Tây Bắc.
Câu 8. Đèo Khau Phạ nổi tiếng với cảnh quan gì, và nay thuộc tỉnh nào? Đáp án: ruộng bậc thang Mù Cang Chải; nay thuộc tỉnh Lào Cai. Trước 7/2025, Mù Cang Chải thuộc tỉnh Yên Bái; Yên Bái cũ đã nhập vào Lào Cai. Từ đỉnh đèo nhìn xuống là thung lũng với những thửa ruộng bậc thang uốn theo đường đồng mức, đẹp nhất vào mùa nước đổ và mùa lúa chín. Đỉnh đèo cũng là nơi diễn ra hoạt động bay dù lượn vào mùa lúa chín.
Câu 9. Đèo Tam Điệp nằm giữa hai tỉnh nào, gắn với nhân vật lịch sử nào? Đáp án: giữa Ninh Bình và Thanh Hoá; gắn với cuộc hành quân của vua Quang Trung cuối năm 1788. Tam Điệp là vùng núi chắn ngang đường từ Thanh Hoá ra Bắc, từng là phòng tuyến quân Tây Sơn lui về giữ. Từ đây, quân Quang Trung tiến ra Thăng Long và đánh tan quân Thanh vào dịp Tết Kỷ Dậu đầu năm 1789.
Những con đèo nối duyên hải với cao nguyên
Câu 10. Đèo Cả nay nằm giữa hai tỉnh nào? Đáp án: giữa Đắk Lắk và Khánh Hoà. Trước 7/2025, đèo Cả nằm giữa Phú Yên và Khánh Hoà. Phú Yên cũ nhập vào Đắk Lắk nên theo địa giới hiện hành, đèo Cả là ranh giới Đắk Lắk – Khánh Hoà. Đèo nằm sát biển, gần vũng Rô và mũi Đại Lãnh; hầm đường bộ Đèo Cả được đưa vào sử dụng năm 2017.
Câu 11. Đèo Cù Mông nằm giữa hai địa phương nào sau 7/2025? Đáp án: giữa Gia Lai và Đắk Lắk. Đây là câu có đáp án bất ngờ nhất trong bài. Đèo Cù Mông vốn nằm giữa Bình Định và Phú Yên, hai tỉnh ven biển. Nay Bình Định nhập vào Gia Lai, Phú Yên nhập vào Đắk Lắk, nên một con đèo sát biển lại trở thành ranh giới giữa hai tỉnh có tên gắn với cao nguyên.
Câu 12. Đèo Ngoạn Mục nối vùng nào với vùng nào? Đáp án: nối vùng Ninh Thuận cũ (nay thuộc Khánh Hoà) với Lâm Đồng, từ đồng bằng ven biển lên cao nguyên. Đèo còn được gọi là đèo Sông Pha, nằm trên quốc lộ 27 dẫn lên vùng Đơn Dương và Đà Lạt. Trong vài chục cây số, khí hậu chuyển từ khô nóng ven biển sang mát mẻ của cao nguyên, nên người đi đường thấy rõ thảm thực vật đổi khác.
Đèo trên đường Hồ Chí Minh và lối vào Đà Lạt
Câu 13. Đèo Lò Xo nằm trên tuyến đường nào? Đáp án: đường Hồ Chí Minh, đoạn giữa Kon Tum cũ và Quảng Nam cũ, nay là ranh giới giữa Quảng Ngãi và thành phố Đà Nẵng. Tên đèo gợi đúng hình dạng con đường với những khúc cua nối tiếp như lò xo. Khu vực này thuộc vùng núi Ngọc Linh, nơi có địa hình hiểm trở bậc nhất của Trường Sơn Nam.
Câu 14. Con đèo nào là lối vào quen thuộc của Đà Lạt từ phía nam? Đáp án: đèo Prenn. Đèo nằm trên quốc lộ 20, nối vùng Đức Trọng với thành phố Đà Lạt, có thác Prenn ở gần chân đèo. Đà Lạt nằm trên cao nguyên Lâm Viên ở độ cao khoảng 1.500 m, nên đi từ phía nam lên phải vượt qua những đoạn đường đèo như Bảo Lộc và Prenn.
Bảng đối chiếu: đèo nằm giữa tỉnh nào trước và sau 7/2025
Vì nhiều câu hỏi về đèo thực chất là câu hỏi về ranh giới tỉnh, bảng dưới đặt hai cách ghi cạnh nhau. Cột giữa dùng cho tài liệu xuất bản trước giữa năm 2025, cột phải là địa giới hiện hành.
| Đèo | Theo địa giới trước 7/2025 | Theo địa giới hiện hành |
|---|---|---|
| Mã Pí Lèng | Hà Giang | Tuyên Quang |
| Ô Quy Hồ | Lào Cai – Lai Châu | Lào Cai – Lai Châu |
| Pha Đin | Sơn La – Điện Biên | Sơn La – Điện Biên |
| Khau Phạ | Yên Bái | Lào Cai |
| Tam Điệp | Ninh Bình – Thanh Hoá | Ninh Bình – Thanh Hoá |
| Đèo Ngang | Hà Tĩnh – Quảng Bình | Hà Tĩnh – Quảng Trị |
| Hải Vân | Thừa Thiên Huế – Đà Nẵng | Huế – Đà Nẵng |
| Lò Xo | Kon Tum – Quảng Nam | Quảng Ngãi – Đà Nẵng |
| Cù Mông | Bình Định – Phú Yên | Gia Lai – Đắk Lắk |
| Đèo Cả | Phú Yên – Khánh Hoà | Đắk Lắk – Khánh Hoà |
| Ngoạn Mục | Ninh Thuận – Lâm Đồng | Khánh Hoà – Lâm Đồng |
Nhìn bảng sẽ thấy các con đèo ở Tây Bắc gần như không đổi, vì Sơn La, Điện Biên, Lai Châu giữ nguyên địa giới. Thay đổi tập trung ở miền Trung, nơi nhiều tỉnh ven biển ghép với tỉnh cao nguyên. Riêng Hải Vân chỉ đổi cách gọi Thừa Thiên Huế thành Huế, vì Huế đã lên thành phố trực thuộc trung ương từ đầu năm 2025.
Những câu hay trả lời nhầm về đèo
Câu hỏi về đèo dễ sai nhất ở chỗ ranh giới tỉnh, vì nhiều tỉnh đã thay đổi từ 1/7/2025:
- "Đèo Ngang nằm giữa Hà Tĩnh và Quảng Bình." Đúng với địa giới trước 7/2025; theo địa giới hiện hành là Hà Tĩnh – Quảng Trị.
- "Hải Vân nằm giữa Huế và Quảng Nam." Sai cả trước lẫn sau 2025: đèo luôn nằm giữa Huế và Đà Nẵng.
- "Mã Pí Lèng ở tỉnh Hà Giang." Đúng trước 7/2025; nay Hà Giang cũ thuộc tỉnh Tuyên Quang.
- "Tứ đại đỉnh đèo là danh hiệu chính thức." Đây chỉ là cách gọi phổ biến, các tài liệu khác nhau đôi khi kể tên khác.
Đọc thêm: rất nhiều con đèo lớn nay đã có hầm xuyên núi như Hải Vân, đèo Cả, Cù Mông. Hầm giúp xe tải và xe khách đi an toàn hơn, còn đường đèo cũ trở thành chỗ để ngắm cảnh và tìm hiểu lịch sử.
Câu hỏi thường gặp
Đèo và dốc khác nhau thế nào?
Dốc chỉ đơn giản là đoạn đường có độ nghiêng. Đèo là vị trí vượt qua một sống núi, thường gồm đoạn lên và đoạn xuống, với điểm cao nhất gọi là đỉnh đèo. Một con đèo vì thế luôn có nhiều dốc, nhưng một con dốc chưa chắc là đèo.
Vì sao các con đèo hay trùng với ranh giới hành chính?
Sống núi là đường chia nước và chia vùng tự nhiên, nên từ xưa đã được dùng làm ranh giới giữa các địa phương. Con đèo, là lối vượt sống núi, vì thế thường nằm đúng chỗ hai địa phương gặp nhau, như Hải Vân, đèo Ngang hay đèo Cả.
Hầm Hải Vân có làm mất đi giá trị của đèo Hải Vân không?
Hầm chủ yếu thay đổi cách đi lại: xe tải và xe khách đi hầm, đường đèo bớt xe nặng. Cảnh quan, di tích Hải Vân quan và giá trị lịch sử của đèo vẫn còn nguyên, nên đường đèo vẫn được nhiều người lựa chọn để ngắm vịnh và núi.
Con đường Hạnh Phúc đi qua Mã Pí Lèng có ý nghĩa gì?
Con đường nối thành phố Hà Giang cũ với các vùng cao Đồng Văn, Mèo Vạc, được làm chủ yếu bằng sức người trong những năm 1959 – 1965. Tên gọi thể hiện niềm vui của đồng bào vùng cao khi lần đầu có đường lớn nối với miền xuôi.
Đi qua các con đèo nổi tiếng nên lưu ý điều gì về thời tiết?
Thời tiết trên đèo đổi nhanh hơn dưới thấp: sương mù dày, mưa đá hoặc mưa lớn có thể xuất hiện bất ngờ, mùa mưa dễ có sạt lở. Nên xem dự báo thời tiết của cơ quan khí tượng trước chuyến đi và tránh đi đèo vào ban đêm khi sương dày.