Hơn chín phần mười số loài động vật đã được mô tả là động vật không xương sống, và riêng côn trùng đã chiếm phần lớn trong số đó. Chúng nhỏ, quen thuộc tới mức ít ai để ý, nhưng cách chúng sống lại chứa những chi tiết khó tin: máu màu xanh, ánh sáng không toả nhiệt, điệu nhảy chỉ đường.
Bộ 14 câu hỏi này đi từ con muỗi trong nhà, con ong ngoài vườn tới con bạch tuộc dưới biển. Mỗi câu có đáp án và lời giải thích. Bạn thử tự trả lời trước khi đọc; câu về nhện và câu về muỗi thường khiến nhiều người phải nghĩ lại.
Côn trùng là gì, và cái gì không phải côn trùng
Câu 1. Đặc điểm nào giúp nhận ra một con vật là côn trùng? Đáp án: Sáu chân, cơ thể chia ba phần (đầu, ngực, bụng), một đôi râu, phần lớn có cánh khi trưởng thành. Cả sáu chân và cánh đều gắn vào phần ngực. Bộ khung bên ngoài bằng chất kitin vừa là áo giáp vừa là chỗ bám cho cơ. Kiến, ong, ruồi, bướm, gián, châu chấu, bọ cánh cứng đều khớp với mô tả này.
Câu 2. Nhện có phải côn trùng không? Đáp án: Không. Nhện có tám chân, cơ thể hai phần và không có râu, thuộc lớp Hình nhện, cùng nhóm với bọ cạp, ve và mạt. Nhện cũng không có cánh. Côn trùng và nhện đều thuộc ngành Chân khớp, nên có họ hàng xa, nhưng gọi nhện là côn trùng thì cũng như gọi mèo là chim vì cả hai đều có xương sống.
Câu 3. Bộ côn trùng nào có nhiều loài nhất đã được mô tả? Đáp án: Bộ Cánh cứng (bọ cánh cứng), với khoảng bốn trăm nghìn loài đã được đặt tên, chiếm một phần lớn trong toàn bộ số loài động vật biết tới. Đôi cánh trước của chúng hoá cứng thành tấm che, đôi cánh sau mỏng gấp gọn bên dưới để bay. Bọ hung, bọ rùa, cánh cam, mọt gạo đều thuộc bộ này.
Câu 4. Biến thái hoàn toàn gồm những giai đoạn nào, loài nào trải qua? Đáp án: Trứng, ấu trùng, nhộng, trưởng thành; gặp ở bướm, ong, ruồi, muỗi, bọ cánh cứng. Ấu trùng (sâu, giòi, bọ gậy) và con trưởng thành khác hẳn nhau về hình dạng lẫn thức ăn, nên không tranh mồi của nhau. Châu chấu, gián, chuồn chuồn biến thái không hoàn toàn: con non đã giống con trưởng thành thu nhỏ, chỉ chưa có cánh và lớn dần qua các lần lột xác.
Câu 5. Con muỗi nào đốt người hút máu? Đáp án: Chỉ muỗi cái. Muỗi đực sống bằng mật hoa và nhựa cây. Muỗi cái cần protein trong máu để trứng phát triển. Bọ gậy, tức ấu trùng muỗi, sống trong nước đọng, nên việc úp kín chum vại, lật ngửa chai lọ, thay nước bình hoa thường xuyên cắt đứt vòng đời của muỗi ngay từ giai đoạn sớm.
Những tài năng nhỏ
Câu 6. Ong mật báo cho đồng loại nơi có hoa bằng cách nào? Đáp án: Bằng điệu nhảy lắc lư trên tầng tổ. Hướng của đoạn nhảy so với phương thẳng đứng chỉ hướng nguồn mật so với Mặt Trời, độ dài đoạn lắc lư cho biết khoảng cách. Nhà động vật học người Áo Karl von Frisch giải mã "ngôn ngữ" này và cùng hai đồng nghiệp nhận giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học năm 1973.
Câu 7. Trong tổ ong mật, ong thợ là con đực hay con cái? Đáp án: Con cái. Ong thợ là con cái không sinh sản, đảm nhận mọi việc từ dọn tổ, nuôi ấu trùng, xây sáp tới kiếm mật và canh cửa. Ong đực ít hơn nhiều, không có ngòi đốt, nhiệm vụ chính là giao phối với ong chúa. Ong chúa là con cái duy nhất đẻ trứng trong tổ.
Câu 8. Ánh sáng của đom đóm có nóng không? Đáp án: Gần như không, nên được gọi là "ánh sáng lạnh". Đom đóm phát sáng nhờ phản ứng hoá học giữa chất luciferin và enzyme luciferase với oxy, gọi là phát quang sinh học. Gần như toàn bộ năng lượng phản ứng biến thành ánh sáng, rất ít thành nhiệt. Mỗi loài đom đóm có nhịp nháy riêng để con đực và con cái nhận ra nhau.
Câu 9. Bướm nếm vị thức ăn bằng bộ phận nào? Đáp án: Bằng chân, nơi có các thụ thể vị giác. Khi đậu lên lá hay hoa, bướm "nếm" ngay bề mặt; bướm cái dùng cách này để chọn đúng loại lá cho sâu non ăn trước khi đẻ trứng. Khi hút mật, bướm duỗi chiếc vòi dài cuộn tròn dưới đầu, hút như ống hút.
Câu 10. Tiếng ve kêu mùa hè phát ra từ đâu? Đáp án: Từ một cặp màng mỏng ở hai bên bụng ve đực, rung lên nhờ cơ co rất nhanh. Phần bụng rỗng của ve đóng vai trò hộp cộng hưởng làm âm to lên. Chỉ ve đực kêu, để gọi bạn tình. Ấu trùng ve sống nhiều năm dưới đất hút nhựa rễ cây trước khi bò lên, lột xác lần cuối thành ve trưởng thành và chỉ sống thêm vài tuần.
Dưới biển và trong đất
Câu 11. Bạch tuộc có mấy tim, máu màu gì? Đáp án: Ba tim, máu màu xanh lam. Hai tim nhỏ bơm máu qua mang, một tim lớn bơm máu đi khắp cơ thể. Máu bạch tuộc mang oxy bằng hemocyanin, một chất chứa đồng, nên có màu xanh khi gặp oxy; máu người dùng hemoglobin chứa sắt nên màu đỏ. Bạch tuộc còn có tám tay với rất nhiều tế bào thần kinh, mỗi tay xử lý được nhiều việc khá độc lập.
Câu 12. Sứa có não không? Đáp án: Không có não tập trung, chỉ có một mạng lưới thần kinh rải khắp cơ thể. Sứa cũng không có tim, không có xương, cơ thể chủ yếu là nước. Dù vậy, chúng vẫn bơi, bắt mồi và phản ứng với ánh sáng. Tua của nhiều loài sứa có tế bào châm chứa độc; ở các bãi biển miền Trung, mùa sứa là lúc người tắm biển cần chú ý.
Câu 13. Giun đất thở bằng gì? Đáp án: Thở qua da. Giun không có phổi; oxy khuếch tán qua lớp da ẩm vào máu. Da phải luôn ẩm thì mới trao đổi khí được, nên giun sợ khô và nắng. Sau mưa lớn, đất ngập nước thiếu oxy, giun bò lên mặt đất. Giun đất đào hang làm đất tơi xốp, thoáng khí và trộn chất hữu cơ, rất có ích cho cây trồng.
Câu 14. Sao biển có phải là cá không? Đáp án: Không. Sao biển thuộc ngành Da gai, cùng nhóm với nhím biển và hải sâm. Sao biển không có xương sống, không có máu theo nghĩa thông thường mà dùng một hệ ống dẫn nước biển để di chuyển các chân ống nhỏ li ti. Nhiều loài có thể mọc lại cánh bị đứt. Tên "sao biển" chỉ tả hình dáng, cũng như "cá mực" không phải cá.
Những câu hay bị trả lời nhầm
Nhiều tên gọi tiếng Việt chứa chữ "cá" hay xếp chung con vật theo hình dáng, nên các nhầm lẫn dưới đây rất phổ biến.
| Hay nghĩ | Thực tế | Nhóm thật sự |
|---|---|---|
| Nhện là côn trùng | Tám chân, hai phần cơ thể, không râu | Lớp Hình nhện |
| Mọi con muỗi đều đốt người | Chỉ muỗi cái hút máu | Côn trùng, bộ Hai cánh |
| Cá mực là cá | Không xương sống, thân mềm | Ngành Thân mềm, cùng nhóm với bạch tuộc |
| Sao biển là cá | Không xương sống, di chuyển bằng chân ống | Ngành Da gai |
| Rết là côn trùng | Rất nhiều chân, mỗi đốt một đôi | Lớp Chân môi trong nhóm Nhiều chân |
Mẹo kiểm nhanh: đếm chân. Sáu chân là côn trùng, tám chân là hình nhện, nhiều hơn thế là nhóm nhiều chân như rết, cuốn chiếu. Còn những con vật biển không có chân khớp như mực, bạch tuộc, sò, ốc thì là thân mềm.
Quan sát côn trùng ngoài vườn: năm bước đơn giản
Cách tốt nhất để nhớ các câu trên là tự nhìn tận mắt. Một góc vườn, một bồn hoa ở ban công hay bãi cỏ trong công viên đều đủ cho một buổi quan sát mà không cần bắt con vật nào.
- Chọn giờ: sáng sớm khi sương chưa tan là lúc côn trùng chậm chạp, dễ nhìn; chập tối ở nông thôn là lúc đom đóm bắt đầu nháy sáng.
- Mang theo kính lúp, sổ tay và bút chì. Ngồi yên một chỗ khoảng mười phút; nhiều con vật chỉ xuất hiện khi không còn bị làm động.
- Đếm chân và đếm phần cơ thể của từng con bạn thấy, rồi xếp vào nhóm: sáu chân là côn trùng, tám chân là hình nhện, rất nhiều chân là rết hay cuốn chiếu.
- Vẽ phác con vật và ghi lại nó đang làm gì: hút mật, ăn lá, giăng tơ hay đang săn con khác. Hành vi cho biết vai trò của nó trong khu vườn.
- Không chạm vào sâu róm có lông, ong, kiến lửa hay con vật bạn không biết tên. Quan sát xong, để nguyên chỗ ở của chúng như lúc bạn đến.
Sau vài buổi, bạn sẽ tự trả lời được những câu như "con bọ này biến thái hoàn toàn hay không" bằng chính quan sát của mình, khi bắt gặp cả sâu non, nhộng và con trưởng thành của cùng một loài trên một bụi cây.
Đọc thêm: vì sao côn trùng quan trọng với con người
Một phần lớn cây trồng cho quả và hạt cần côn trùng thụ phấn, trong đó ong là nhóm chủ lực. Ở các vùng trồng nhãn, vải, cà phê, sầu riêng, người làm vườn quen cảnh đặt thùng ong trong vườn vào mùa hoa. Khi côn trùng thụ phấn suy giảm, nông dân phải thụ phấn bằng tay hoặc chịu sản lượng thấp hơn.
Côn trùng còn là "đội dọn vệ sinh" của tự nhiên. Bọ hung lăn và chôn phân, giúp chất dinh dưỡng trở lại đất; ấu trùng ruồi và nhiều loài bọ phân huỷ xác động vật, lá mục. Không có chúng, chất thải hữu cơ tồn đọng lâu hơn rất nhiều.
Và côn trùng là thức ăn nền tảng của chim, ếch nhái, cá, dơi. Một tổ chim sẻ nuôi con cần một lượng sâu bọ lớn mỗi ngày. Vì vậy, khi người ta nói về bảo tồn, côn trùng — những con vật ít ai nghĩ là đáng yêu — lại thường là mắt xích giữ cho cả chuỗi sinh vật đứng vững. Nhìn theo cách ấy, con ong ngoài vườn và con giun dưới đất đáng được đối xử tử tế hơn nhiều người vẫn nghĩ.
Câu hỏi thường gặp
Côn trùng thở bằng gì?
Côn trùng không có phổi. Chúng thở qua các lỗ nhỏ dọc hai bên thân gọi là lỗ thở, nối với hệ ống khí phân nhánh đưa oxy trực tiếp tới các mô. Cách thở này hiệu quả khi cơ thể nhỏ, và là một trong những lý do côn trùng ngày nay không thể to lớn như động vật có xương sống.
Vì sao kiến đi thành hàng?
Kiến thợ tìm được thức ăn sẽ để lại dấu vết hoá chất gọi là pheromone trên đường về tổ. Những con kiến khác lần theo vệt mùi đó, và mỗi lần đi lại tăng cường dấu vết, nên con đường ngắn và hiệu quả được củng cố, tạo thành hàng kiến ta thấy.
Ong đốt xong có chết không?
Ong mật thợ đốt động vật có da dày như người thường chết sau đó, vì ngòi có ngạnh mắc lại trong da và bị kéo đứt cùng một phần bụng. Ong bắp cày và nhiều loài ong khác có ngòi trơn, rút ra được và đốt nhiều lần.
Gián có từ bao giờ?
Hoá thạch cho thấy tổ tiên của gián đã có mặt từ hàng trăm triệu năm trước, sớm hơn khủng long. Gián hiện đại có hàng nghìn loài, phần lớn sống trong rừng và không hề vào nhà; chỉ một số ít loài thích nghi sống chung với con người.
Tằm làm ra tơ như thế nào?
Sâu tằm ăn lá dâu, tới cuối giai đoạn ấu trùng thì nhả một sợi tơ protein liên tục từ tuyến tơ ở miệng, quấn quanh mình thành kén để hoá nhộng bên trong. Người nuôi tằm ươm kén trong nước nóng để gỡ sợi tơ dài ra, dùng dệt lụa.