TongQuat.comTổng Quát
Khoa học tự nhiên

Ánh sáng và màu sắc: 14 câu hỏi khoa học kèm lời giải thích vì sao

Vì sao trời xanh, hoàng hôn đỏ, lá cây màu lục, cầu vồng hiện ra ở đâu? 14 câu hỏi về ánh sáng và màu sắc, mỗi câu có đáp án và lời giải thích dễ hiểu.

Child seen from behind holding a glass prism near a sunny window in a Da Nang apartment, a small rainbow band falling on a white wall, warm afternoon light

Bầu trời xanh, hoàng hôn đỏ, chiếc thìa "gãy" trong cốc nước, cầu vồng sau cơn mưa — tất cả đều giải thích được bằng vài tính chất của ánh sáng. Bộ 14 câu hỏi này đi qua những hiện tượng ấy, mỗi câu có đáp án và lời giải thích vì sao.

Kiến thức dùng ở đây là vật lý phổ thông đã ổn định từ lâu. Bạn hãy tự đoán trước khi đọc đáp án; nhiều câu nghe dễ nhưng lời giải thích lại có một chi tiết bất ngờ. Sau phần câu hỏi là mục những câu hay bị trả lời nhầm và bảng đáp án để xem lại.

Tốc độ và bản chất của ánh sáng

Câu 1. Ánh sáng đi trong chân không nhanh cỡ nào? Đáp án: Khoảng 300.000 km mỗi giây; chính xác là 299.792.458 mét mỗi giây. Con số chính xác đến từng mét vì từ năm 1983, mét được định nghĩa dựa trên tốc độ ánh sáng, nên tốc độ này trở thành một hằng số cố định chứ không còn là kết quả đo. Trong một giây, ánh sáng có thể đi vòng quanh Trái Đất khoảng bảy vòng rưỡi.

Câu 2. Ánh sáng từ Mặt Trời mất bao lâu để tới Trái Đất? Đáp án: Khoảng 8 phút 20 giây. Nghĩa là Mặt Trời ta nhìn thấy là Mặt Trời của hơn tám phút trước. Thời gian dao động nhẹ trong năm vì quỹ đạo Trái Đất hơi elip. Ánh sáng từ Mặt Trăng tới ta chỉ mất khoảng hơn một giây, còn ánh sáng từ các ngôi sao xa có thể đã đi hàng nghìn năm.

Câu 3. Ai là người đầu tiên chứng minh ánh sáng trắng gồm nhiều màu? Đáp án: Isaac Newton, với thí nghiệm lăng kính vào nửa sau thế kỷ 17. Ông cho ánh sáng Mặt Trời qua lăng kính để tách thành dải màu, rồi dùng lăng kính thứ hai gộp các màu trở lại thành ánh sáng trắng. Điểm mấu chốt nằm ở bước thứ hai: nó cho thấy màu sắc vốn có sẵn trong ánh sáng trắng chứ không phải do lăng kính "nhuộm" vào.

Câu 4. Mắt người nhìn thấy ánh sáng có bước sóng trong khoảng nào? Đáp án: Khoảng 380 đến 750 nanomet, từ tím đến đỏ. Bên ngoài khoảng này vẫn là ánh sáng theo nghĩa vật lý, chỉ là mắt không cảm nhận được: ngắn hơn tím là tia tử ngoại (cực tím), dài hơn đỏ là tia hồng ngoại. Ong mật thấy được một phần tử ngoại, nên nhiều bông hoa có "vân dẫn đường" mà mắt người không thấy.

Câu 5. Ánh sáng là sóng hay hạt? Đáp án: Cả hai, tuỳ thí nghiệm. Ánh sáng giao thoa và nhiễu xạ như sóng, nhưng khi chiếu vào kim loại lại trao năng lượng theo từng gói gọi là photon — hiện tượng quang điện mà Albert Einstein giải thích năm 1905 và nhờ đó nhận giải Nobel Vật lý 1921. Vật lý hiện đại gọi đây là lưỡng tính sóng – hạt, không phải mâu thuẫn mà là cách ánh sáng thật sự hành xử.

Màu của trời và mây

Câu 6. Vì sao bầu trời ban ngày màu xanh? Đáp án: Vì các phân tử khí trong không khí tán xạ ánh sáng bước sóng ngắn (xanh lam) mạnh hơn nhiều so với ánh sáng đỏ. Hiện tượng này gọi là tán xạ Rayleigh, theo tên nhà vật lý người Anh thế kỷ 19. Ánh sáng xanh bị bật đi khắp hướng, nên dù nhìn về phía nào của bầu trời, mắt ta cũng nhận được ánh xanh.

Câu 7. Ánh tím có bước sóng còn ngắn hơn xanh lam, sao trời không màu tím? Đáp án: Vì ba lý do cộng lại: ánh sáng Mặt Trời chứa ít tím hơn xanh, một phần ánh tím bị tầng cao khí quyển hấp thụ, và mắt người kém nhạy với tím hơn nhiều so với xanh. Kết quả là não ta "đọc" màu trời thành xanh lam nhạt. Đây là câu hỏi hay vì nó cho thấy màu ta thấy là kết quả của cả vật lý lẫn cấu tạo mắt.

Câu 8. Vì sao hoàng hôn thường có màu đỏ cam? Đáp án: Vì lúc Mặt Trời ở thấp, ánh sáng phải đi qua lớp khí quyển dày hơn nhiều để tới mắt ta. Trên quãng đường dài đó, phần lớn ánh xanh đã bị tán xạ đi mất, phần còn lại tới mắt chủ yếu là đỏ và cam. Bụi, hơi nước hay khói trong không khí có thể làm màu hoàng hôn đậm hơn.

Câu 9. Mây trắng vì sao, trong khi trời thì xanh? Đáp án: Vì giọt nước trong mây lớn hơn bước sóng ánh sáng rất nhiều, nên tán xạ mọi màu gần như đều nhau. Mọi màu cộng lại cho ra màu trắng. Khi mây dày, ánh sáng bị tán xạ và hấp thụ nhiều lần trước khi qua được, phần đáy mây nhận ít sáng hơn nên trông xám đen — dấu hiệu quen thuộc trước cơn mưa dông.

Câu 10. Muốn thấy cầu vồng, bạn phải đứng thế nào so với Mặt Trời? Đáp án: Quay lưng về phía Mặt Trời, nhìn về phía có mưa hoặc màn nước. Cầu vồng sinh ra khi ánh sáng đi vào giọt nước, khúc xạ, phản xạ ở mặt sau giọt rồi khúc xạ lần nữa khi ra ngoài; mỗi màu lệch một góc khác nhau. Trong cầu vồng chính, màu đỏ nằm ở vòng ngoài cùng. Nếu có cầu vồng phụ mờ hơn bên ngoài, thứ tự màu của nó bị đảo ngược.

Màu của đồ vật quanh ta

Câu 11. Ba màu cơ bản của ánh sáng là gì? Đáp án: Đỏ, lục (xanh lá) và lam. Trộn ba ánh sáng này theo tỉ lệ khác nhau cho ra hầu hết màu mắt người phân biệt được, và trộn đủ cả ba cho ra trắng — gọi là phối màu cộng. Màn hình điện thoại, tivi dùng đúng nguyên tắc này. Mắt người cũng có ba loại tế bào nón nhạy nhất ở ba vùng màu tương ứng.

Câu 12. Vậy vì sao mực in màu lại dùng xanh lơ, hồng sẫm và vàng? Đáp án: Vì mực in phối màu theo kiểu trừ: mỗi lớp mực hấp thụ bớt một phần ánh sáng. Mực xanh lơ hấp thụ đỏ, mực hồng sẫm hấp thụ lục, mực vàng hấp thụ lam. Chồng cả ba lên nhau, gần như mọi ánh sáng bị hút mất, ra màu tối. Máy in thêm mực đen riêng vì ba màu chồng nhau thường cho ra nâu sẫm chứ không đen tuyền.

Câu 13. Lá cây màu xanh lục vì nó hấp thụ hay phản xạ ánh lục? Đáp án: Phản xạ. Chất diệp lục hấp thụ mạnh ánh sáng đỏ và lam để quang hợp, còn ánh lục thì phần lớn bị hắt trở lại và đi tới mắt ta. Màu của một vật là màu của ánh sáng mà nó không giữ lại. Áo đen nóng hơn áo trắng dưới nắng cũng vì lẽ ấy: áo đen hấp thụ gần hết ánh sáng và biến thành nhiệt.

Câu 14. Vì sao chiếc thìa đặt nghiêng trong cốc nước trông như bị gãy? Đáp án: Do khúc xạ — ánh sáng đổi hướng khi đi từ nước ra không khí. Ánh sáng đi chậm hơn trong nước, khi qua mặt phân cách nó bị bẻ cong. Mắt ta luôn mặc định ánh sáng đi thẳng, nên phần thìa dưới nước hiện ra ở vị trí lệch so với thật. Cũng vì khúc xạ mà đáy hồ trong veo trông nông hơn thực tế — một điều đáng nhớ khi đứng ở bờ suối định lội qua.

Màu của sông, biển và đồng lúa Việt Nam

Những câu hỏi về màu sắc có thể kiểm chứng ngay trên đất nước mình. Nước biển ở vịnh Nha Trang, Khánh Hoà, những ngày lặng gió có màu xanh lam trong vì hai lý do cùng lúc: nước hấp thụ ánh đỏ nhiều hơn ánh xanh khi lớp nước đủ dày, và mặt biển phản chiếu một phần màu trời. Ngày trời u ám, cùng vùng biển ấy trông xám đục hẳn đi, cho thấy phần phản chiếu đóng góp không nhỏ.

Sông Hồng thì ngược lại: mùa mưa, nước mang theo rất nhiều phù sa giàu oxit sắt, các hạt lơ lửng hắt lại ánh đỏ nâu, nên con sông mang đúng cái tên của nó. Các dòng suối vùng núi Lâm Đồng hay Gia Lai vào mùa khô trong hơn hẳn vì nước chảy qua nền đá, ít hạt lơ lửng. Chỉ cần so màu hai dòng nước, bạn đã thấy nguyên tắc ở câu 13: màu là ánh sáng được hắt lại, và thứ hắt lại ánh sáng ở đây là hạt phù sa chứ không phải bản thân nước.

Đồng lúa chín vàng cũng là một bài học về sắc tố. Khi cây lúa già, diệp lục bị phân giải, lộ ra các sắc tố vàng cam vốn có sẵn trong lá và bông nhưng trước đó bị màu lục che khuất. Lá bàng đỏ vào cuối năm thì khác: cây tạo thêm sắc tố đỏ mới khi trời lạnh và khô.

Những câu hay bị trả lời nhầm

Các nhầm lẫn dưới đây thường gặp trong cả sách tham khảo kém chất lượng. Cột thứ ba chỉ ra vì sao chúng nghe có lý.

Hay nghĩThực tếVì sao dễ nhầm
Trời xanh vì phản chiếu màu biểnTrời xanh do tán xạ Rayleigh trong không khíBiển và trời cùng xanh nên dễ tưởng cái này phản chiếu cái kia; thực ra màu biển một phần lại do phản chiếu trời và do nước hấp thụ ánh đỏ.
Gương đảo trái phảiGương đảo trước – sauKhi giơ tay phải, ảnh trong gương giơ tay ở cùng phía; ta tưởng tượng mình quay người vào trong gương nên mới thấy như bị đảo trái phải.
Vật màu đỏ "tạo ra" ánh đỏVật màu đỏ hắt lại ánh đỏ, hấp thụ màu khácDưới đèn chỉ có ánh xanh, quả cà chua đỏ trông gần như đen — vì không còn ánh đỏ để hắt lại.
Màu cơ bản là đỏ, vàng, xanhVới ánh sáng là đỏ, lục, lam; với mực in là xanh lơ, hồng sẫm, vàngBộ "đỏ – vàng – xanh" là quy ước hội hoạ truyền thống, dùng được khi pha màu vẽ nhưng không khớp với vật lý ánh sáng.

Khi gặp câu hỏi về màu, bạn hỏi thêm một câu: đang nói về ánh sáng phát ra (màn hình, đèn) hay ánh sáng hắt lại từ vật (mực, sơn, lá cây)? Trả lời được câu này là gỡ được phần lớn nhầm lẫn.

Đọc thêm: ánh sáng trong những thứ hằng ngày

Vài ứng dụng dưới đây dùng đúng các nguyên lý trong bộ câu hỏi. Biết chúng giúp bạn thấy kiến thức này không chỉ nằm trên trang sách.

  • Cáp quang: ánh sáng chạy trong sợi thuỷ tinh mảnh, liên tục phản xạ ở thành sợi mà không thoát ra ngoài — hiện tượng phản xạ toàn phần. Phần lớn dữ liệu internet giữa các nước đi qua cáp quang dưới biển.
  • Kim cương lấp lánh: chiết suất của kim cương rất cao, ánh sáng vào trong bị phản xạ toàn phần nhiều lần và tách màu trước khi ra ngoài, tạo những tia sáng nhiều màu.
  • Kính râm phân cực: ánh chói phản xạ từ mặt đường ướt hay mặt nước có xu hướng phân cực theo phương ngang, kính phân cực chặn bớt phương này nên giảm chói rõ rệt.
  • Áo phản quang của công nhân: lớp hạt thuỷ tinh hoặc lăng kính nhỏ hắt ánh đèn xe ngược về đúng hướng nguồn sáng, nên người lái thấy rõ dù trời tối.
  • Đèn đỏ ở đuôi xe và đèn tín hiệu: ánh đỏ bước sóng dài ít bị tán xạ trong sương mù và mưa hơn ánh xanh, nên đi được xa hơn trong điều kiện thời tiết xấu.

Nếu muốn thử ngay, bạn có thể tạo cầu vồng nhỏ bằng cách đặt cốc nước đầy cạnh cửa sổ nắng, hoặc phun sương bằng bình xịt khi đứng quay lưng về phía Mặt Trời buổi sáng sớm.

Câu hỏi thường gặp

Ánh sáng có đi chậm lại khi qua nước hay thuỷ tinh không?

Có. Trong nước, ánh sáng đi chậm hơn trong chân không khoảng một phần tư; trong thuỷ tinh chậm hơn khoảng một phần ba. Tỉ lệ giữa tốc độ trong chân không và tốc độ trong một chất gọi là chiết suất của chất đó, và chính sự chênh tốc độ gây ra khúc xạ.

Có thể thấy cầu vồng vào ban đêm không?

Có, nhưng hiếm. Khi trăng sáng, gần tròn và ở thấp, đối diện là vùng mưa, ánh trăng có thể tạo cầu vồng mặt trăng. Nó thường trông gần như trắng với mắt thường vì ánh sáng yếu, mắt khó phân biệt màu trong bóng tối.

Vì sao mắt mèo phát sáng trong đêm?

Mắt mèo không tự phát sáng. Phía sau võng mạc của mèo có một lớp phản quang, giúp ánh sáng đi qua tế bào thị giác hai lần, tăng khả năng nhìn trong tối. Khi đèn chiếu vào, lớp này hắt ánh sáng ngược ra nên mắt trông như lóe sáng.

Tia cực tím có đi qua mây được không?

Một phần lớn tia cực tím vẫn đi qua mây mỏng, nên ngày nhiều mây vẫn có thể bị cháy nắng nếu ở ngoài trời lâu. Mây dày chặn được nhiều hơn. Tia cực tím không gây cảm giác nóng, nên người ta dễ chủ quan vì không thấy nắng gắt.

Vì sao bầu trời trên Mặt Trăng luôn đen kể cả ban ngày?

Mặt Trăng gần như không có khí quyển, nên không có phân tử khí nào tán xạ ánh sáng Mặt Trời. Ánh sáng đi thẳng, chỗ nào không nhìn trực tiếp vào nguồn sáng hay mặt đất được chiếu sáng thì đen hoàn toàn, kể cả khi Mặt Trời đang ở trên cao.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138