TongQuat.comTổng Quát
Lịch sử Việt Nam

Câu hỏi về Văn Miếu – Quốc Tử Giám và khoa cử xưa: 14 câu kèm giải thích

14 câu hỏi về Văn Miếu – Quốc Tử Giám và khoa cử Nho học: khoa thi đầu tiên, tam khôi, bia tiến sĩ, trạng nguyên trẻ nhất, khoa thi cuối 1919.

Stone turtle stelae lined under frangipani trees in an old temple courtyard in Hanoi, a visitor seen from behind, soft afternoon light, no readable inscriptions

Văn Miếu được xây năm 1070, Quốc Tử Giám lập năm 1076, còn khoa thi Nho học đầu tiên mở năm 1075; khoa thi Hội cuối cùng diễn ra năm 1919. Gần tám thế kỷ khoa cử ấy để lại hàng nghìn người đỗ đạt, 82 tấm bia tiến sĩ và nhiều câu chuyện về những người thầy, người trò nổi tiếng.

Mười bốn câu hỏi dưới đây xoay quanh di tích Văn Miếu – Quốc Tử Giám ở Hà Nội và cách thi cử thời xưa: có mấy kỳ thi, đỗ thế nào thì gọi là gì, ai là trạng nguyên trẻ nhất. Mỗi câu có đáp án và lời giải thích, cuối bài có mục những câu dễ trả lời nhầm, nhất là chuyện Lê Quý Đôn đỗ gì.

Di tích Văn Miếu – Quốc Tử Giám

Ba câu đầu nói về hai công trình gắn liền với nhau trong cùng một khu di tích ở Hà Nội.

Câu 1. Văn Miếu được xây dựng năm nào, dưới triều vua nào?

Đáp án: Năm 1070, thời vua Lý Thánh Tông.

Văn Miếu là nơi thờ Khổng Tử và các bậc hiền triết của Nho học, nơi triều đình bày tỏ sự coi trọng học vấn. Về sau, Chu Văn An, người thầy nổi tiếng thời Trần, cũng được đưa vào thờ tại đây.

Khu di tích nằm ở trung tâm Hà Nội, được công nhận là di tích quốc gia đặc biệt.

Câu 2. Quốc Tử Giám được lập năm nào, và vì sao được coi là trường đại học đầu tiên của nước ta?

Đáp án: Năm 1076, thời vua Lý Nhân Tông; vì đây là trường học cao cấp đầu tiên do nhà nước lập ra để đào tạo người làm quan.

Lúc đầu, Quốc Tử Giám chủ yếu dạy con em vua và quý tộc. Đến thời Trần, thời Lê, trường mở rộng nhận cả con em thường dân học giỏi.

Thời Nguyễn, khi kinh đô dời vào Huế, Quốc Tử Giám cũng được lập ở Huế; khu ở Hà Nội khi đó trở thành Văn Miếu của trấn Bắc Thành rồi tỉnh Hà Nội.

Câu 3. Khuê Văn Các được xây năm nào, và ngày nay có ý nghĩa gì?

Đáp án: Năm 1805, thời Nguyễn; ngày nay là biểu tượng của Thủ đô Hà Nội.

Khuê Văn Các là gác nhỏ hai tầng, tầng trên có bốn cửa tròn, xây trên bốn trụ gạch. Tên gác lấy theo sao Khuê, ngôi sao mà người xưa coi là tượng trưng cho văn chương.

Hình ảnh Khuê Văn Các được chọn làm biểu tượng của Thủ đô Hà Nội, thường thấy trên các ấn phẩm về Hà Nội.

Khoa thi đầu tiên và các kỳ thi

Ba câu tiếp theo giúp bạn nắm cách tổ chức thi cử Nho học, phần nền để hiểu các danh hiệu ở phía sau.

Câu 4. Khoa thi Nho học đầu tiên của nước ta mở năm nào, ai đỗ đầu?

Đáp án: Năm 1075, thời Lý Nhân Tông; Lê Văn Thịnh đỗ đầu.

Khoa thi năm 1075 có tên là khoa Minh kinh bác học, chọn người am hiểu kinh sách và có tài để ra làm quan. Lê Văn Thịnh đỗ đầu, về sau làm đến chức Thái sư.

Như vậy khoa thi đầu tiên còn sớm hơn việc lập Quốc Tử Giám một năm. Đây là chi tiết hay được đặt thành câu hỏi bẫy.

Câu 5. Thời Lê và Nguyễn, khoa cử Nho học có những kỳ thi nào?

Đáp án: Ba kỳ: thi Hương, thi Hội và thi Đình.

Thi Hương tổ chức ở các địa phương, người đỗ được gọi là cử nhân (thời Lê gọi là hương cống) hoặc tú tài. Người đỗ thi Hương mới được dự thi Hội ở kinh đô.

Người đỗ thi Hội vào thi Đình, do chính nhà vua ra đề hoặc chủ trì, để định thứ bậc cao thấp. Người đỗ thi Đình được gọi chung là tiến sĩ.

Câu 6. Tam khôi gồm những danh hiệu nào?

Đáp án: Trạng nguyên, Bảng nhãn và Thám hoa.

Đây là ba người đỗ cao nhất trong một khoa thi Đình, gọi là tiến sĩ đệ nhất giáp. Nhà Trần đặt danh hiệu tam khôi từ năm 1247.

Không phải khoa nào cũng có đủ tam khôi: có khoa không chọn được ai xứng đáng đỗ Trạng nguyên. Dưới tam khôi là hoàng giáp và các tiến sĩ khác.

Những người đỗ đạt nổi tiếng

Ba câu dưới đây nói về những người đỗ đạt mà tên tuổi còn được nhắc đến nhiều nhất hôm nay.

Câu 7. Ai được coi là trạng nguyên trẻ nhất trong lịch sử khoa cử nước ta?

Đáp án: Nguyễn Hiền, đỗ trạng nguyên khoa năm 1247 khi khoảng 12 – 13 tuổi.

Nguyễn Hiền quê ở vùng nay thuộc tỉnh Ninh Bình (trước 7/2025 thuộc Nam Định). Các tài liệu ghi tuổi ông lúc đỗ là 12 hoặc 13 tuỳ cách tính, nhưng đều thống nhất ông là trạng nguyên ít tuổi nhất.

Khoa năm 1247 cũng là khoa đầu tiên nhà Trần đặt danh hiệu tam khôi, nên Nguyễn Hiền thường được nhắc là một trong những trạng nguyên đầu tiên.

Câu 8. Lương Thế Vinh nổi tiếng nhất về lĩnh vực nào?

Đáp án: Toán học; ông đỗ trạng nguyên năm 1463 và được dân gian gọi là Trạng Lường.

Lương Thế Vinh đỗ trạng nguyên dưới thời Lê Thánh Tông. Ông giỏi tính toán, đo đạc, được truyền là tác giả sách Đại thành toán pháp dùng làm sách học toán trong thời gian dài.

Chữ "Lường" trong biệt danh có nghĩa là đo lường, gắn với tài tính toán của ông. Dân gian còn lưu truyền nhiều giai thoại về cách ông đo, cân những vật khó đo.

Câu 9. Chu Văn An được nhớ đến vì những việc gì?

Đáp án: Là người thầy nổi tiếng thời Trần, dạy ở Quốc Tử Giám, và dâng Thất trảm sớ xin chém bảy kẻ nịnh thần.

Chu Văn An mở trường dạy học, nhiều học trò đỗ đạt làm quan to. Ông được mời làm Tư nghiệp Quốc Tử Giám, dạy thái tử. Khi triều chính suy đồi, ông dâng sớ xin chém bảy kẻ nịnh thần; vua không nghe, ông từ quan về ở ẩn tại Chí Linh.

Vì đức độ và cách dạy học, ông được thờ ở Văn Miếu, và tên ông được đặt cho nhiều trường học ngày nay.

Bia tiến sĩ và hồi kết của khoa cử

Năm câu cuối nói về hàng bia đá nổi tiếng và giai đoạn khoa cử khép lại.

Câu 10. Việc dựng bia tiến sĩ ở Văn Miếu bắt đầu năm nào?

Đáp án: Năm 1484, thời vua Lê Thánh Tông.

Năm 1484, Lê Thánh Tông cho dựng bia ghi tên những người đỗ tiến sĩ, bắt đầu từ khoa năm 1442, để tôn vinh người tài và khích lệ việc học. Các đời vua sau tiếp tục dựng bia cho những khoa mới.

Mỗi tấm bia được đặt trên lưng một con rùa đá. Hình rùa tượng trưng cho sự bền lâu, như mong muốn tên người hiền tài còn mãi.

Câu 11. Hiện nay ở Văn Miếu còn bao nhiêu bia tiến sĩ, và được UNESCO ghi danh thế nào?

Đáp án: Còn 82 bia, ghi các khoa thi từ năm 1442 đến năm 1779; được UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu thế giới năm 2011.

Tám mươi hai tấm bia ghi tên hơn một nghìn ba trăm tiến sĩ của các khoa thời Lê và Mạc. Mỗi tấm có bài văn ghi lại khoa thi, tên người đỗ, quê quán.

Vì bia là hiện vật quý, khu bia hiện có rào bảo vệ, khách tham quan không được chạm hay xoa đầu rùa như thói quen trước đây.

Câu 12. Lê Quý Đôn đỗ danh hiệu gì trong kỳ thi Đình?

Đáp án: Bảng nhãn, năm 1752.

Lê Quý Đôn đỗ đầu kỳ thi Hương và kỳ thi Hội, nhưng ở thi Đình khoa ấy không lấy trạng nguyên, ông đỗ Bảng nhãn, tức vị trí cao nhất của khoa đó.

Ông là nhà bác học lớn của thế kỷ mười tám, để lại nhiều bộ sách như Vân đài loại ngữ, Phủ biên tạp lục. Tên ông thường bị nhầm là trạng nguyên vì tài học quá nổi tiếng.

Câu 13. Vì sao nhà Nguyễn không lấy trạng nguyên?

Đáp án: Do lệ "tứ bất" được nhắc từ thời Gia Long, trong đó có việc không lấy trạng nguyên.

Sử sách và các nhà nghiên cứu thường nhắc bốn điều "không" của nhà Nguyễn: không đặt tể tướng, không lấy trạng nguyên, không lập hoàng hậu, không phong vương cho người ngoài họ. Mục đích chung là giữ quyền lực tập trung vào nhà vua.

Vì thế, người đỗ cao nhất thời Nguyễn chỉ đến bậc Bảng nhãn hoặc Thám hoa.

Câu 14. Khoa thi Hội cuối cùng của khoa cử Nho học diễn ra năm nào?

Đáp án: Năm 1919, thời vua Khải Định.

Đầu thế kỷ hai mươi, chính quyền thuộc địa và triều Nguyễn dần thay khoa cử Nho học bằng hệ thống trường học mới. Kỳ thi Hương cuối cùng ở Bắc Kỳ diễn ra năm 1915, còn khoa thi Hội cuối cùng tổ chức năm 1919 ở Huế.

Tính từ khoa đầu tiên năm 1075, khoa cử Nho học tồn tại ở nước ta khoảng 844 năm.

Bảng các danh hiệu khoa cử từ thấp đến cao

Các danh hiệu dưới đây hay xuất hiện trong văn học và tên gọi dân gian. Bảng ghi theo cách gọi phổ biến thời Lê và thời Nguyễn; mỗi thời có vài khác biệt nhỏ về tên.

Danh hiệuĐỗ ở kỳ thi nàoGhi chú
Tú tài (thời Lê gọi là sinh đồ)Thi Hương, đỗ thấpChưa được dự thi Hội ngay, phải thi lại
Cử nhân (thời Lê gọi là hương cống)Thi Hương, đỗ caoĐược dự thi Hội, có thể được bổ làm quan nhỏ
Giải nguyênĐỗ đầu thi HươngDanh hiệu cho người đứng đầu một trường thi Hương
Hội nguyênĐỗ đầu thi HộiNgười đứng đầu kỳ thi ở kinh đô
Phó bảngThi Hội, thời NguyễnĐỗ hạng phụ, chưa được vào thi Đình
Tiến sĩ (đồng tiến sĩ, hoàng giáp)Thi ĐìnhĐược ghi tên trên bia tiến sĩ
Thám hoa, Bảng nhãn, Trạng nguyênThi Đình, ba vị trí cao nhấtGọi chung là tam khôi

Người đỗ đầu cả ba kỳ thi Hương, Hội, Đình được gọi là Tam nguyên; đây là danh hiệu rất hiếm. Thời Nguyễn, Nguyễn Khuyến là người nổi tiếng với danh xưng Tam nguyên Yên Đổ, và ông là một nhà thơ lớn được học trong chương trình Ngữ văn.

Khi đọc thơ văn xưa, bạn sẽ gặp những cách nói như "ông Cử", "ông Nghè", "ông Tú": ông Cử là cử nhân, ông Nghè là tiến sĩ, ông Tú là tú tài. Nắm bảng này giúp hiểu đúng những câu thơ của Tú Xương hay Nguyễn Khuyến về chuyện thi cử.

Những câu hay trả lời nhầm

Phần lớn các câu sai về khoa cử xuất phát từ việc lẫn danh hiệu hoặc lẫn thứ tự năm. Dưới đây là những chỗ cần chú ý:

  • Khoa thi đầu tiên (1075) có trước Quốc Tử Giám (1076). Văn Miếu (1070) lại có trước cả hai.
  • Tiến sĩ không chỉ có trạng nguyên. Mọi người đỗ thi Đình đều là tiến sĩ; trạng nguyên chỉ là người đứng đầu một khoa.
  • Lê Quý Đôn là Bảng nhãn, không phải Trạng nguyên.
  • Bia tiến sĩ ghi từ khoa 1442, nhưng mới bắt đầu dựng từ năm 1484. Những khoa trước 1484 được dựng bia bổ sung.
  • Khuê Văn Các không phải công trình thời Lý. Gác được xây năm 1805, thời Nguyễn, dù nằm trong khu di tích có từ thế kỷ mười một.

Một mẹo nhớ ba năm đầu tiên: 1070, 1075, 1076 lần lượt là Văn Miếu, khoa thi, Quốc Tử Giám, nghĩa là có nơi thờ trước, rồi có thi, rồi mới có trường.

Câu hỏi thường gặp

Văn Miếu Hà Nội có phải là Văn Miếu duy nhất không?

Không. Nhiều địa phương thời xưa cũng có văn miếu hoặc văn chỉ để tôn vinh việc học, như Văn Miếu Trấn Biên ở Đồng Nai, Văn Miếu Mao Điền ở vùng nay thuộc Hải Phòng. Văn Miếu – Quốc Tử Giám Hà Nội là nơi có quy mô và lịch sử lâu đời nhất.

Thi Hương ngày xưa thi những gì?

Thời Lê và Nguyễn, thi Hương thường có nhiều trường, tức nhiều vòng: viết bài về kinh nghĩa, làm thơ phú, viết chiếu biểu và làm văn sách bàn việc nước. Qua được vòng trước mới vào vòng sau.

Trạng Trình có phải là trạng nguyên không?

Có. Nguyễn Bỉnh Khiêm đỗ trạng nguyên năm 1535 dưới thời nhà Mạc, về sau được phong tước Trình Quốc công nên dân gian gọi là Trạng Trình. Ông còn là nhà thơ lớn với tập thơ chữ Nôm Bạch Vân quốc ngữ thi.

Ngày nay có thể đến Văn Miếu – Quốc Tử Giám vào dịp nào?

Khu di tích mở cửa quanh năm. Dịp đầu năm, nhiều học sinh, sinh viên đến tham quan trước các kỳ thi; khu di tích cũng thường tổ chức triển lãm về giáo dục và khoa cử xưa.

Có bao nhiêu trạng nguyên trong lịch sử khoa cử nước ta?

Các tài liệu thống kê không hoàn toàn trùng nhau, vì có trạng nguyên được ghi theo danh hiệu đỗ đầu ở những khoa trước khi có tam khôi. Con số thường được nhắc là khoảng năm mươi người.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138