Văn học Việt Nam từ 1945 đến 1975 gắn với hai cuộc kháng chiến, nên phần lớn tác phẩm trong sách giáo khoa ra đời trong hoàn cảnh chiến tranh: Tây Tiến, Đồng chí (1948), Việt Bắc (1954), Rừng xà nu (1965), Bài thơ về tiểu đội xe không kính (1969). Sau 1975, văn học chuyển dần sang đời sống thường ngày và số phận cá nhân, tiêu biểu là các truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu.
Mười bốn câu hỏi dưới đây tập trung vào ba điều đề hay hỏi nhất: tác giả là ai, tác phẩm ra đời năm nào, trong hoàn cảnh nào. Bài không đi vào phân tích dàn ý — mục đích là để bạn nắm chắc phần sự thật trước khi đọc sâu. Không có điểm hay xếp loại, chỉ có đáp án và lời giải thích.
Thơ thời kháng chiến chống Pháp
Câu 1. Bài Tây Tiến ra đời ở đâu, năm nào, ban đầu tên là gì? Đáp án: viết năm 1948 tại Phù Lưu Chanh, khi Quang Dũng đã rời đơn vị Tây Tiến; tên ban đầu là Nhớ Tây Tiến. Nỗi nhớ đồng đội và núi rừng miền Tây là mạch cảm xúc của cả bài. Về sau tác giả bỏ chữ "Nhớ" để nhan đề gọn hơn, nhưng cảm xúc nhớ vẫn hiện từ câu đầu "Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi". Quang Dũng vừa là nhà thơ vừa là hoạ sĩ, nên thơ ông giàu hình ảnh.
Câu 2. Tây Tiến là gì? Đáp án: tên một đơn vị bộ đội thành lập năm 1947, hoạt động ở vùng biên giới Việt – Lào, phối hợp với bộ đội Lào. Địa bàn gồm Sơn La, Lai Châu, Hòa Bình cũ (nay thuộc Phú Thọ), miền tây Thanh Hóa và vùng Sầm Nưa bên Lào. Các địa danh trong bài như Sài Khao, Mường Lát, Pha Luông, Mai Châu chính là những nơi đơn vị đi qua. Lính Tây Tiến phần đông là thanh niên Hà Nội.
Câu 3. Bài Đồng chí của ai, viết trong hoàn cảnh nào? Đáp án: Chính Hữu, viết đầu năm 1948, sau khi tác giả cùng đơn vị tham gia chiến dịch Việt Bắc thu đông 1947. Bài thơ nói về tình đồng chí của những người lính xuất thân nông dân, "quê hương anh nước mặn đồng chua", cùng chịu gian khổ, bệnh tật. Hình ảnh kết "đầu súng trăng treo" là một trong những hình ảnh thơ nổi tiếng nhất thời kháng chiến.
Câu 4. Bài Việt Bắc của Tố Hữu ra đời khi nào? Đáp án: tháng 10 năm 1954, khi các cơ quan trung ương rời căn cứ Việt Bắc về Hà Nội sau Hiệp định Giơ-ne-vơ. Bài thơ viết theo thể lục bát, dựng theo lối đối đáp "mình – ta" của ca dao giao duyên, biến cuộc chia tay giữa cán bộ và người dân thành cuộc chia tay của đôi người thương. Giới nghiên cứu coi đây là bài tiêu biểu nhất của thơ Tố Hữu thời chống Pháp.
Văn xuôi về miền núi và người nông dân
Câu 5. Truyện Vợ chồng A Phủ in trong tập nào? Đáp án: tập Truyện Tây Bắc của Tô Hoài, xuất bản năm 1953; truyện được viết sau chuyến tác giả đi cùng bộ đội giải phóng Tây Bắc năm 1952. Nhân vật Mị là cô gái bị bắt làm con dâu gạt nợ nhà thống lý Pá Tra ở Hồng Ngài; cảnh Mị cắt dây trói cứu A Phủ là bước ngoặt đưa hai người trốn khỏi Hồng Ngài. Hồng Ngài thuộc vùng Bắc Yên, tỉnh Sơn La.
Câu 6. Truyện Vợ nhặt của Kim Lân lấy bối cảnh nào? Đáp án: nạn đói năm 1945 ở miền Bắc. Anh cu Tràng, một người nghèo xóm ngụ cư, "nhặt" được vợ chỉ sau vài câu đùa và mấy bát bánh đúc. Tiền thân của truyện là tiểu thuyết Xóm ngụ cư viết dở dang sau Cách mạng tháng Tám, bản thảo bị thất lạc; sau năm 1954 Kim Lân viết lại thành truyện ngắn. Hình ảnh lá cờ đỏ cuối truyện báo hiệu một đổi thay sắp đến.
Câu 7. Lặng lẽ Sa Pa của Nguyễn Thành Long kể về nhân vật nào? Đáp án: một anh thanh niên làm công tác khí tượng kiêm vật lý địa cầu, sống một mình trên đỉnh núi cao khoảng 2.600 mét gần Sa Pa. Truyện viết năm 1970, sau chuyến đi thực tế Lào Cai của tác giả. Nhân vật không có tên riêng — chính chi tiết này gợi ý rằng có rất nhiều người lặng lẽ làm việc như anh. Sa Pa nay thuộc tỉnh Lào Cai sau khi Lào Cai và Yên Bái hợp nhất.
Văn xuôi thời kháng chiến chống Mỹ
Câu 8. Nguyễn Trung Thành là ai? Đáp án: bút danh của nhà văn Nguyên Ngọc khi viết ở chiến trường miền Nam thời chống Mỹ. Rừng xà nu được viết năm 1965 dưới bút danh này, kể chuyện Tnú và dân làng Xô Man ở Tây Nguyên cầm vũ khí đứng lên, qua lời kể của cụ Mết. Cây xà nu — loại cây ham ánh sáng, bị đạn đại bác chặt ngang vẫn mọc lên — là biểu tượng sức sống của dân làng.
Câu 9. Cuốn sổ gia đình xuất hiện trong truyện nào? Đáp án: Những đứa con trong gia đình của Nguyễn Thi, viết năm 1966. Truyện kể về Việt, một chiến sĩ trẻ bị thương nằm lại chiến trường, nhớ về gia đình có truyền thống chống giặc; hai chị em Chiến và Việt tranh nhau ghi tên tòng quân. Cuốn sổ ghi công trạng các thế hệ trong nhà được ví như một dòng sông truyền thống chảy mãi.
Thơ thời kháng chiến chống Mỹ
Câu 10. Bài thơ về tiểu đội xe không kính in trong tập nào của Phạm Tiến Duật? Đáp án: tập Vầng trăng quầng lửa, bài viết năm 1969. Bài thơ kể về những chiếc xe chở hàng trên tuyến đường Trường Sơn bị bom đạn làm vỡ kính, mất đèn, mất mui mà vẫn chạy. Giọng thơ trẻ trung, ngang tàng, ngôn ngữ gần lời nói, khác hẳn lối thơ trang trọng. Phạm Tiến Duật được gọi là nhà thơ của đường Trường Sơn.
Câu 11. Bài Sóng của Xuân Quỳnh được viết ở đâu? Đáp án: tại biển Diêm Điền năm 1967, in trong tập Hoa dọc chiến hào. Diêm Điền thuộc Thái Bình cũ, nay thuộc tỉnh Hưng Yên. Bài thơ năm chữ dùng hình tượng sóng song hành với người phụ nữ đang yêu: "dữ dội và dịu êm", nhớ thương, thuỷ chung. Đây là bài thơ tình tiêu biểu nhất của Xuân Quỳnh và của thơ tình thời chống Mỹ.
Câu 12. Đoạn trích Đất Nước của Nguyễn Khoa Điềm lấy từ đâu? Đáp án: chương V của trường ca Mặt đường khát vọng, hoàn thành năm 1971 ở chiến khu Trị – Thiên. Trường ca viết để thức tỉnh tuổi trẻ đô thị vùng tạm chiếm miền Nam. Điểm mới của đoạn trích là tư tưởng "Đất Nước của Nhân dân": đất nước được cảm nhận qua phong tục, ca dao, lời ăn tiếng nói và những con người vô danh, chứ không qua các triều đại, anh hùng.
Những câu hay trả lời nhầm
Nhầm 1: "Nguyễn Trung Thành và Nguyên Ngọc là hai nhà văn khác nhau." Đó là một người. Nguyên Ngọc cũng là bút danh, tên khai sinh của nhà văn là Nguyễn Văn Báu. Trước đó ông nổi tiếng với tiểu thuyết Đất nước đứng lên về anh hùng Núp, ký tên Nguyên Ngọc. Đề hỏi "tác giả Rừng xà nu" thì ghi Nguyễn Trung Thành, có thể chú thích thêm bút danh kia.
Nhầm 2: "Tây Tiến là tên một vùng đất." Tây Tiến là tên đơn vị bộ đội, không phải địa danh. Cũng vì vậy nhan đề bài thơ vừa là tên đơn vị vừa gợi hướng hành quân về phía tây. Các địa danh thật trong bài là Sông Mã, Sài Khao, Mường Lát, Pha Luông, Mường Hịch, Mai Châu.
Nhầm 3: "Đất Nước là một bài thơ độc lập." Đất Nước trong sách giáo khoa là đoạn trích từ trường ca Mặt đường khát vọng. Cần phân biệt với bài thơ Đất nước của Nguyễn Đình Thi, một tác phẩm khác viết trong kháng chiến chống Pháp. Đề hỏi tác giả bài Đất Nước mà không nói rõ là trường ca nào thì nên hỏi lại cho chắc.
Câu 13–14 và phần đọc thêm: từ chiến tranh đến đời thường
Câu 13. Người lái đò sông Đà thuộc thể loại gì, in trong tập nào? Đáp án: tuỳ bút, in trong tập Sông Đà (1960) của Nguyễn Tuân, kết quả của chuyến đi thực tế Tây Bắc. Con sông Đà hiện lên vừa hung bạo vừa trữ tình, còn ông lái đò là một nghệ sĩ trên sông nước. So với Chữ người tử tù trước 1945, cái tài hoa của Nguyễn Tuân giờ tìm thấy ở người lao động bình thường.
Câu 14. Ai đã đặt tên cho dòng sông? viết về dòng sông nào? Đáp án: sông Hương ở Huế, bút ký của Hoàng Phủ Ngọc Tường viết năm 1981. Tác giả theo dòng sông từ thượng nguồn Trường Sơn qua ngoại vi thành phố đến lòng thành phố Huế, gắn mỗi khúc sông với lịch sử, âm nhạc, thơ ca. Đây là bài bút ký giàu chất văn hoá học, khác hẳn giọng tuỳ bút của Nguyễn Tuân dù cùng viết về sông.
Đọc thêm, bạn có thể tìm Chiếc thuyền ngoài xa (1983) của Nguyễn Minh Châu, truyện ngắn tiêu biểu cho văn học sau 1975: người nghệ sĩ nhiếp ảnh phát hiện đằng sau khung cảnh đẹp như tranh là một gia đình hàng chài nhiều nỗi khổ. Truyện đặt câu hỏi về mối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc đời, đánh dấu sự chuyển hướng của văn học từ sử thi sang đời tư.
Một truyện ngắn khác thường có mặt trong chương trình là Chiếc lược ngà của Nguyễn Quang Sáng, viết năm 1966 ở chiến trường Nam Bộ. Ông Sáu đi kháng chiến tám năm mới về thăm nhà, bé Thu nhất định không nhận cha vì vết thẹo trên mặt ông, đến lúc chia tay mới cất tiếng gọi ba. Trở lại chiến khu, ông dồn hết tình thương làm chiếc lược ngà cho con, nhưng hy sinh trước khi kịp trao. Truyện cho thấy văn học thời chiến không chỉ có tiếng súng mà còn có những bi kịch gia đình rất đời thường.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao văn học 1945–1975 được gọi là mang khuynh hướng sử thi?
Văn học giai đoạn này tập trung vào những vấn đề của cộng đồng, của dân tộc trong chiến tranh. Nhân vật thường là con người đại diện cho phẩm chất chung, giọng điệu ngợi ca, hào hùng. Đó là đặc điểm của khuynh hướng sử thi, khác với văn học sau 1975 chú ý số phận riêng của từng người.
Tô Hoài viết cả Dế Mèn phiêu lưu ký và Vợ chồng A Phủ phải không?
Đúng. Tô Hoài viết Dế Mèn phiêu lưu ký năm 1941 cho thiếu nhi, rồi sau chuyến đi Tây Bắc năm 1952 viết Vợ chồng A Phủ. Ông là một trong những nhà văn viết nhiều nhất của văn học Việt Nam hiện đại, với vốn hiểu biết sâu về phong tục nhiều vùng.
Kim Lân còn tác phẩm nào hay được học?
Ngoài Vợ nhặt, truyện ngắn Làng của Kim Lân viết năm 1948 cũng có trong chương trình. Truyện kể về ông Hai, người nông dân yêu làng Chợ Dầu, đau khổ khi nghe tin làng theo giặc rồi vui mừng khi tin đó được cải chính. Kim Lân viết ít nhưng truyện nào cũng đặc sắc về nông thôn Bắc Bộ.
Văn học sau 1975 khác trước 1975 ở điểm nào dễ nhận ra nhất?
Điểm dễ nhận ra nhất là đề tài và cách nhìn con người. Trước 1975, văn học chủ yếu viết về chiến tranh và cộng đồng. Sau 1975, nhất là từ giữa những năm 1980, văn học quay về đời sống thường ngày, đạo đức, số phận cá nhân, với giọng điệu đối thoại và suy tư nhiều hơn.
Có cần nhớ năm sáng tác của từng tác phẩm không?
Năm sáng tác giúp bạn hiểu hoàn cảnh ra đời, và hoàn cảnh giải thích được nhiều chi tiết trong tác phẩm. Bạn không cần thuộc lòng mọi con số, nhưng nên nắm mốc lớn: kháng chiến chống Pháp, kháng chiến chống Mỹ, sau 1975. Từ đó đọc tác phẩm sẽ dễ hơn.