Phong trào Tây Sơn nổ ra năm 1771 do ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ lãnh đạo; Nguyễn Huệ lên ngôi năm 1788 với niên hiệu Quang Trung, đánh tan quân Xiêm năm 1785 và quân Thanh Tết Kỷ Dậu 1789.
Mười bốn câu hỏi dưới đây đi qua bốn chặng: khởi nghĩa ở đất Tây Sơn, trận Rạch Gầm – Xoài Mút ở phía nam, cuộc tiến quân ra Bắc, và những năm Quang Trung xây dựng đất nước. Mỗi câu có giải thích để bạn không lẫn Tây Sơn với nhà Nguyễn, quân Xiêm với quân Thanh, hay Nguyễn Nhạc với Nguyễn Huệ.
Khởi nghĩa ở đất Tây Sơn
Ba câu đầu trả lời phong trào bắt đầu ở đâu, do ai và vì sao được dân theo.
Câu 1. Khởi nghĩa Tây Sơn nổ ra năm nào, ở đâu?
Đáp án: Năm 1771, ở ấp Tây Sơn, nay thuộc tỉnh Gia Lai (trước 7/2025, phần lớn thuộc Bình Định).
Vùng Tây Sơn gồm Tây Sơn thượng đạo trên cao nguyên quanh An Khê và Tây Sơn hạ đạo ở vùng đồng bằng ven sông Côn. Sau sắp xếp hành chính năm 2025, cả hai vùng đều thuộc tỉnh Gia Lai.
Thời đó Đàng Trong đang khủng hoảng: chính quyền chúa Nguyễn mục nát, thuế khoá nặng, quan lại lộng quyền. Đó là điều kiện để phong trào nhanh chóng thu hút nông dân và cả một số người dân tộc thiểu số vùng cao.
Câu 2. Ba người lãnh đạo phong trào Tây Sơn là ai?
Đáp án: Ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ.
Nguyễn Nhạc là anh cả, từng làm biện lại trông coi việc thu thuế. Nguyễn Huệ là người có tài cầm quân nổi bật nhất. Nguyễn Lữ là em út.
Sách giáo khoa nhắc khẩu hiệu "lấy của nhà giàu chia cho dân nghèo", cho thấy phong trào khởi đầu từ nỗi bất bình của nông dân trước cảnh bất công.
Câu 3. Nghĩa quân Tây Sơn chiếm được thành Quy Nhơn năm nào?
Đáp án: Năm 1773.
Theo sử cũ, Nguyễn Nhạc dùng mưu cho người giả làm tù binh bị bắt vào thành rồi làm nội ứng, mở cửa cho nghĩa quân. Chiếm được Quy Nhơn, phong trào có căn cứ vững chắc ở vùng đồng bằng.
Năm 1778, Nguyễn Nhạc xưng hoàng đế, niên hiệu Thái Đức, đóng đô ở thành Hoàng Đế (thành Đồ Bàn cũ). Chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong dần bị lật đổ.
Rạch Gầm – Xoài Mút: đánh tan quân Xiêm
Hai câu tiếp theo nói về trận thuỷ chiến nổi tiếng ở miền Tây Nam Bộ.
Câu 4. Ai đã cầu cứu quân Xiêm sang can thiệp?
Đáp án: Nguyễn Ánh.
Bị quân Tây Sơn đánh bại nhiều lần ở Gia Định, Nguyễn Ánh sang cầu cứu vua Xiêm. Năm 1784, quân Xiêm theo đường thuỷ, đường bộ kéo vào Gia Định, đi đến đâu cướp bóc đến đó.
Sự việc này được sách giáo khoa dùng để giải thích vì sao cuộc chiến từ chỗ là chuyện nội bộ trở thành cuộc kháng chiến chống quân xâm lược.
Câu 5. Trận Rạch Gầm – Xoài Mút diễn ra khi nào, trên con sông nào?
Đáp án: Đầu năm 1785, trên sông Tiền, đoạn nay thuộc tỉnh Đồng Tháp (trước 7/2025 thuộc Tiền Giang).
Nguyễn Huệ chọn đoạn sông từ Rạch Gầm đến Xoài Mút làm trận địa mai phục: bố trí bộ binh và pháo trên bờ, thuyền chiến nấp trong các nhánh sông và cù lao. Khi đoàn thuyền quân Xiêm lọt vào, quân Tây Sơn đánh ập từ nhiều phía.
Theo sử sách, khoảng năm vạn quân Xiêm gần như bị tiêu diệt, chỉ một số ít chạy thoát. Trận đánh chấm dứt cuộc can thiệp của quân Xiêm vào Gia Định.
Ra Bắc: chấm dứt quyền lực họ Trịnh
Hai câu dưới đây giải thích vì sao quân Tây Sơn đi từ Phú Xuân ra tận Thăng Long.
Câu 6. Năm 1786, Nguyễn Huệ ra Bắc với khẩu hiệu gì?
Đáp án: "Phù Lê diệt Trịnh", tức giúp vua Lê, dẹp họ Trịnh.
Năm 1786, quân Tây Sơn chiếm Phú Xuân, rồi Nguyễn Huệ tiến ra Bắc. Quân Trịnh tan rã nhanh chóng, quyền lực họ Trịnh kéo dài hơn hai trăm năm chấm dứt.
Vua Lê Hiển Tông gả công chúa Lê Ngọc Hân cho Nguyễn Huệ. Sau đó Nguyễn Huệ rút quân về Nam, giao Thăng Long lại cho vua Lê.
Câu 7. Vua Lê Chiêu Thống cầu cứu triều đình nào, và quân sang đông bao nhiêu theo sử sách?
Đáp án: Nhà Thanh; theo sách giáo khoa, Tôn Sĩ Nghị đem khoảng hai mươi chín vạn quân sang năm 1788.
Sau khi Nguyễn Huệ về Nam, tình hình ngoài Bắc rối ren. Lê Chiêu Thống không tự giữ được ngai vàng, sai người sang cầu cứu nhà Thanh.
Cuối năm 1788, quân Thanh chia nhiều đường tiến vào Thăng Long. Lực lượng Tây Sơn ở Bắc Hà do Ngô Văn Sở chỉ huy, theo kế của Ngô Thì Nhậm, rút về phòng tuyến Tam Điệp – Biện Sơn để giữ lực lượng.
Tết Kỷ Dậu 1789: Ngọc Hồi – Đống Đa
Bốn câu ở phần này kể lại chuyến hành quân thần tốc được nhắc đến nhiều nhất trong lịch sử nước ta.
Câu 8. Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế ngày nào, ở đâu?
Đáp án: Ngày 22 tháng 12 năm 1788, tại núi Bân ở Phú Xuân, lấy niên hiệu Quang Trung.
Nhận tin quân Thanh chiếm Thăng Long, Nguyễn Huệ lập đàn ở núi Bân, phía nam Phú Xuân, lên ngôi hoàng đế để chính danh lãnh đạo cuộc kháng chiến, rồi lập tức tiến quân ra Bắc.
Trên đường đi, quân Tây Sơn dừng ở Nghệ An tuyển thêm quân, nâng tổng số lên khoảng mười vạn theo sử sách, rồi làm lễ duyệt binh, đọc lời dụ tướng sĩ.
Câu 9. Quang Trung cho quân ăn Tết sớm ở đâu, và hẹn điều gì?
Đáp án: Ở phòng tuyến Tam Điệp, nay thuộc tỉnh Ninh Bình; hẹn đến mùng 7 Tết sẽ vào Thăng Long mở tiệc.
Hoàng Lê nhất thống chí kể Quang Trung cho quân ăn Tết trước ở Tam Điệp, hẹn ngày mùng 7 năm mới vào thành Thăng Long. Thực tế, quân Tây Sơn vào Thăng Long trưa mùng 5 Tết, sớm hơn hai ngày.
Cách hành quân được kể là ba người một tốp, thay phiên nhau khiêng võng để vừa đi vừa nghỉ, nhờ đó đi nhanh suốt ngày đêm.
Câu 10. Hai trận then chốt vào mùng 5 Tết Kỷ Dậu là những trận nào?
Đáp án: Trận Ngọc Hồi và trận Đống Đa, đều thuộc Hà Nội ngày nay.
Đêm mùng 3 Tết, quân Tây Sơn hạ đồn Hà Hồi. Sáng mùng 5, Quang Trung chỉ huy đánh đồn Ngọc Hồi, dùng các tấm ván bọc rơm ướt che chắn khi tiến quân. Cùng lúc, một cánh quân khác đánh đồn Khương Thượng ở Đống Đa, tướng giặc Sầm Nghi Đống thắt cổ tự tử.
Tôn Sĩ Nghị hoảng sợ bỏ chạy qua sông Hồng, cầu phao bị đứt, nhiều quân Thanh chết đuối. Trưa mùng 5 Tết, tức ngày 30 tháng 1 năm 1789, Quang Trung vào Thăng Long.
Câu 11. Vì sao Hà Nội có lễ hội Gò Đống Đa vào mùng 5 Tết?
Đáp án: Để kỷ niệm trận Đống Đa Tết Kỷ Dậu 1789.
Gò Đống Đa ở quận Đống Đa cũ của Hà Nội, theo truyền lại là nơi chôn xác quân Thanh sau trận đánh. Hằng năm vào mùng 5 tháng Giêng âm lịch, người dân tổ chức lễ hội ở đây.
Tượng đài Quang Trung được dựng ở công viên gần gò, là điểm đến của học sinh khi học về giai đoạn này.
Những năm Quang Trung trị vì
Ba câu cuối nói về việc xây dựng đất nước sau chiến tranh và tác phẩm văn học kể lại thời này.
Câu 12. Quang Trung ban hành những chiếu nào để khôi phục đất nước?
Đáp án: Chiếu khuyến nông để đưa dân lưu tán về quê làm ruộng, và Chiếu lập học để mở trường ở các xã.
Sau chiến tranh, ruộng đồng bỏ hoang nhiều. Chiếu khuyến nông buộc dân phiêu tán trở về quê cũ, khai phá ruộng hoang; nhờ đó chỉ vài năm sau mùa màng phục hồi.
Quang Trung còn cho dùng chữ Nôm trong văn bản nhà nước và thi cử, lập Sùng chính viện do La Sơn Phu Tử Nguyễn Thiếp đứng đầu để dịch sách chữ Hán sang chữ Nôm.
Câu 13. Quang Trung mất năm nào?
Đáp án: Năm 1792.
Quang Trung đột ngột qua đời vào mùa thu năm 1792, khi mới khoảng bốn mươi tuổi, lúc nhiều dự định như dời đô ra Nghệ An còn dang dở. Con trai là Nguyễn Quang Toản lên nối ngôi khi còn nhỏ.
Triều Tây Sơn sau đó suy yếu vì nội bộ lục đục. Năm 1802, Nguyễn Ánh lật đổ nhà Tây Sơn, lập nhà Nguyễn.
Câu 14. Tác phẩm nào trong chương trình Ngữ văn kể về trận đánh quân Thanh năm 1789?
Đáp án: Hoàng Lê nhất thống chí của nhóm tác giả Ngô gia văn phái.
Đây là tiểu thuyết lịch sử viết bằng chữ Hán theo lối chương hồi, kể lại những biến động cuối thời Lê. Hồi thứ mười bốn, đoạn kể Quang Trung đại phá quân Thanh, được học trong chương trình Ngữ văn trung học cơ sở.
Điều đáng chú ý là nhóm tác giả vốn trung thành với nhà Lê, nhưng vẫn miêu tả Quang Trung như một vị tướng tài giỏi, quyết đoán.
Những câu hay trả lời nhầm
Quang Trung là Nguyễn Huệ, Thái Đức là Nguyễn Nhạc. Hai anh em đều xưng đế ở hai thời điểm khác nhau. Câu hỏi "vua Quang Trung là ai" có đáp án Nguyễn Huệ; người xưng đế trước, năm 1778, là Nguyễn Nhạc.
Rạch Gầm – Xoài Mút đánh quân Xiêm, Ngọc Hồi – Đống Đa đánh quân Thanh. Hai trận cách nhau bốn năm, ở hai đầu đất nước: một ở sông Tiền năm 1785, một ở Thăng Long năm 1789. Đây là chỗ các phương án nhiễu hay đánh tráo.
Tây Sơn không phải nhà Nguyễn. Ba anh em Tây Sơn mang họ Nguyễn nhưng là đối thủ của Nguyễn Ánh. Nhà Nguyễn của Gia Long ra đời năm 1802, sau khi nhà Tây Sơn sụp đổ.
Tây Sơn là đất ở Gia Lai, Đống Đa là đất ở Hà Nội. Do tên đất và tên phong trào trùng nhau, người ta hay nghĩ mọi trận Tây Sơn đều ở Tây Sơn. Thật ra phong trào khởi đầu ở vùng nay thuộc Gia Lai, còn những trận lớn diễn ra từ Nam Bộ tới Thăng Long.
Câu hỏi thường gặp
Bảo tàng Quang Trung ở đâu?
Bảo tàng Quang Trung nằm trên quê hương ba anh em Tây Sơn, vùng nay thuộc tỉnh Gia Lai (trước 7/2025 thuộc Bình Định). Trong khu bảo tàng có đền thờ Tây Sơn tam kiệt và nhiều hiện vật thời Tây Sơn.
Nữ tướng nổi tiếng của nhà Tây Sơn là ai?
Bùi Thị Xuân, vợ của tướng Trần Quang Diệu, nổi tiếng với tài võ nghệ và cầm quân. Sử sách và truyền khẩu về bà khá nhiều, nên khi kể chi tiết cần phân biệt phần sử chép với phần giai thoại.
Vì sao Quang Trung muốn xây Phượng Hoàng Trung Đô ở Nghệ An?
Nghệ An nằm ở khoảng giữa đất nước, thuận để cai quản cả Bắc và Nam. Quang Trung giao La Sơn Phu Tử Nguyễn Thiếp xem đất xây thành, nhưng công việc dừng lại khi ông qua đời năm 1792.
Ngô Thì Nhậm có vai trò gì với nhà Tây Sơn?
Ngô Thì Nhậm là một trí thức Bắc Hà ra giúp Tây Sơn, giữ việc ngoại giao. Ông đề xuất rút quân về Tam Điệp khi quân Thanh kéo sang, và sau trận năm 1789 lo việc bang giao để hai nước trở lại hoà hiếu.
Tây Sơn có được coi là một triều đại không?
Có. Sách giáo khoa gọi là vương triều Tây Sơn, tồn tại từ khi Nguyễn Nhạc xưng đế năm 1778 đến năm 1802. Thời Quang Trung là giai đoạn nổi bật nhất của triều này.