Có những câu về cơ thể mà gần như ai cũng từng nghe và tin: máu trong tĩnh mạch màu xanh, con người chỉ dùng mười phần trăm bộ não, cạo lông thì lông mọc dày hơn. Chúng sống dai vì nghe hợp lý và được nhắc đi nhắc lại, nhưng khi đặt cạnh hiểu biết sinh học hiện nay thì phần lớn không đứng vững.
Bài gồm 14 câu dạng đúng hay sai, chia theo bốn nhóm: máu, da và lông tóc; não và mắt; tiêu hoá và vi khuẩn; khớp, chiều cao và màu mắt. Có câu sai hoàn toàn, có câu đúng một phần, có câu đúng mà nghe như sai. Mỗi câu kèm giải thích vì sao. Đây là kiến thức sinh học phổ thông, không phải lời khuyên y tế.
Máu, da và lông tóc
Câu 1. Máu trong tĩnh mạch có màu xanh, chỉ chuyển sang đỏ khi gặp không khí. Đúng hay sai?
Đáp án: Sai. Máu người lúc nào cũng màu đỏ: đỏ tươi khi giàu oxy, đỏ sẫm khi nghèo oxy.
Tĩnh mạch dưới da trông xanh là do cách ánh sáng đi qua da. Ánh sáng đỏ đi sâu hơn vào da và bị máu hấp thụ nhiều, còn ánh sáng xanh bị tán xạ trở lại từ lớp nông hơn; mắt và não so sánh màu đó với vùng da xung quanh nên ta thấy mạch có sắc xanh. Máu lấy ra từ tĩnh mạch trong ống kín, không hề gặp không khí, vẫn có màu đỏ sẫm.
Câu 2. Cạo lông, cạo râu làm lông mọc lại dày hơn, đen hơn. Đúng hay sai?
Đáp án: Sai.
Dao cạo chỉ cắt sợi lông ở mặt da, không tác động tới nang lông nằm sâu bên dưới, nơi quyết định độ dày, màu sắc và tốc độ mọc. Sợi lông bình thường có đầu thuôn nhỏ; sau khi cạo, đầu sợi là mặt cắt ngang tù nên sờ vào thấy cứng, nhìn sợi mới nhú cũng đậm màu hơn vì chưa bị nắng làm nhạt. Các nghiên cứu từ đầu thế kỷ 20 đã so sánh và không thấy thay đổi về số lượng hay độ dày.
Câu 3. Tóc và móng tay vẫn tiếp tục mọc sau khi người ta qua đời. Đúng hay sai?
Đáp án: Sai. Tóc và móng chỉ trông như dài ra.
Muốn tạo ra tế bào mới để tóc và móng dài ra, cơ thể cần năng lượng và sự điều khiển của hoocmon, những thứ dừng lại sau khi tim ngừng đập. Điều quan sát được là da mất nước và co lại, lộ ra thêm phần chân tóc, chân râu và móng vốn nằm dưới da. Hiện tượng co da tạo ảo giác rằng chúng đã mọc thêm.
Câu 4. Ngón tay nhăn khi ngâm nước lâu chỉ là do da hút nước rồi phồng lên. Đúng hay sai?
Đáp án: Sai, hoặc ít nhất là chưa đủ: ngón tay nhăn là một phản ứng có sự tham gia của hệ thần kinh.
Từ lâu các bác sĩ đã ghi nhận rằng ngón tay bị tổn thương dây thần kinh thì không nhăn khi ngâm nước. Hiện tượng nhăn đi kèm sự co lại của các mạch máu nhỏ dưới da đầu ngón, do hệ thần kinh tự chủ điều khiển. Vì sao cơ thể lại có phản ứng này vẫn còn tranh luận: một thí nghiệm năm 2013 cho thấy ngón tay nhăn giúp cầm đồ vật ướt tốt hơn, nhưng một số nghiên cứu sau đó không lặp lại được kết quả.
Não, mắt và cảm giác nhiệt
Câu 5. Con người chỉ dùng mười phần trăm bộ não. Đúng hay sai?
Đáp án: Sai.
Các kỹ thuật ghi hình não cho thấy trong một ngày, gần như mọi vùng não đều hoạt động, chỉ khác nhau về thời điểm và mức độ. Tổn thương ở hầu như bất kỳ vùng nào cũng gây ra ảnh hưởng nhất định, điều không thể xảy ra nếu chín phần mười não không làm gì. Một cơ quan dùng khoảng một phần năm năng lượng cơ thể cũng khó có thể tồn tại qua tiến hoá nếu phần lớn của nó bỏ không. Nguồn gốc của câu này không rõ ràng, có lẽ từ việc trích dẫn sai các nhà tâm lý học đầu thế kỷ 20.
Câu 6. Cơ thể mất phần lớn nhiệt qua đầu, nên trời lạnh không đội mũ là mất nhiệt nhiều nhất. Đúng hay sai?
Đáp án: Sai ở chữ “phần lớn”: nhiệt mất qua đầu gần tương ứng với tỉ lệ diện tích da của đầu.
Đầu chiếm khoảng một phần mười diện tích da, và trong điều kiện bình thường lượng nhiệt mất qua đó cũng tương ứng như vậy. Câu nói phổ biến được cho là bắt nguồn từ một thí nghiệm của quân đội Mỹ thập niên 1950, trong đó người tham gia mặc đồ giữ nhiệt kín người nhưng để trần đầu, nên đầu tất nhiên là nơi mất nhiệt nhiều nhất. Mặt và đầu nhạy cảm với lạnh, nên cảm giác lạnh ở đầu rất rõ.
Câu 7. Mắt người có kích thước gần như không đổi từ lúc sinh ra. Đúng hay sai?
Đáp án: Sai. Nhãn cầu lớn lên đáng kể sau khi sinh.
Chiều dài trục nhãn cầu của trẻ sơ sinh vào khoảng 16 đến 17 milimét, đến tuổi trưởng thành khoảng 24 milimét. Phần lớn sự tăng trưởng diễn ra trong vài năm đầu đời, sau đó chậm lại. Mắt trẻ sơ sinh trông to so với khuôn mặt là vì mặt và hộp sọ lúc đó còn nhỏ, chứ không phải vì mắt đã đạt kích thước người lớn.
Câu 8. Ở trong phòng tối hoàn toàn đủ lâu, mắt sẽ quen và nhìn thấy đồ vật. Đúng hay sai?
Đáp án: Sai nếu là bóng tối tuyệt đối: không có ánh sáng thì mắt không thể nhìn thấy gì.
Mắt chỉ ghi nhận được ánh sáng chiếu tới võng mạc. Trong chỗ tối nhưng còn chút ánh sáng, mắt thích nghi dần trong hai mươi đến ba mươi phút và nhìn thấy được những thứ ban đầu tưởng như không thấy. Nhưng trong căn phòng kín hoàn toàn không có ánh sáng, chờ bao lâu cũng vậy. Những đốm sáng mờ mà một số người thấy trong bóng tối tuyệt đối là tín hiệu tự phát của hệ thị giác, không phải hình ảnh đồ vật.
Tiêu hoá và vi khuẩn
Câu 9. Nuốt phải kẹo cao su thì nó nằm trong dạ dày bảy năm. Đúng hay sai?
Đáp án: Sai.
Phần nhựa gôm của kẹo cao su đúng là cơ thể không tiêu hoá được, nhưng không tiêu hoá được không có nghĩa là bị giữ lại. Giống như chất xơ và nhiều thứ khác ta không tiêu hoá được, nó được nhu động đẩy dọc ống tiêu hoá và ra ngoài theo phân, thường trong vòng vài ngày. Con số “bảy năm” không có nguồn gốc khoa học nào.
Câu 10. Ruột thừa là bộ phận hoàn toàn vô dụng. Đúng hay sai?
Đáp án: Sai, hoặc ít nhất là chưa thể khẳng định.
Ruột thừa chứa nhiều mô bạch huyết, tức mô liên quan đến miễn dịch. Một giả thuyết được nhiều nhà khoa học quan tâm cho rằng ruột thừa là nơi trú ẩn của vi khuẩn có ích, giúp quần thể vi khuẩn đường ruột hồi phục sau khi bị xáo trộn. Giả thuyết này chưa được chứng minh trọn vẹn, nhưng đủ để thấy gọi ruột thừa là vô dụng là kết luận vội vàng.
Câu 11. Số vi khuẩn sống trong cơ thể người nhiều gấp mười lần số tế bào người. Đúng hay sai?
Đáp án: Sai theo các ước tính hiện nay: hai con số ở cùng cỡ, xấp xỉ một một.
Tỉ lệ mười trên một bắt nguồn từ một phép ước lượng sơ bộ thập niên 1970 rồi được nhắc lại suốt nhiều năm. Một nghiên cứu năm 2016 tính toán lại kỹ hơn và cho kết quả số vi khuẩn chỉ nhỉnh hơn số tế bào người một chút, phần lớn sống trong ruột già. Con số thực tế còn dao động theo từng người và thậm chí theo từng lần đi vệ sinh.
Khớp, chiều cao và màu mắt
Câu 12. Tiếng “rắc” khi bẻ khớp ngón tay là tiếng xương va vào nhau. Đúng hay sai?
Đáp án: Sai. Tiếng kêu liên quan đến bọt khí hình thành trong dịch khớp.
Mỗi khớp ngón tay được bọc trong bao khớp chứa dịch bôi trơn có khí hoà tan. Khi kéo giãn khớp, áp suất trong bao giảm đột ngột, khí trong dịch tạo thành một khoang bọt. Một nghiên cứu năm 2015 quay phim khớp ngón tay bằng máy chụp cộng hưởng từ cho thấy tiếng kêu xuất hiện đúng lúc khoang khí này hình thành. Cần một khoảng thời gian để khí hoà tan trở lại, vì vậy vừa bẻ xong thì không bẻ kêu tiếp ngay được.
Câu 13. Buổi sáng mới ngủ dậy, ta cao hơn buổi tối một chút. Đúng hay sai?
Đáp án: Đúng. Chênh lệch thường vào khoảng một xăng-ti-mét.
Giữa các đốt sống có đĩa đệm, chứa nhiều nước và có tính đàn hồi. Suốt ngày đứng, ngồi, đi lại, trọng lượng cơ thể ép các đĩa này mỏng đi một chút. Khi nằm ngủ, áp lực giảm, đĩa đệm hút nước và dày lại. Cộng dồn qua hơn hai mươi đĩa đệm, chiều cao buổi sáng nhỉnh hơn buổi tối. Hiện tượng này đúng ở mọi người khoẻ mạnh.
Câu 14. Mắt màu xanh lam là do mống mắt chứa sắc tố màu xanh. Đúng hay sai?
Đáp án: Sai. Mống mắt xanh lam có rất ít sắc tố; màu xanh là do ánh sáng bị tán xạ.
Màu mắt chủ yếu do lượng sắc tố melanin trong lớp trước của mống mắt. Mắt nâu có nhiều melanin hấp thụ ánh sáng. Mắt xanh lam có ít melanin, ánh sáng đi vào lớp mô mống mắt bị tán xạ, ánh sáng bước sóng ngắn màu xanh dội lại nhiều hơn, tương tự lý do bầu trời có màu xanh. Không hề có sắc tố xanh lam nào trong mắt người.
Vì sao những hiểu nhầm về cơ thể sống dai
Đọc lại 14 câu ở trên, có thể thấy các hiểu nhầm thường có chung vài đặc điểm. Nhận ra những đặc điểm này giúp bạn tự cảnh giác khi nghe một “sự thật” mới về cơ thể:
- Có một hạt sự thật bên trong. Tĩnh mạch đúng là trông xanh, sợi râu mới cạo đúng là cứng hơn. Lời đồn bắt đầu từ một quan sát đúng rồi suy ra một kết luận sai.
- Có một con số tròn dễ nhớ. Mười phần trăm, bảy năm, gấp mười lần: con số tròn tạo cảm giác chính xác, dù không ai nhớ nó từ đâu ra.
- Nguồn bị trích dẫn sai hoặc bị cắt ngữ cảnh. Thí nghiệm mất nhiệt qua đầu là ví dụ: kết quả đúng trong điều kiện thí nghiệm, sai khi đem ra ngoài đời.
- Được lặp lại qua nhiều thế hệ sách báo. Mỗi lần được in lại, câu nói có thêm vẻ đáng tin, như hình vẽ bản đồ lưỡi từng nằm trong sách suốt nhiều thập kỷ.
- Khó tự kiểm chứng tại nhà. Không ai tự đếm được vi khuẩn trong ruột hay đo được hoạt động não, nên người nghe dễ chấp nhận câu trả lời có sẵn.
Khi gặp một câu nghe lạ về cơ thể, câu hỏi đáng đặt ra nhất là: cơ chế nào khiến điều này xảy ra? Nếu không ai giải thích được cơ chế, hoặc giải thích mâu thuẫn với những gì đã biết về giải phẫu và sinh lý, đó là dấu hiệu nên tra lại trong sách giáo khoa hay tài liệu y khoa chính thống.
Bảng ôn nhanh 14 câu đúng hay sai
Bảng dưới gom kết luận của từng câu thành một dòng để bạn đọc lại sau khi đã đọc phần giải thích.
| Câu | Kết luận | Một dòng giải thích |
|---|---|---|
| Máu tĩnh mạch màu xanh | Sai | Máu luôn đỏ; màu xanh là do ánh sáng qua da |
| Cạo lông mọc dày hơn | Sai | Dao cạo không chạm tới nang lông |
| Tóc móng mọc sau khi chết | Sai | Da co lại làm lộ thêm phần chân |
| Ngón tay nhăn chỉ do hút nước | Sai hoặc chưa đủ | Có hệ thần kinh tham gia |
| Chỉ dùng 10% não | Sai | Gần như mọi vùng đều hoạt động |
| Mất phần lớn nhiệt qua đầu | Sai | Tương ứng diện tích da của đầu |
| Mắt không lớn thêm từ khi sinh | Sai | Nhãn cầu dài ra đáng kể |
| Ở lâu trong tối tuyệt đối sẽ nhìn thấy | Sai | Không có ánh sáng thì không có hình |
| Kẹo cao su nằm bảy năm | Sai | Đi theo ống tiêu hoá ra ngoài |
| Ruột thừa vô dụng | Chưa thể khẳng định | Có mô miễn dịch, có giả thuyết về vi khuẩn có ích |
| Vi khuẩn gấp mười lần tế bào | Sai | Ước tính mới: xấp xỉ một một |
| Bẻ khớp là xương va nhau | Sai | Bọt khí hình thành trong dịch khớp |
| Buổi sáng cao hơn buổi tối | Đúng | Đĩa đệm dày lại khi nằm |
| Mắt xanh có sắc tố xanh | Sai | Ít melanin, ánh sáng tán xạ |
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một thông tin về cơ thể là đúng hay chỉ là lời đồn?
Hãy xem thông tin đó có giải thích được bằng cơ chế sinh học rõ ràng không, có được sách giáo khoa hay tài liệu y khoa chính thống ghi nhận không, và có dẫn được nguồn nghiên cứu cụ thể không. Thông tin chỉ dựa vào một con số tròn hay một câu chuyện truyền miệng nên được kiểm tra lại.
Vì sao bài có những câu ghi “chưa thể khẳng định”?
Khoa học không phải lúc nào cũng có câu trả lời dứt khoát. Với những câu như chức năng của ruột thừa hay lý do ngón tay nhăn, các nhà khoa học đang nghiên cứu và còn tranh luận. Ghi rõ mức độ chắc chắn giúp người đọc không biến một giả thuyết thành sự thật.
Tóc mọc nhanh hơn khi cắt thường xuyên có đúng không?
Không. Tốc độ mọc của tóc do nang tóc dưới da quyết định, việc cắt phần đầu sợi tóc không ảnh hưởng đến nang. Cắt tỉa giúp loại phần ngọn bị chẻ nên tóc trông dày và gọn hơn, nhưng không làm tóc mọc nhanh hơn.
Có phải người thuận tay trái dùng não phải nhiều hơn?
Việc điều khiển tay trái đúng là do bán cầu não phải đảm nhận, nhưng người thuận tay trái vẫn dùng cả hai bán cầu cho hầu hết các hoạt động. Ở nhiều người thuận tay trái, các vùng ngôn ngữ chính vẫn nằm ở bán cầu trái giống người thuận tay phải.
Ngủ đủ giấc có làm ta cao hơn không?
Chiều cao buổi sáng nhỉnh hơn buổi tối vì đĩa đệm dày lại khi nằm, nhưng đây là thay đổi tạm thời trong ngày. Chiều cao trưởng thành phụ thuộc chủ yếu vào gen, dinh dưỡng và điều kiện phát triển trong thời thơ ấu, tuổi dậy thì.