Quả tim người chỉ to cỡ nắm tay chủ nhân của nó, nhưng đập suốt đời không nghỉ và tự phát ra nhịp của mình mà không cần não ra lệnh từng nhịp. Câu hỏi về tim nghe tưởng dễ, vậy mà nhiều người vẫn nói tim nằm hẳn bên trái ngực hay cho rằng động mạch nào cũng chở máu giàu oxy.
Bài này gồm 15 câu hỏi về tim và hệ mạch, chia theo bốn nhóm: cấu tạo tim, hai vòng tuần hoàn, nhịp tim, và những mạch máu đặc biệt. Mỗi câu có đáp án và giải thích, cuối bài có bảng đường đi của máu để bạn ghép lại thành một bức tranh trọn vẹn. Đây là kiến thức sinh học phổ thông, không thay cho việc thăm khám hay lời khuyên của nhân viên y tế.
Cấu tạo của quả tim
Câu 1. Tim người có mấy ngăn?
Đáp án: Bốn ngăn: hai tâm nhĩ ở trên và hai tâm thất ở dưới.
Tâm nhĩ là buồng nhận máu đổ về, tâm thất là buồng bơm máu đi. Một vách ngăn chia tim thành nửa phải và nửa trái không thông nhau ở người trưởng thành: nửa phải chứa máu nghèo oxy từ cơ thể về, nửa trái chứa máu giàu oxy từ phổi về. Nhờ hai nửa tách biệt, máu giàu oxy và máu nghèo oxy không trộn lẫn, khác với tim ba ngăn của ếch nhái.
Câu 2. Ngăn nào của tim có thành cơ dày nhất?
Đáp án: Tâm thất trái.
Tâm thất trái phải đẩy máu đi khắp cơ thể, từ đỉnh đầu đến đầu ngón chân, nên cần tạo áp lực lớn và có thành cơ dày nhất. Tâm thất phải chỉ đẩy máu lên phổi ở ngay bên cạnh nên thành mỏng hơn. Tâm nhĩ chỉ đẩy máu xuống tâm thất nằm ngay dưới, quãng đường ngắn nhất, nên thành mỏng nhất. Độ dày thành cơ tỉ lệ với quãng đường mà mỗi ngăn phải đẩy máu đi.
Câu 3. Tim nằm ở vị trí nào trong lồng ngực?
Đáp án: Gần giữa lồng ngực, sau xương ức, giữa hai lá phổi, hơi lệch về bên trái.
Phần lớn khối tim nằm ở đường giữa, chỉ có mỏm tim chĩa xuống dưới và sang trái. Vì nhịp đập cảm nhận rõ nhất ở phía mỏm tim nên nhiều người tưởng cả quả tim nằm bên trái. Chính vì phần tim lệch trái mà lá phổi trái nhỏ hơn lá phổi phải, có một chỗ lõm nhường chỗ cho tim. Khối lượng tim người trưởng thành thường khoảng 250 đến 350 gam.
Câu 4. Tim có bao nhiêu van, và tiếng “thình thịch” là tiếng gì?
Đáp án: Bốn van; tiếng tim là tiếng các van đóng lại.
Giữa tâm nhĩ và tâm thất có van ba lá ở bên phải và van hai lá ở bên trái. Ở lối ra của tâm thất có van động mạch phổi và van động mạch chủ. Các van chỉ mở theo một chiều, giữ cho máu không chảy ngược. Tiếng thứ nhất trầm và dài hơn là lúc van ba lá và van hai lá đóng khi tâm thất bắt đầu co; tiếng thứ hai ngắn và đanh hơn là lúc hai van động mạch đóng khi tâm thất bắt đầu giãn.
Hai vòng tuần hoàn và người đầu tiên mô tả chúng
Ngày nay ai cũng biết máu chảy thành vòng kín, nhưng phải đến thế kỷ 17 điều này mới được chứng minh rõ ràng.
Câu 5. Ai là người công bố mô tả đầy đủ về sự tuần hoàn của máu, và vào năm nào?
Đáp án: William Harvey, bác sĩ người Anh, năm 1628.
Trong cuốn sách viết bằng tiếng La-tinh về chuyển động của tim và máu ở động vật, Harvey lập luận rằng tim bơm máu đi theo một vòng kín và máu quay trở về tim, thay vì được gan tạo ra liên tục rồi tiêu hao như quan niệm phổ biến trước đó. Ông dựa vào quan sát, mổ động vật và một phép tính đơn giản: lượng máu tim bơm ra trong một giờ lớn hơn nhiều so với lượng thức ăn có thể biến thành máu. Mắt xích còn thiếu là mao mạch, được quan sát bằng kính hiển vi vài chục năm sau.
Câu 6. Vòng tuần hoàn nhỏ và vòng tuần hoàn lớn khác nhau thế nào?
Đáp án: Vòng nhỏ đưa máu qua phổi để lấy oxy; vòng lớn đưa máu giàu oxy đi nuôi khắp cơ thể.
Vòng nhỏ bắt đầu ở tâm thất phải, máu theo động mạch phổi lên phổi, nhả khí cacbonic, nhận oxy, rồi theo tĩnh mạch phổi về tâm nhĩ trái. Vòng lớn bắt đầu ở tâm thất trái, máu theo động mạch chủ đi khắp cơ thể, trao đổi chất ở mao mạch, rồi theo tĩnh mạch chủ trên và tĩnh mạch chủ dưới về tâm nhĩ phải. Hai vòng nối tiếp nhau thành hình số tám, và tim là chỗ giao nhau.
Câu 7. Có phải mọi động mạch đều chở máu giàu oxy?
Đáp án: Không. Động mạch phổi chở máu nghèo oxy, còn tĩnh mạch phổi chở máu giàu oxy.
Động mạch và tĩnh mạch được định nghĩa theo hướng đi so với tim, không theo lượng oxy: động mạch dẫn máu từ tim đi ra, tĩnh mạch dẫn máu về tim. Trong vòng lớn, hai định nghĩa trùng khớp với cách hiểu quen thuộc. Nhưng ở vòng nhỏ thì ngược lại, vì máu từ tim đi lên phổi là máu nghèo oxy. Đây là một trong những câu hay bị trả lời nhầm nhất trong phần tuần hoàn.
Câu 8. Động mạch lớn nhất cơ thể là động mạch nào?
Đáp án: Động mạch chủ.
Động mạch chủ xuất phát từ tâm thất trái, vòng lên thành cung động mạch chủ rồi đi xuống dọc cột sống qua lồng ngực và ổ bụng, chia nhánh đi nuôi gần như mọi cơ quan. Ở người trưởng thành, đường kính của nó cỡ một đồng xu lớn. Thành động mạch chủ rất đàn hồi: mỗi lần tâm thất trái tống máu, nó giãn ra rồi co lại, giúp dòng máu chảy đều hơn giữa hai nhịp đập.
Nhịp tim: ai ra lệnh và kéo dài bao lâu
Câu 9. Bộ phận nào phát ra nhịp đập cho tim?
Đáp án: Nút xoang nhĩ, một cụm tế bào đặc biệt ở thành tâm nhĩ phải.
Nút xoang nhĩ tự phát xung điện đều đặn, được ví như máy tạo nhịp tự nhiên. Xung lan qua hai tâm nhĩ, tới nút nhĩ thất, rồi theo các bó sợi dẫn truyền xuống tâm thất. Hệ thần kinh và hoocmon chỉ điều chỉnh cho nhịp nhanh lên hay chậm lại chứ không tạo ra từng nhịp. Vì thế quả tim được ghép từ người hiến sang người nhận vẫn đập dù các dây thần kinh nối với nó đã bị cắt.
Câu 10. Một chu kỳ tim kéo dài bao lâu, và tim nghỉ lúc nào?
Đáp án: Khoảng 0,8 giây khi tim đập 75 nhịp mỗi phút; tim nghỉ ngay trong mỗi chu kỳ.
Theo sách giáo khoa sinh học, một chu kỳ khoảng 0,8 giây gồm: tâm nhĩ co khoảng 0,1 giây, tâm thất co khoảng 0,3 giây, và pha giãn chung khoảng 0,4 giây. Như vậy tâm nhĩ làm việc 0,1 giây và nghỉ 0,7 giây, tâm thất làm việc 0,3 giây và nghỉ 0,5 giây. Câu hỏi “vì sao tim làm việc suốt đời mà không mỏi” có lời giải ở chính đây: nó nghỉ xen kẽ sau mỗi lần co.
Câu 11. Mạch đập ta cảm thấy ở cổ tay thật ra là gì?
Đáp án: Là sóng áp lực lan dọc thành động mạch mỗi khi tâm thất trái co bóp.
Khi tâm thất trái tống máu vào động mạch chủ, thành mạch giãn ra, tạo một làn sóng lan nhanh dọc hệ động mạch. Ở những nơi động mạch nằm nông và có xương cứng ở dưới, như động mạch quay ở cổ tay hay động mạch cảnh ở cổ, ta sờ thấy làn sóng đó. Sóng áp lực lan nhanh hơn nhiều so với tốc độ chảy của chính dòng máu, nên mạch ở cổ tay gần như trùng với nhịp tim.
Mạch máu nhỏ và những đường đi đặc biệt
Câu 12. Mạch máu nào nhỏ nhất, và vì sao nó quan trọng?
Đáp án: Mao mạch; đó là nơi trao đổi chất giữa máu và tế bào.
Thành mao mạch chỉ gồm một lớp tế bào mỏng, lòng mạch hẹp đến mức hồng cầu phải đi thành hàng một. Nhờ thành mỏng và dòng chảy chậm, oxy và chất dinh dưỡng thấm từ máu ra tế bào, còn khí cacbonic và chất thải đi theo chiều ngược lại. Động mạch và tĩnh mạch chỉ là đường vận chuyển; mọi trao đổi thực sự diễn ra ở mạng mao mạch dày đặc trong các mô.
Câu 13. Tĩnh mạch có van không?
Đáp án: Có, nhất là tĩnh mạch ở tay và chân.
Máu trong tĩnh mạch chảy với áp lực thấp, lại phải đi ngược chiều trọng lực từ chân về tim. Các van tĩnh mạch hình túi chỉ mở về phía tim, đóng lại khi máu có xu hướng chảy ngược. Khi ta đi bộ, cơ bắp chân co bóp ép vào tĩnh mạch, đẩy máu lên trên qua các van, nên cơ bắp chân thường được gọi là “trái tim thứ hai” theo nghĩa hình ảnh.
Câu 14. Cơ tim lấy oxy từ máu trong các buồng tim hay từ nguồn khác?
Đáp án: Từ hệ động mạch vành, chứ không phải chủ yếu từ máu chảy qua các buồng tim.
Thành tim dày nên oxy từ máu trong buồng tim không thấm đủ vào sâu. Ngay gốc động mạch chủ có hai động mạch vành tách ra, bò trên mặt ngoài quả tim như một chiếc vương miện, tên gọi “vành” lấy từ hình ảnh đó. Chúng chia nhánh đi nuôi toàn bộ cơ tim. Đây là lý do tình trạng hẹp hay tắc động mạch vành ảnh hưởng trực tiếp tới cơ tim.
Câu 15. Thai nhi trong bụng mẹ có lấy oxy bằng phổi không?
Đáp án: Không. Thai nhi nhận oxy từ máu mẹ qua nhau thai; phổi chưa làm việc trao đổi khí.
Vì phổi thai nhi chưa thở, tim thai có hai “đường tắt” đưa phần lớn máu đi vòng qua phổi: lỗ bầu dục nối hai tâm nhĩ và ống động mạch nối động mạch phổi với động mạch chủ. Sau khi em bé chào đời và cất tiếng khóc đầu tiên, phổi nở ra, áp lực trong tim thay đổi, hai đường tắt này đóng dần lại và hai vòng tuần hoàn tách biệt như ở người lớn.
Những câu hay bị trả lời nhầm về tim và mạch
Khi hắt hơi, tim có ngừng đập trong chốc lát? Không. Lúc hắt hơi, áp lực trong lồng ngực thay đổi đột ngột nên nhịp tim có thể chậm hay nhanh đi một chút, và một số người có cảm giác như tim “hẫng” một nhịp. Nhưng hoạt động điện của tim không dừng lại. Câu nói “hắt hơi là tim ngừng” chỉ là cách nói dân gian.
Huyết áp đo ở cánh tay là áp lực máu trong tĩnh mạch? Không. Con số huyết áp thường đo là áp lực máu trong động mạch, ở động mạch cánh tay. Hai số trên dưới tương ứng với áp lực khi tâm thất co và khi tim giãn. Áp lực trong tĩnh mạch thấp hơn nhiều.
Trái tim là nơi sinh ra cảm xúc? Về sinh học thì không: cảm xúc hình thành trong não. Tim chỉ phản ứng theo, đập nhanh khi hồi hộp vì hệ thần kinh và hoocmon tác động lên nó. Cách nói “đau lòng”, “trái tim mách bảo” là hình ảnh văn hoá có ở rất nhiều ngôn ngữ, không phải mô tả giải phẫu.
Đường đi của một giọt máu qua hai vòng tuần hoàn
Bảng dưới theo chân một giọt máu bắt đầu từ tâm nhĩ phải, đi hết một vòng số tám rồi quay lại chỗ cũ. Đọc từ trên xuống, bạn sẽ thấy vì sao cùng là động mạch mà có lúc chở máu nghèo oxy.
| Chặng | Máu đi từ đâu tới đâu | Lượng oxy trong máu |
|---|---|---|
| 1 | Tâm nhĩ phải qua van ba lá xuống tâm thất phải | Nghèo oxy |
| 2 | Tâm thất phải theo động mạch phổi lên phổi | Nghèo oxy |
| 3 | Mao mạch phổi quanh phế nang: nhả khí cacbonic, nhận oxy | Chuyển sang giàu oxy |
| 4 | Tĩnh mạch phổi về tâm nhĩ trái, qua van hai lá xuống tâm thất trái | Giàu oxy |
| 5 | Tâm thất trái theo động mạch chủ đi khắp cơ thể | Giàu oxy |
| 6 | Mao mạch ở các mô: nhả oxy, nhận khí cacbonic | Chuyển sang nghèo oxy |
| 7 | Tĩnh mạch chủ trên và dưới đổ về tâm nhĩ phải | Nghèo oxy |
Một vòng trọn như vậy ở người đang nghỉ ngơi diễn ra trong khoảng một phút, tuỳ quãng đường giọt máu đi qua: tới não thì ngắn, xuống bàn chân thì dài hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nói tim to bằng nắm tay?
Đây là cách ước lượng quen dùng trong sách phổ thông: kích thước tim của một người gần bằng bàn tay nắm lại của chính người đó. Cách nói này giúp hình dung, không phải phép đo chính xác, vì kích thước tim còn khác nhau theo tuổi, giới và thể trạng.
Tim của trẻ em đập nhanh hơn người lớn không?
Có. Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có nhịp tim lúc nghỉ nhanh hơn người lớn rõ rệt, rồi chậm dần khi lớn lên. Điều này liên quan đến kích thước cơ thể nhỏ và nhu cầu chuyển hoá cao ở trẻ. Con số bình thường cho từng độ tuổi do nhân viên y tế đánh giá.
Mao mạch nhỏ đến mức nào?
Đường kính lòng mao mạch chỉ vài micromét, xấp xỉ hoặc nhỏ hơn bề ngang một hồng cầu. Vì vậy hồng cầu thường phải đi thành hàng một và hơi biến dạng khi lách qua, điều mà hình đĩa lõm hai mặt mềm dẻo của nó cho phép.
Vì sao tĩnh mạch ở mu bàn tay nhìn thấy được còn động mạch thì không?
Nhiều tĩnh mạch nằm nông ngay dưới da, còn phần lớn động mạch nằm sâu hơn giữa các lớp cơ để được bảo vệ. Chỉ ở vài chỗ như cổ tay, cổ, thái dương, động mạch mới nằm đủ nông để ta sờ thấy mạch đập.
Trước Harvey người ta nghĩ máu vận động thế nào?
Quan niệm phổ biến ở châu Âu suốt nhiều thế kỷ, bắt nguồn từ thầy thuốc Galen thời La Mã, cho rằng máu được gan tạo ra từ thức ăn, đi ra các mô rồi được tiêu hao ở đó. Harvey chứng minh máu đi theo vòng kín và được tim bơm tuần hoàn liên tục.