Chiến tranh thế giới thứ nhất kéo dài từ tháng 7 năm 1914 tới ngày 11 tháng 11 năm 1918, giữa khối Hiệp ước (Anh, Pháp, Nga, về sau có Ý, Mỹ và nhiều nước khác) và khối Liên minh Trung tâm (Đức, Áo-Hung, Đế quốc Ottoman, Bulgaria). Chiến tranh làm hàng triệu người chết, xoá bỏ bốn đế chế lớn và vẽ lại bản đồ châu Âu và Trung Đông.
Bộ 13 câu hỏi dưới đây đi qua những mốc được sách giáo khoa và các bộ sử thống nhất: ngòi nổ, hai khối, các trận đánh lớn, ngày đình chiến và hoà ước. Mỗi câu có đáp án và lời giải thích ngắn. Cuối bài có những câu thường bị trả lời sai, kể cả về tên gọi của đại dịch cúm năm 1918.
Ngòi nổ và hai khối
Câu 1. Vụ ám sát nào được coi là ngòi nổ trực tiếp của chiến tranh? Đáp án: vụ ám sát Thái tử Áo-Hung Franz Ferdinand và vợ là Sophie ngày 28 tháng 6 năm 1914 tại Sarajevo, thủ phủ Bosnia. Người bắn là Gavrilo Princip, một thanh niên người Serb Bosnia. Đoàn xe của thái tử đã thoát một quả bom sáng hôm đó; vụ ám sát xảy ra khi xe rẽ nhầm đường và dừng lại ngay gần chỗ Princip đứng.
Câu 2. Chiến tranh chính thức bắt đầu khi nào? Đáp án: ngày 28 tháng 7 năm 1914, khi Áo-Hung tuyên chiến với Serbia, đúng một tháng sau vụ ám sát. Hệ thống liên minh khiến xung đột lan rất nhanh: Nga tổng động viên ủng hộ Serbia, Đức tuyên chiến với Nga rồi Pháp, và khi quân Đức tiến qua nước Bỉ trung lập, Anh tuyên chiến với Đức ngày 4 tháng 8. Chỉ trong khoảng một tuần, các cường quốc châu Âu đã ở trong chiến tranh.
Câu 3. Nước Ý đứng về phe nào? Đáp án: Ý trước chiến tranh thuộc Liên minh Tay ba với Đức và Áo-Hung, nhưng năm 1914 tuyên bố trung lập, rồi năm 1915 tham chiến bên phe Hiệp ước. Ý lập luận rằng liên minh mang tính phòng thủ, còn Áo-Hung là bên tấn công. Đây là câu dễ trả lời sai nếu chỉ nhớ danh sách các liên minh trước năm 1914.
Mặt trận và những trận đánh lớn
Câu 4. Vì sao mặt trận phía Tây gắn liền với hình ảnh chiến hào? Đáp án: vì cuối năm 1914, sau khi cuộc tiến quân của Đức bị chặn ở sông Marne, hai bên đào hệ thống chiến hào dài từ bờ biển nước Bỉ tới biên giới Thuỵ Sĩ. Súng máy, pháo binh và dây thép gai khiến việc tấn công trực diện vô cùng tốn kém, nên mặt trận gần như đứng yên suốt hơn ba năm. Mỗi lần tiến được vài km thường phải trả giá bằng hàng chục nghìn thương vong.
Câu 5. Trận Verdun năm 1916 nổi tiếng vì điều gì? Đáp án: vì độ dài và mức tàn khốc. Trận đánh giữa quân Đức và quân Pháp kéo dài từ tháng 2 tới tháng 12 năm 1916, khoảng mười tháng, là một trong những trận dài nhất của cuộc chiến. Thương vong của hai bên lên tới hàng trăm nghìn người, trong khi đường mặt trận cuối năm gần như trở lại chỗ cũ. Với người Pháp, Verdun trở thành biểu tượng của sự kiên cường.
Câu 6. Xe tăng xuất hiện lần đầu trên chiến trường ở trận nào? Đáp án: trong trận Somme, ngày 15 tháng 9 năm 1916, do quân Anh đưa vào. Những chiếc xe tăng đầu tiên chạy chậm, hay hỏng và số lượng ít, nên chưa tạo khác biệt lớn. Trận Somme nói chung nổi tiếng vì ngày mở màn 1 tháng 7 năm 1916, khi quân Anh chịu khoảng 57.000 thương vong chỉ trong một ngày, con số cao nhất trong lịch sử quân đội Anh.
Câu 7. Khí độc được dùng quy mô lớn lần đầu ở đâu? Đáp án: gần Ypres, nước Bỉ, ngày 22 tháng 4 năm 1915, khi quân Đức thả khí clo về phía phòng tuyến đối phương. Sau đó các bên đều dùng khí độc, gồm cả khí phosgene và khí mù tạt. Mặt nạ phòng độc trở thành trang bị bắt buộc. Nỗi kinh hoàng của vũ khí này góp phần dẫn tới Nghị định thư Geneva năm 1925 cấm dùng vũ khí hoá học trong chiến tranh.
Mỹ tham chiến và ngày đình chiến
Câu 8. Mỹ tham chiến khi nào? Đáp án: tháng 4 năm 1917, khi Quốc hội Mỹ tuyên chiến với Đức ngày 6 tháng 4. Hai lý do chính là việc Đức tuyên bố chiến tranh tàu ngầm không hạn chế, đánh chìm cả tàu buôn của nước trung lập, và bức điện Zimmermann, trong đó Đức đề nghị Mexico liên minh chống Mỹ. Quân Mỹ đổ sang châu Âu với số lượng lớn trong năm 1918, góp phần quan trọng vào giai đoạn cuối cuộc chiến.
Câu 9. Lệnh ngừng bắn có hiệu lực vào lúc nào? Đáp án: 11 giờ sáng ngày 11 tháng 11 năm 1918. Hiệp định đình chiến được ký sáng sớm hôm đó trong một toa tàu đỗ ở rừng Compiègne, miền bắc nước Pháp. Nhiều nước lấy ngày 11 tháng 11 làm ngày tưởng niệm những người đã chết trong chiến tranh. Hoa anh túc đỏ trở thành biểu tượng tưởng niệm, gắn với bài thơ "Trên cánh đồng Flanders" của bác sĩ quân y người Canada John McCrae.
Câu 10. Hoà ước Versailles được ký ngày nào? Đáp án: ngày 28 tháng 6 năm 1919, trong Sảnh Gương của cung điện Versailles, đúng năm năm sau vụ ám sát ở Sarajevo. Hoà ước buộc Đức nhận trách nhiệm gây chiến, bồi thường, mất lãnh thổ và bị hạn chế quân đội. Bên lề hội nghị hoà bình ở Paris năm 1919, Nguyễn Ái Quốc cùng những người Việt yêu nước tại Pháp gửi bản Yêu sách của nhân dân An Nam đến các phái đoàn.
Câu hay trả lời nhầm về Thế chiến thứ nhất
Câu 11. Mỹ có tham chiến ngay sau khi tàu Lusitania bị đánh chìm không? Đáp án: không. Tàu chở khách Lusitania của Anh bị tàu ngầm Đức đánh chìm ngày 7 tháng 5 năm 1915, gần 1.200 người thiệt mạng, trong đó có hơn một trăm công dân Mỹ. Sự kiện làm dư luận Mỹ phẫn nộ, nhưng Mỹ chỉ tham chiến gần hai năm sau, tháng 4 năm 1917. Lusitania là một trong nhiều nguyên nhân tích tụ, không phải nguyên nhân trực tiếp.
Câu 12. Cúm năm 1918 có bắt nguồn từ Tây Ban Nha không, mà sao gọi là "cúm Tây Ban Nha"? Đáp án: không có bằng chứng bắt nguồn từ Tây Ban Nha; nơi xuất phát thật sự vẫn còn tranh luận. Tây Ban Nha trung lập trong chiến tranh, báo chí không bị kiểm duyệt như các nước tham chiến, nên đưa tin về dịch nhiều và sớm, khiến người ta tưởng dịch nặng nhất ở đó. Đại dịch kéo dài khoảng 1918 – 1920 và làm chết nhiều người hơn cả số tử trận trong chiến tranh.
Câu 13. Hội Quốc Liên do Tổng thống Mỹ Wilson đề xướng, vậy Mỹ có là thành viên? Đáp án: không. Hội Quốc Liên ra đời ngày 10 tháng 1 năm 1920, khi Hoà ước Versailles có hiệu lực, trụ sở ở Geneva, Thuỵ Sĩ. Ý tưởng nằm trong chương trình mười bốn điểm của Tổng thống Woodrow Wilson, nhưng Thượng viện Mỹ không phê chuẩn hoà ước, nên Mỹ không tham gia. Thiếu một cường quốc lớn là một trong những điểm yếu khiến Hội Quốc Liên không ngăn được các cuộc xâm lược thập niên 1930.
Bảng ôn nhanh: các mốc chính 1914 – 1920
Bảng dưới gom các mốc đã gặp trong bộ câu hỏi theo thứ tự thời gian. Khi ôn, bạn nên để ý những cặp ngày trùng nhau, như 28/6/1914 và 28/6/1919, vì chúng dễ nhớ và hay được hỏi.
| Ngày | Sự kiện | Ghi nhớ |
|---|---|---|
| 28/6/1914 | Ám sát Thái tử Franz Ferdinand ở Sarajevo | Ngòi nổ trực tiếp |
| 28/7/1914 | Áo-Hung tuyên chiến với Serbia | Chiến tranh bắt đầu |
| 4/8/1914 | Anh tuyên chiến với Đức | Sau khi quân Đức vào nước Bỉ |
| 22/4/1915 | Khí clo ở Ypres | Khí độc quy mô lớn lần đầu |
| 7/5/1915 | Tàu Lusitania bị đánh chìm | Mỹ chưa tham chiến ngay |
| 2 – 12/1916 | Trận Verdun | Khoảng mười tháng |
| 1/7/1916 | Mở màn trận Somme | Ngày thương vong nặng nhất của quân Anh |
| 6/4/1917 | Mỹ tuyên chiến với Đức | Tàu ngầm không hạn chế, bức điện Zimmermann |
| 3/3/1918 | Hoà ước Brest-Litovsk | Nga rút khỏi chiến tranh |
| 11/11/1918 | Đình chiến ở Compiègne | Ngày tưởng niệm ở nhiều nước |
| 28/6/1919 | Ký Hoà ước Versailles | Đúng năm năm sau Sarajevo |
| 10/1/1920 | Hội Quốc Liên ra đời | Trụ sở Geneva, Mỹ không tham gia |
Nếu chỉ nhớ một con số, hãy nhớ "giờ thứ 11 của ngày 11 tháng 11". Đây là mốc mà các lễ tưởng niệm ở Anh, Pháp, Canada, Úc và nhiều nước khác vẫn giữ phút mặc niệm hằng năm.
Đọc thêm: bốn đế chế biến mất sau năm 1918
Một trong những hệ quả lớn nhất của cuộc chiến là sự biến mất của bốn đế chế đã tồn tại hàng thế kỷ. Đây là câu hỏi hay gặp dưới dạng "kể tên các đế chế sụp đổ sau Thế chiến thứ nhất".
- Đế quốc Nga: sụp đổ trong năm 1917 với hai cuộc cách mạng; chính quyền mới ký Hoà ước Brest-Litovsk với Đức ngày 3 tháng 3 năm 1918 và rút khỏi chiến tranh.
- Đế quốc Đức: hoàng đế Wilhelm II thoái vị ngày 9 tháng 11 năm 1918, hai ngày trước đình chiến, nước Đức trở thành cộng hoà.
- Đế quốc Áo-Hung: tan rã vào cuối năm 1918; trên lãnh thổ cũ hình thành Áo, Hungary, Tiệp Khắc và các vùng nhập vào những nước khác.
- Đế quốc Ottoman: mất phần lớn lãnh thổ ở Trung Đông; nhà nước Ottoman chấm dứt năm 1922, và Cộng hoà Thổ Nhĩ Kỳ được thành lập năm 1923.
Các đường biên giới vẽ lại sau năm 1918, ở Đông Âu lẫn Trung Đông, để lại nhiều hệ quả kéo dài tới các thập kỷ sau. Đó là lý do sách lịch sử thường coi Thế chiến thứ nhất là điểm khép lại "thế kỷ 19 dài" và mở ra thế kỷ 20. Nhiều người còn gọi cuộc chiến này là "Đại chiến" cho tới khi có cuộc chiến thứ hai.
Câu hỏi thường gặp
Thế chiến thứ nhất có bao nhiêu người chết?
Các ước tính thường nêu khoảng 9 – 10 triệu quân nhân tử trận, và số dân thường chết vì chiến sự, nạn đói, dịch bệnh lên tới nhiều triệu người nữa. Con số cụ thể khác nhau giữa các nguồn tuỳ cách tính, nên khi trích bạn nên ghi rõ là ước tính.
Người Việt có tham gia Thế chiến thứ nhất không?
Có. Chính quyền thuộc địa Pháp đưa sang Pháp khoảng gần một trăm nghìn người từ Đông Dương, phần lớn là người Việt, làm lính và lao động trong nhà máy, công trường phục vụ chiến tranh. Một số người đã ở lại Pháp sau chiến tranh.
Ngày đình chiến 11/11 có phải là ngày ký hoà ước?
Không. Ngày 11 tháng 11 năm 1918 chỉ là ngày ngừng bắn. Các hoà ước chính thức với từng nước bại trận được ký sau đó, trong năm 1919 và 1920, nổi tiếng nhất là Hoà ước Versailles với Đức ngày 28 tháng 6 năm 1919.
Mặt trận phía Đông khác mặt trận phía Tây thế nào?
Mặt trận phía Đông, giữa Đức, Áo-Hung với Nga, trải rộng hơn nhiều nên các đạo quân di chuyển được những khoảng cách lớn, không bị đóng băng trong chiến hào như ở phía Tây. Mặt trận này khép lại khi Nga rút khỏi chiến tranh đầu năm 1918.
Thế chiến thứ nhất có được gọi bằng tên khác không?
Ở thời điểm diễn ra, người ta thường gọi nó là "Đại chiến". Tên "Chiến tranh thế giới thứ nhất" chỉ trở nên phổ biến sau khi có cuộc chiến tranh thế giới thứ hai. Trong sách Việt Nam cũng có cách gọi "Đại chiến thế giới lần thứ nhất".