TongQuat.comTổng Quát
Nghệ thuật và âm nhạc

Nhạc cổ điển phương Tây: 15 câu hỏi về nhà soạn nhạc và tác phẩm có giải thích

15 câu hỏi về Bach, Vivaldi, Mozart, Beethoven, Chopin, Tchaikovsky: thời kỳ, tác phẩm nổi tiếng, giai thoại đúng sai, kèm lời giải thích dễ hiểu.

Empty opera house interior in Hai Phong seen from the upper balcony, grand piano alone on stage under one warm spotlight, rows of red velvet seats, quiet mood

Âm nhạc cổ điển phương Tây thường được chia thành các thời kỳ lớn: Baroque (khoảng 1600–1750), Cổ điển (khoảng 1750–1820), Lãng mạn (thế kỷ 19) và thế kỷ 20. Bach và Vivaldi thuộc Baroque; Haydn, Mozart thuộc thời Cổ điển; Beethoven đứng giữa Cổ điển và Lãng mạn; Chopin, Tchaikovsky là những tên tuổi Lãng mạn. Bộ 15 câu hỏi dưới đây đi theo trình tự đó, mỗi câu có đáp án và lời giải thích.

Một lưu ý nhỏ: chữ “nhạc cổ điển” trong đời thường chỉ chung mọi loại nhạc hàn lâm phương Tây, còn “thời kỳ Cổ điển” là một giai đoạn cụ thể khoảng 70 năm. Phần câu hay trả lời nhầm ở cuối bài sẽ nói kỹ hơn về sự khác nhau này, cùng vài giai thoại phổ biến cần đính chính.

Thời kỳ Baroque: Bach, Vivaldi, Handel

Câu 1. Năm mất của nhà soạn nhạc nào thường được dùng làm mốc kết thúc thời kỳ Baroque? Đáp án: Johann Sebastian Bach, mất năm 1750. Bach là nhạc sĩ người Đức, làm việc phần lớn đời ở các nhà thờ và triều đình, viết rất nhiều cho đàn organ, harpsichord, dàn nhạc và hợp xướng. Khi ông mất, phong cách đa âm phức tạp của Baroque đã bắt đầu nhường chỗ cho lối viết giai điệu rõ ràng, giản dị hơn. Hậu thế mới đánh giá đầy đủ ông, sau đợt phục hồi do Mendelssohn khởi xướng năm 1829.

Câu 2. Tác phẩm Bốn mùa của Vivaldi gồm những gì? Đáp án: bốn bản concerto cho violin độc tấu và dàn nhạc dây. Mỗi bản mô tả một mùa, có ba chương nhanh – chậm – nhanh. Vivaldi viết kèm những bài thơ ngắn để chỉ rõ cảnh được mô tả: chim hót, dông bão, người đi săn, băng giá. Đây là một trong những ví dụ sớm và nổi tiếng nhất của âm nhạc có chủ đề miêu tả.

Câu 3. Bộ tổ khúc Nhạc nước (Water Music) của Handel ra đời gắn với sự kiện nào? Đáp án: một chuyến du thuyền của vua Anh George I trên sông Thames năm 1717. Dàn nhạc chơi trên một chiếc thuyền khác đi cạnh thuyền vua. Handel sinh ở Đức nhưng sống và làm việc phần lớn đời ở London, sau này nhập quốc tịch Anh. Ông nổi tiếng thêm với các opera và oratorio, trong đó có Messiah.

Thời kỳ Cổ điển: Haydn và Mozart

Câu 4. Ai được gọi là “cha đẻ của giao hưởng” và “cha đẻ của tứ tấu đàn dây”? Đáp án: Joseph Haydn. Haydn không phát minh ra hai thể loại này, nhưng ông viết nhiều và định hình cấu trúc của chúng: giao hưởng bốn chương, tứ tấu cho hai violin, viola và cello. Danh mục giao hưởng của ông đánh số tới 104. Haydn là bạn của Mozart và từng là thầy dạy của Beethoven trong một thời gian ngắn.

Câu 5. Mozart bắt đầu sáng tác từ khoảng mấy tuổi? Đáp án: khoảng năm tuổi. Sinh năm 1756 ở Salzburg, Mozart được cha đưa đi biểu diễn khắp các triều đình châu Âu từ nhỏ. Ông mất năm 1791 khi mới 35 tuổi nhưng để lại hơn 600 tác phẩm thuộc gần như mọi thể loại: opera, giao hưởng, concerto, nhạc thính phòng, nhạc tôn giáo. Các tác phẩm của ông được đánh số theo danh mục Köchel, ký hiệu K.

Câu 6. Bản Requiem của Mozart có điều gì đặc biệt? Đáp án: Mozart mất khi chưa viết xong. Học trò của ông là Franz Xaver Süssmayr đã hoàn thành phần còn lại dựa trên bản phác thảo và chỉ dẫn. Những câu chuyện kịch tính về người đặt hàng bí ẩn và về Salieri đầu độc Mozart, phổ biến qua kịch và phim, không có bằng chứng lịch sử; người đặt bản Requiem thật ra là một bá tước muốn có bản nhạc tưởng niệm vợ.

Beethoven: chiếc cầu sang thời Lãng mạn

Câu 7. Beethoven sáng tác Giao hưởng số 9 khi tình trạng thính giác ra sao? Đáp án: khi đã gần như điếc hoàn toàn. Beethoven bắt đầu nghe kém từ khoảng gần 30 tuổi và tình trạng nặng dần. Giao hưởng số 9 ra mắt năm 1824 ở Vienna; theo các ghi chép, cuối buổi diễn ông phải được người khác xoay lại mới thấy khán giả vỗ tay. Ông vẫn sáng tác được nhờ khả năng nghe âm nhạc trong đầu qua bản tổng phổ.

Câu 8. Chương cuối Giao hưởng số 9 có điểm gì mới lạ vào thời đó? Đáp án: có hợp xướng và giọng hát đơn ca trong một bản giao hưởng. Lời hát lấy từ bài thơ “Gửi niềm vui” của Friedrich Schiller. Giai điệu này về sau được Hội đồng châu Âu chọn làm bài ca chính thức năm 1972, và Liên minh châu Âu cũng dùng nó làm bài ca của mình (phần nhạc không lời).

Câu 9. Bản nhạc piano Für Elise là của ai? Đáp án: Beethoven. Đây là một khúc nhạc ngắn cho piano, chỉ được xuất bản sau khi ông mất. Danh tính “Elise” đến nay vẫn chưa rõ, có giả thuyết cho rằng đó là cách đọc sai chữ viết tay của tên một học trò khác. Vì là bài nhập môn quen thuộc của người học piano, Für Elise rất hay bị nhầm là của Mozart.

Thế kỷ 19: Lãng mạn và các trường phái dân tộc

Câu 10. Frédéric Chopin chủ yếu sáng tác cho nhạc cụ nào? Đáp án: piano. Chopin sinh ở Ba Lan, sống phần lớn sự nghiệp ở Paris, và gần như mọi tác phẩm của ông đều có piano: nocturne, mazurka, polonaise, ballade, etude. Mazurka và polonaise là những điệu múa Ba Lan, cho thấy quê hương luôn hiện diện trong âm nhạc ông dù sống xa xứ.

Câu 11. Ba vở ballet nổi tiếng nhất của Tchaikovsky là gì? Đáp án: Hồ thiên nga, Người đẹp ngủ trong rừng và Kẹp hạt dẻ. Tchaikovsky là nhạc sĩ người Nga, sáng tác cả giao hưởng, concerto, opera. Trước ông, nhạc ballet thường bị xem là thứ yếu; ông viết cho ballet với tầm vóc của âm nhạc giao hưởng, góp phần nâng vị trí của loại hình này.

Câu 12. Ai được gọi là “vua valse” và tác phẩm tiêu biểu là gì? Đáp án: Johann Strauss con, với Dòng Danube xanh. Ông là người Áo, viết hàng trăm điệu valse, polka cho các vũ hội ở Vienna thế kỷ 19. Dòng Danube xanh là một trong những bản nhạc gắn với Vienna nhất và thường xuất hiện trong buổi hoà nhạc năm mới ở thành phố này. Cần phân biệt ông với cha ông, Johann Strauss cha, cũng là nhạc sĩ.

Sang thế kỷ 20

Câu 13. Bản nhạc Ánh trăng (Clair de lune) là của nhạc sĩ nào? Đáp án: Claude Debussy. Đây là chương thứ ba trong tổ khúc Suite bergamasque cho piano. Debussy thường được gắn với chủ nghĩa Ấn tượng trong âm nhạc, dù chính ông không thích cái nhãn này: hoà âm của ông mơ hồ, mềm mại, tạo không khí như các bức tranh của Monet.

Câu 14. Boléro của Maurice Ravel nổi tiếng nhờ cấu trúc nào? Đáp án: một giai điệu lặp lại nhiều lần trên cùng một nhịp trống, lớn dần từ đầu đến cuối. Ravel viết Boléro năm 1928 cho một vở múa. Mỗi lần lặp, giai điệu được giao cho nhạc cụ hoặc nhóm nhạc cụ khác, nên toàn bộ tác phẩm giống một bài học về phối khí. Nhịp trống snare giữ nguyên từ đầu đến cuối.

Câu 15. Giao hưởng, concerto và sonata khác nhau thế nào? Đáp án: giao hưởng cho cả dàn nhạc; concerto cho một nhạc cụ độc tấu cùng dàn nhạc; sonata cho một hoặc hai nhạc cụ. Giao hưởng thời Cổ điển thường có bốn chương, concerto thường có ba chương. Sonata cho piano hoặc cho violin và piano là dạng quen thuộc nhất. Biết ba thuật ngữ này, bạn sẽ đọc được chương trình hoà nhạc dễ dàng hơn.

Những câu hay trả lời nhầm

Các nhầm lẫn và giai thoại phổ biến cần đính chính:

  • “Nhạc cổ điển” và “thời kỳ Cổ điển” là một. Thời kỳ Cổ điển chỉ là khoảng 1750–1820; Bach (Baroque) hay Chopin (Lãng mạn) đều là nhạc cổ điển theo nghĩa rộng nhưng không thuộc thời kỳ Cổ điển.
  • “Salieri đầu độc Mozart.” Đây là hư cấu được phổ biến qua kịch và phim; không có bằng chứng lịch sử.
  • “Beethoven điếc bẩm sinh.” Ông nghe kém dần khi đã trưởng thành và đã là nhạc sĩ thành danh.
  • “Canon in D là của Bach.” Tác giả là Johann Pachelbel, một nhạc sĩ Baroque người Đức khác.
  • “Für Elise là của Mozart.” Tác giả là Beethoven.

Phần lớn các nhầm lẫn này đến từ phim ảnh và quảng cáo, nơi một vài bản nhạc nổi tiếng được dùng lặp lại mà không ghi tác giả. Khi nghe một bản nhạc quen tai, việc tra tên tác phẩm và số danh mục (như K. của Mozart, BWV của Bach, Op. của Beethoven) là cách chắc chắn nhất để biết đúng tác giả.

Bảng tra nhanh: thời kỳ, nhà soạn nhạc và tác phẩm

Bảng gom các tên trong bài theo thời kỳ, giúp bạn đặt một bản nhạc vào đúng giai đoạn lịch sử khi nghe.

Thời kỳKhoảng thời gianNhà soạn nhạcTác phẩm nhắc trong bài
Baroquekhoảng 1600–1750Bach, Vivaldi, Handel, PachelbelBốn mùa, Nhạc nước, Canon in D
Cổ điểnkhoảng 1750–1820Haydn, Mozartgiao hưởng và tứ tấu của Haydn, Requiem
Giao thời Cổ điển – Lãng mạncuối thế kỷ 18 – đầu thế kỷ 19BeethovenGiao hưởng số 9, Für Elise
Lãng mạnthế kỷ 19Chopin, Tchaikovsky, Johann Strauss connocturne, Hồ thiên nga, Dòng Danube xanh
Thế kỷ 20từ cuối thế kỷ 19 trở điDebussy, RavelÁnh trăng, Boléro

Mốc năm của các thời kỳ chỉ là quy ước để học cho tiện; trên thực tế phong cách chuyển dần qua nhiều thập kỷ, và một nhạc sĩ có thể viết theo lối cũ khi trào lưu mới đã xuất hiện. Vì vậy sách khác nhau có thể ghi mốc lệch nhau vài năm, điều đó không có nghĩa là một bên sai.

Một cách đoán nhanh khi nghe: nếu có tiếng harpsichord lách tách và nhiều bè chạy song song, nhiều khả năng là Baroque; nếu giai điệu rõ ràng, cân đối như câu hỏi và câu trả lời, nhiều khả năng là Cổ điển; nếu cảm xúc dâng trào, tốc độ co giãn tự do, nhiều khả năng là Lãng mạn.

Câu hỏi thường gặp

Ký hiệu Op., K., BWV sau tên tác phẩm nghĩa là gì?

Op. là viết tắt của opus, số tác phẩm thường do nhà xuất bản hoặc tác giả đánh. K. là danh mục Köchel cho tác phẩm của Mozart, BWV là danh mục tác phẩm của Bach. Các ký hiệu này giúp phân biệt những bản cùng tên, ví dụ nhiều bản sonata hay concerto của cùng một tác giả.

Vì sao giao hưởng thường có bốn chương?

Từ thời Haydn và Mozart, giao hưởng định hình theo bốn chương: nhanh, chậm, minuet hoặc scherzo, rồi nhanh. Sự tương phản tốc độ và tính chất giữa các chương giữ cho người nghe chú ý trong một tác phẩm dài. Về sau nhiều nhà soạn nhạc phá khuôn này, có bản ba hoặc năm chương.

Nhạc cổ điển có lời không?

Có. Opera, oratorio, lied (ca khúc nghệ thuật Đức), hợp xướng đều có lời. Phần lớn tác phẩm quen thuộc với người mới nghe là nhạc không lời, nhưng ca hát luôn là một nhánh lớn, với những tên tuổi như Schubert viết hàng trăm lied.

Nên bắt đầu nghe nhạc cổ điển từ đâu?

Các tác phẩm có hình ảnh rõ như Bốn mùa của Vivaldi, Hồ thiên nga của Tchaikovsky, Boléro của Ravel thường dễ nghe với người mới. Sau đó bạn có thể thử một bản giao hưởng ngắn của Mozart hoặc Haydn, rồi tới Beethoven. Nghe kèm phần giới thiệu tác phẩm sẽ giúp nhớ lâu hơn.

Nhạc trưởng xuất hiện từ khi nào?

Thời Baroque, người chơi harpsichord hoặc violin đầu thường kiêm việc dẫn dàn nhạc. Vai trò nhạc trưởng đứng riêng, cầm đũa chỉ huy, phổ biến từ thế kỷ 19 khi dàn nhạc lớn hơn và tác phẩm phức tạp hơn, cần một người giữ nhịp và cân bằng âm thanh cho cả dàn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138