TongQuat.comTổng Quát
Nghệ thuật và âm nhạc

Mỹ thuật Đông Dương và hội hoạ Việt Nam hiện đại: 14 câu hỏi kèm lời giải thích

14 câu hỏi về Trường Mỹ thuật Đông Dương, tranh lụa, sơn mài, Tô Ngọc Vân, Bùi Xuân Phái và bộ tứ danh hoạ, mỗi câu có đáp án và lời giải thích.

Close-up of hands polishing a red and gold lacquer panel with wet stone in a workshop in Ho Chi Minh City, water droplets on the surface, warm side light

Hội hoạ Việt Nam hiện đại bắt đầu từ năm 1925, khi khoá sinh viên đầu tiên của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương nhập học ở Hà Nội. Từ ngôi trường ấy ra đời những tên tuổi như Nguyễn Phan Chánh, Tô Ngọc Vân, Trần Văn Cẩn, Nguyễn Gia Trí, và cũng từ đó hai chất liệu lụa và sơn mài trở thành tiếng nói riêng của tranh Việt. Bộ 14 câu hỏi dưới đây đi theo trình tự thời gian, từ ngôi trường đến thế hệ hoạ sĩ sau này.

Mỗi câu có đáp án và lời giải thích ngắn về bối cảnh, chất liệu hoặc một chi tiết đáng nhớ. Bạn có thể đọc lần lượt, hoặc che đáp án để tự nhớ lại trước; bài không tính đúng sai, chỉ nhằm để khi đứng trước một bức tranh trong bảo tàng, bạn biết nó ra đời trong hoàn cảnh nào và vì sao được nhắc tới nhiều. Tên tranh và năm sáng tác theo các tư liệu bảo tàng thường dẫn; chỗ nào giới nghiên cứu chỉ biết khoảng thời gian thì bài ghi rõ là khoảng.

Ngôi trường mở đầu: Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương

Câu 1. Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương được thành lập ở đâu, khoá đầu nhập học năm nào? Đáp án: ở Hà Nội; thành lập năm 1924, khoá đầu nhập học năm 1925. Đây là cơ sở đào tạo mỹ thuật theo chương trình chính quy đầu tiên ở Việt Nam, dạy hình hoạ, giải phẫu, luật xa gần theo lối phương Tây. Mỗi khoá chỉ nhận ít sinh viên qua thi tuyển khắt khe. Trường hoạt động tới giữa thập niên 1940 và để lại thế hệ hoạ sĩ đặt nền móng cho mỹ thuật Việt Nam hiện đại.

Câu 2. Hai người có công lớn nhất trong việc lập trường là ai? Đáp án: hoạ sĩ người Pháp Victor Tardieu và hoạ sĩ Nam Sơn (Nguyễn Vạn Thọ). Tardieu là hiệu trưởng đầu tiên, còn Nam Sơn là người Việt cùng ông vận động mở trường và trực tiếp giảng dạy. Điểm đặc biệt trong cách dạy của Tardieu là khuyến khích sinh viên tìm về chất liệu và đề tài Việt Nam, chứ không chỉ chép theo lối châu Âu. Định hướng đó dẫn tới sự phát triển của tranh lụa và sơn mài ở các khoá sau.

Câu 3. Hoạ sĩ nào thuộc khoá đầu tiên của trường? Đáp án: có thể kể Nguyễn Phan Chánh, Lê Phổ, Mai Trung Thứ, Lê Văn Đệ, Công Văn Trung. Câu hỏi này hay bị nhầm Tô Ngọc Vân vào khoá đầu; thật ra ông vào trường muộn hơn và tốt nghiệp năm 1931. Lê Phổ và Mai Trung Thứ sau đó sang Pháp sinh sống, vẽ tranh lụa và tranh lụa pha màu bột với đề tài thiếu nữ, mẹ con, rất được giới sưu tầm châu Âu ưa chuộng.

Tranh lụa và sơn mài: hai chất liệu làm nên bản sắc

Câu 4. Hoạ sĩ nào được xem là người đặt nền cho tranh lụa Việt Nam, với bức Chơi ô ăn quan? Đáp án: Nguyễn Phan Chánh. Bức Chơi ô ăn quan (1931) vẽ bốn cô gái quây quần bên ô vẽ trên đất, màu nâu trầm của lụa nhuộm nhiều lớp. Tranh được giới thiệu ở Paris đầu thập niên 1930 và gây chú ý vì cách thể hiện rất khác tranh sơn dầu châu Âu. Ông được gọi là “người mở đường” của tranh lụa.

Câu 5. Vẽ lụa khác vẽ trên giấy ở chỗ nào? Đáp án: màu được pha loãng, đặt lên rồi rửa nước nhiều lần để màu ngấm dần vào sợi lụa. Lụa thấm rất nhanh nên không sửa được bằng cách phủ màu đè như sơn dầu. Hoạ sĩ phải chồng nhiều lớp màu mỏng, giữa các lớp thường rửa nhẹ để màu trầm và đều. Kết quả là sắc độ mềm, hơi mờ như sương, rất hợp với đề tài nông thôn và thiếu nữ.

Câu 6. Sơn mài có phải là kỹ thuật du nhập từ phương Tây không? Đáp án: không; chất liệu sơn ta đã có ở Việt Nam từ lâu, cái mới ở thập niên 1930 là biến nó thành chất liệu hội hoạ. Trước đó, sơn ta dùng để phủ đồ gỗ, hoành phi, câu đối, đồ thờ. Thầy trò trường Mỹ thuật Đông Dương, cùng các nghệ nhân làng nghề, đã thử nghiệm đưa vàng, bạc, vỏ trứng, son vào nhiều lớp rồi mài xuống để lộ hình. Chữ “mài” trong sơn mài nói đúng bước quyết định này.

Câu 7. Nhựa sơn ta lấy từ đâu? Đáp án: từ nhựa cây sơn, trồng nhiều ở vùng trung du phía Bắc, nổi tiếng nhất là Phú Thọ. Người ta khía vỏ cây để lấy nhựa, để lắng rồi chế ra sơn cánh gián, sơn then (đen). Nhựa sơn tươi có thể gây dị ứng da cho người tiếp xúc. Một tấm tranh sơn mài phải qua hàng chục lớp sơn, mỗi lớp chờ khô trong buồng ẩm rồi mới mài, nên một bức lớn có thể mất nhiều tháng.

Câu 8. Nguyễn Gia Trí nổi tiếng với chất liệu nào? Đáp án: sơn mài. Ông được xem là một trong những người đưa sơn mài lên thành tranh khổ lớn, nhiều tấm ghép, bố cục phức tạp. Tác phẩm Vườn xuân Trung Nam Bắc được ông làm trong nhiều năm, hiện thuộc Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh. Tranh của ông nổi bật với sắc đỏ son, vàng và đen then rất sâu.

Những bức tranh quen mặt trong sách giáo khoa

Câu 9. Ai vẽ bức Thiếu nữ bên hoa huệ? Đáp án: Tô Ngọc Vân, năm 1943, sơn dầu. Tranh vẽ một thiếu nữ mặc áo dài trắng nghiêng đầu bên bình hoa huệ, gam màu trắng ngà và xanh nhạt. Đây là ví dụ hay được dẫn về cách hoạ sĩ Việt dùng sơn dầu, chất liệu phương Tây, để diễn tả vẻ đẹp kín đáo rất Việt. Tô Ngọc Vân mất năm 1954 trên đường tham gia chiến dịch Điện Biên Phủ.

Câu 10. Bức chân dung Em Thuý là của hoạ sĩ nào? Đáp án: Trần Văn Cẩn, năm 1943. Người mẫu là cô cháu gái nhỏ của hoạ sĩ, ngồi trên ghế mây, áo trắng, ánh nhìn thẳng. Bức tranh nhỏ này được nhắc nhiều vì sự giản dị và cảm giác thân thuộc. Trần Văn Cẩn về sau còn để lại nhiều tranh sơn mài về lao động nông thôn, tiêu biểu là bức Tát nước đồng chiêm.

Câu 11. Bức Thiếu nữ bên hoa sen là của ai? Đáp án: Nguyễn Sáng. Ông vẽ bằng sơn dầu với đường viền đậm, mảng màu chắc, khác hẳn sự mềm mại của Thiếu nữ bên hoa huệ. Hai bức tranh có tên gần giống nhau nên rất hay bị nhầm tác giả; cách nhớ là hoa huệ đi với Tô Ngọc Vân, hoa sen đi với Nguyễn Sáng.

Thế hệ sau: bộ tứ và “phố Phái”

Câu 12. “Bộ tứ” Nghiêm – Liên – Sáng – Phái gồm những ai? Đáp án: Nguyễn Tư Nghiêm, Dương Bích Liên, Nguyễn Sáng, Bùi Xuân Phái. Đây là cách giới mỹ thuật gọi chung bốn hoạ sĩ tiêu biểu của thế hệ học ở trường Đông Dương những khoá cuối và phát triển mạnh sau năm 1954. Mỗi người một phong cách rất khác nhau, không phải một nhóm có tuyên ngôn chung.

Câu 13. Vì sao người ta nói “phố Phái”? Đáp án: vì Bùi Xuân Phái vẽ phố cổ Hà Nội nhiều đến mức thành dấu ấn riêng. Những dãy nhà mái ngói cong, tường vôi loang, phố vắng người, đường nét run run, gam màu trầm, được ông vẽ trên đủ loại chất liệu, kể cả giấy báo khi thiếu vật liệu. Ông còn vẽ rất nhiều minh hoạ sách báo và tranh về chèo.

Câu 14. Nguyễn Tư Nghiêm thường lấy đề tài từ đâu? Đáp án: từ văn hoá dân gian và cổ truyện Việt Nam. Ông có các loạt tranh về Thánh Gióng, điệu múa cổ, mười hai con giáp, Kiều, với hình khối giản lược như chạm khắc gỗ ở đình làng. Đường nét của ông chịu ảnh hưởng điêu khắc đình làng thế kỷ 16–17, nên nhìn vừa cổ vừa rất hiện đại.

Những câu hay trả lời nhầm

Ba lỗi thường gặp khi trả lời câu hỏi về hội hoạ Việt Nam hiện đại:

  • Nhầm Tô Ngọc Vân là hoạ sĩ khoá đầu Đông Dương. Ông học khoá sau, tốt nghiệp năm 1931; người khoá đầu nổi tiếng nhất về tranh lụa là Nguyễn Phan Chánh.
  • Gọi mọi tranh có màu đỏ đen bóng là sơn mài. Sơn mài thật phải qua nhiều lớp và được mài; tranh chỉ quét sơn bóng lên bề mặt gọi là sơn quét hoặc sơn ta vẽ, không mài.
  • Đảo tên hai bức thiếu nữ. Hoa huệ là Tô Ngọc Vân (1943), hoa sen là Nguyễn Sáng; hai bức khác nhau cả cách vẽ lẫn màu.
  • Cho rằng hoạ sĩ Việt thời đó chỉ vẽ theo lối Pháp. Chính hiệu trưởng Tardieu khuyến khích tìm về chất liệu Việt, và lụa, sơn mài là kết quả của định hướng ấy.

Cách tránh nhầm hiệu quả là gắn mỗi hoạ sĩ với một chất liệu và một bức tranh: Nguyễn Phan Chánh với lụa và Chơi ô ăn quan, Nguyễn Gia Trí với sơn mài và Vườn xuân Trung Nam Bắc, Tô Ngọc Vân với sơn dầu và Thiếu nữ bên hoa huệ, Bùi Xuân Phái với phố cổ. Khi đã có bộ khung bốn cặp này, những tên tuổi khác sẽ dễ xếp vào hơn.

Đọc thêm: xem tranh thật ở đâu

Phần lớn các bức tranh nhắc trong bài thuộc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam ở Hà Nội và Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh. Một số tác phẩm đã được công nhận Bảo vật quốc gia và được trưng bày luân phiên, nên trước khi đến bạn nên xem thông báo của bảo tàng để biết bức nào đang treo. Tranh lụa rất nhạy với ánh sáng, vì vậy phòng tranh lụa thường để đèn mờ và có khi chỉ trưng bày bản chụp thay cho bản gốc.

Nếu muốn hiểu sơn mài, cách hay nhất là ghé một xưởng sơn mài và xem người thợ mài tranh dưới nước: lúc đó bạn mới thấy vì sao một hình ảnh lại “hiện lên” từ dưới lớp sơn đen. Còn nếu đọc sách, hãy tìm các cuốn tiểu sử hoạ sĩ do bảo tàng hoặc nhà nghiên cứu mỹ thuật biên soạn, vì nhiều giai thoại trôi nổi trên mạng không có nguồn gốc rõ.

Câu hỏi thường gặp

Bảo vật quốc gia trong mỹ thuật là gì?

Bảo vật quốc gia là danh hiệu Nhà nước công nhận cho hiện vật có giá trị đặc biệt quý hiếm về lịch sử, văn hoá, khoa học. Trong mỹ thuật hiện đại, một số tranh của các hoạ sĩ thế hệ Đông Dương và kháng chiến đã được công nhận. Danh sách được bổ sung theo từng đợt, nên bạn nên tra quyết định công nhận mới nhất.

Vì sao tranh của Lê Phổ, Mai Trung Thứ hay xuất hiện ở các phiên đấu giá nước ngoài?

Hai ông sống và làm việc ở Pháp nhiều thập niên, tranh được bán cho giới sưu tầm châu Âu từ sớm, nên ngày nay phần lớn tác phẩm nằm ở nước ngoài và được đem ra đấu giá ở đó. Đây cũng là lý do tranh giả mang tên hai ông xuất hiện khá nhiều.

Sơn dầu đến Việt Nam từ khi nào?

Sơn dầu được dạy bài bản ở Việt Nam cùng với sự ra đời của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương giữa thập niên 1920. Trước đó đã có người Việt học vẽ sơn dầu, tiêu biểu là Lê Văn Miến, người học ở Pháp cuối thế kỷ 19, nhưng chưa thành một thế hệ hoạ sĩ.

Tranh lụa có dễ hỏng không?

Lụa là chất liệu mỏng, nhạy với ánh sáng mạnh, độ ẩm và côn trùng, nên dễ bạc màu, mục hoặc ố. Bảo tàng thường trưng bày trong tủ kính, đèn yếu và thay bản chụp khi cần. Ở nhà, tranh lụa nên treo xa cửa sổ và nơi ẩm.

Có phải mọi hoạ sĩ trong bộ tứ đều học ở Trường Mỹ thuật Đông Dương?

Cả bốn đều từng theo học trường này ở các khoá cuối, trước khi trường ngừng hoạt động giữa thập niên 1940. Cách gọi bộ tứ là do giới mỹ thuật và báo chí đặt ra sau này để nhắc chung bốn tên tuổi tiêu biểu, chứ bốn người không lập thành nhóm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138