Nếu kéo thẳng toàn bộ ADN trong nhân của một tế bào người, ta được một sợi dài khoảng hai mét, vậy mà nó nằm gọn trong một nhân nhỏ hơn đầu kim rất nhiều lần. Tế bào và gen là phần “bên trong cùng” của cơ thể, nơi nhiều con số và câu chuyện khám phá đáng nhớ hơn cả.
Bài gồm 14 câu hỏi chia theo bốn nhóm: tế bào, nhiễm sắc thể, phân tử ADN và bộ gen người. Mỗi câu có đáp án và giải thích, kèm bảng so sánh nguyên phân với giảm phân và mục câu hay trả lời nhầm. Đây là kiến thức sinh học phổ thông, không phải tư vấn di truyền hay lời khuyên y tế.
Tế bào: đơn vị nhỏ nhất của sự sống
Câu 1. Cơ thể người trưởng thành có khoảng bao nhiêu tế bào?
Đáp án: Khoảng vài chục nghìn tỷ, các ước tính gần đây nằm trong khoảng 30 đến 37 nghìn tỷ.
Không ai đếm được từng tế bào, nên các nhà khoa học ước tính theo từng loại mô và cơ quan rồi cộng lại. Hai ước tính được dẫn nhiều, công bố năm 2013 và năm 2016, cho kết quả lần lượt khoảng 37 nghìn tỷ và khoảng 30 nghìn tỷ tế bào cho một người tham chiếu. Trong đó hồng cầu chiếm phần lớn nhất về số lượng, dù tính theo khối lượng thì tế bào cơ và tế bào mỡ nặng hơn nhiều.
Câu 2. Tế bào lớn nhất trong cơ thể người là tế bào nào?
Đáp án: Tế bào trứng, đường kính khoảng 0,1 milimét.
Với kích thước cỡ một chấm rất nhỏ, tế bào trứng gần như là tế bào người duy nhất có thể thấy bằng mắt thường trong điều kiện thích hợp. Nó lớn vì dự trữ nhiều chất cần cho những lần phân chia đầu tiên sau khi thụ tinh. Ngược lại, tinh trùng thuộc nhóm tế bào nhỏ nhất về thể tích, nhưng có đuôi dài giúp di chuyển.
Câu 3. Màng tế bào được cấu tạo chủ yếu từ gì?
Đáp án: Từ một lớp kép phân tử phospholipid, xen kẽ nhiều loại protein.
Mỗi phân tử phospholipid có một đầu ưa nước và hai đuôi kị nước. Trong môi trường nước, chúng tự xếp thành hai lớp, đuôi quay vào nhau, đầu quay ra ngoài, tạo thành một màng mỏng mềm dẻo. Các protein cắm trong màng làm cửa ra vào có chọn lọc, làm thụ thể nhận tín hiệu, hoặc làm “thẻ căn cước” để tế bào nhận ra nhau. Cách mô tả màng như một khảm protein trôi trên lớp lipid được đề xuất năm 1972.
Câu 4. Bào quan nào được gọi là “nhà máy năng lượng” của tế bào, và nó có điểm gì đặc biệt?
Đáp án: Ty thể; ty thể có ADN riêng, và ở người ADN ty thể được truyền gần như hoàn toàn từ mẹ.
Ty thể là nơi diễn ra hô hấp tế bào, dùng oxy phân giải chất dinh dưỡng để tạo ATP. Tế bào cần nhiều năng lượng như tế bào cơ tim có rất nhiều ty thể. Ty thể có ADN vòng nhỏ của riêng mình và tự phân chia, một bằng chứng cho giả thuyết rằng tổ tiên của ty thể từng là vi khuẩn sống tự do rồi cộng sinh trong tế bào lớn hơn. Vì ty thể của tinh trùng hầu như không được giữ lại sau thụ tinh, ADN ty thể được dùng để lần theo dòng mẹ.
Nhiễm sắc thể và phân bào
Câu 5. Tế bào cơ thể người có bao nhiêu nhiễm sắc thể?
Đáp án: 46 chiếc, tức 23 cặp.
Trong 23 cặp có 22 cặp nhiễm sắc thể thường và một cặp nhiễm sắc thể giới tính. Con số 46 được hai nhà khoa học Joe Hin Tjio và Albert Levan xác lập năm 1956. Trước đó, suốt hơn ba mươi năm, sách vở ghi người có 48 nhiễm sắc thể, dựa trên những quan sát với kỹ thuật làm tiêu bản còn hạn chế. Câu chuyện này hay được kể như một bài học về việc kiểm lại cả những điều tưởng đã chắc chắn.
Câu 6. Ở người, giới tính sinh học của con do nhiễm sắc thể từ bố hay từ mẹ quyết định?
Đáp án: Từ bố: tinh trùng mang X hoặc Y, còn trứng luôn mang X.
Nữ có cặp XX nên mọi trứng đều mang một chiếc X. Nam có cặp XY nên một nửa số tinh trùng mang X, một nửa mang Y. Trứng gặp tinh trùng mang X thì hợp tử là XX, gặp tinh trùng mang Y thì là XY. Trên nhiễm sắc thể Y có một gen khởi động sự phát triển theo hướng nam. Tỉ lệ sinh con trai và con gái vì thế xấp xỉ một một ở quy mô dân số.
Câu 7. Nguyên phân và giảm phân khác nhau cơ bản ở điểm nào?
Đáp án: Nguyên phân tạo hai tế bào con giống hệt tế bào mẹ; giảm phân tạo bốn tế bào con có số nhiễm sắc thể giảm đi một nửa.
Nguyên phân là cách cơ thể lớn lên và thay tế bào cũ: một tế bào 46 nhiễm sắc thể tạo ra hai tế bào cũng 46. Giảm phân chỉ diễn ra ở tế bào sinh dục để tạo giao tử: qua hai lần phân chia liên tiếp, kết quả là các tế bào chỉ có 23 nhiễm sắc thể. Khi trứng và tinh trùng kết hợp, con số 46 được khôi phục. Trong giảm phân còn có trao đổi đoạn giữa các nhiễm sắc thể, khiến mỗi giao tử mang một tổ hợp gen riêng.
Phân tử ADN và mã di truyền
Bốn câu dưới đây đi từ hình dạng của phân tử ADN đến cách nó mang thông tin.
Câu 8. Ai công bố mô hình chuỗi xoắn kép của ADN, và vào năm nào?
Đáp án: James Watson và Francis Crick, năm 1953, dựa một phần quan trọng vào dữ liệu nhiễu xạ tia X của Rosalind Franklin và cộng sự.
Ảnh nhiễu xạ tia X nổi tiếng thường gọi là “Ảnh 51” do Raymond Gosling chụp trong nhóm của Franklin cho thấy dấu hiệu rõ của cấu trúc xoắn. Watson và Crick kết hợp dữ liệu đó với hiểu biết hoá học để dựng mô hình. Năm 1962, Watson, Crick và Maurice Wilkins được trao giải Nobel; Franklin đã qua đời năm 1958, và giải Nobel không trao cho người đã mất, nên vai trò của bà thường được nhắc lại khi kể câu chuyện này.
Câu 9. ADN được tạo nên từ mấy loại nucleotide, và chúng bắt cặp theo quy tắc nào?
Đáp án: Bốn loại, ký hiệu A, T, G, C; A bắt cặp với T, G bắt cặp với C.
Mỗi nucleotide gồm một phân tử đường, một nhóm phosphat và một bazơ. Hai mạch của chuỗi xoắn kép quay ngược chiều nhau và nối với nhau qua các cặp bazơ theo nguyên tắc bổ sung. Nhờ nguyên tắc này, biết trình tự một mạch là suy ra được mạch kia, và đó là cơ sở để ADN tự nhân đôi chính xác. Trong ARN, bazơ T được thay bằng U.
Câu 10. Mã di truyền đọc theo đơn vị mấy nucleotide?
Đáp án: Ba nucleotide, gọi là bộ ba hay codon.
Với bốn loại nucleotide, các bộ ba tạo ra 64 tổ hợp. Phần lớn chúng mã hoá cho 20 loại axit amin thường gặp, một số bộ ba làm tín hiệu kết thúc. Vì 64 lớn hơn 20 nhiều, phần lớn axit amin được mã hoá bởi nhiều bộ ba khác nhau. Mã di truyền gần như giống nhau ở mọi sinh vật từ vi khuẩn đến con người, một bằng chứng mạnh cho nguồn gốc chung của sự sống.
Câu 11. Gen là gì?
Đáp án: Là một đoạn ADN mang thông tin để tạo ra một sản phẩm, thường là một protein hoặc một phân tử ARN có chức năng.
Thông tin trong gen được phiên mã sang ARN, rồi với gen mã hoá protein thì ARN được dịch thành chuỗi axit amin. Ngoài phần mã hoá, gen còn có các đoạn điều khiển quyết định khi nào và ở đâu gen được bật. Vì thế tế bào gan và tế bào da có cùng bộ gen nhưng làm việc rất khác nhau: chúng bật những gen khác nhau.
Bộ gen người
Câu 12. Dự án Bộ gen người được tuyên bố hoàn thành vào năm nào?
Đáp án: Năm 2003; một bản giải trình tự gần như trọn vẹn, lấp đầy các khoảng trống còn lại, được công bố năm 2022.
Dự án quốc tế này khởi động năm 1990 với mục tiêu đọc trình tự toàn bộ bộ gen người. Bản công bố năm 2003 đã bao phủ phần lớn bộ gen nhưng vẫn còn những đoạn lặp lại khó đọc với công nghệ thời đó. Gần hai mươi năm sau, nhờ kỹ thuật đọc được những đoạn rất dài, một nhóm nghiên cứu quốc tế mới công bố được bản gần như hoàn chỉnh.
Câu 13. Bộ gen người dài bao nhiêu, và có khoảng bao nhiêu gen mã hoá protein?
Đáp án: Khoảng 3 tỷ cặp bazơ trong một bộ đơn bội; khoảng 19.000 đến 20.000 gen mã hoá protein.
Trước khi dự án hoàn thành, nhiều nhà khoa học dự đoán con người có tới khoảng 100.000 gen, vì cơ thể người phức tạp. Kết quả thực tế ít hơn nhiều, không chênh lệch quá xa so với một số loài đơn giản hơn. Điều này cho thấy độ phức tạp không chỉ nằm ở số gen, mà ở cách các gen được điều khiển và kết hợp. Phần mã hoá protein chỉ chiếm một tỉ lệ nhỏ của toàn bộ ADN.
Câu 14. Tế bào gốc khác các tế bào khác ở điểm nào?
Đáp án: Tế bào gốc vừa tự tạo ra thêm tế bào gốc, vừa có khả năng biệt hoá thành các loại tế bào chuyên hoá.
Tế bào gốc phôi có thể biệt hoá thành gần như mọi loại tế bào. Ở người trưởng thành vẫn có tế bào gốc ở một số mô, như tế bào gốc tạo máu trong tuỷ xương liên tục sinh ra hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu. Năm 2012, giải Nobel được trao cho công trình chỉ ra rằng tế bào trưởng thành có thể được “lập trình lại” để trở về trạng thái giống tế bào gốc.
Những câu hay bị trả lời nhầm về gen
Mỗi tính trạng do một gen quyết định? Chỉ một số ít tính trạng như vậy, ví dụ nhóm máu ABO. Phần lớn đặc điểm quen thuộc như chiều cao, màu da chịu ảnh hưởng của rất nhiều gen cùng lúc, mỗi gen góp một phần nhỏ, cộng thêm tác động của môi trường và dinh dưỡng. Vì vậy “gen chiều cao” hiểu theo nghĩa một gen duy nhất là cách nói không chính xác.
ADN chỉ nằm trong nhân tế bào? Không hoàn toàn. Phần lớn ADN nằm trong nhân, nhưng ty thể cũng có ADN riêng, dù rất nhỏ so với ADN trong nhân. Ngoài ra, hồng cầu trưởng thành của người không có nhân nên gần như không mang ADN của nhân.
Đột biến gen lúc nào cũng có hại? Không. Phần lớn đột biến là trung tính, không ảnh hưởng rõ đến cơ thể; một số có hại; một số ít có lợi trong những điều kiện nhất định. Đột biến chính là nguồn biến dị để tiến hoá diễn ra. Mỗi người đều mang một số đột biến mới mà bố mẹ không có.
So sánh nguyên phân và giảm phân
Hai kiểu phân bào hay bị học lẫn. Bảng dưới đặt chúng cạnh nhau theo cùng các tiêu chí để dễ phân biệt.
| Tiêu chí | Nguyên phân | Giảm phân |
|---|---|---|
| Xảy ra ở | Hầu hết tế bào cơ thể | Tế bào sinh dục khi tạo giao tử |
| Số lần phân chia | Một | Hai, liên tiếp |
| Số tế bào con | Hai | Bốn |
| Số nhiễm sắc thể mỗi tế bào con ở người | 46, như tế bào mẹ | 23, giảm một nửa |
| Tế bào con giống nhau về gen? | Giống tế bào mẹ | Khác nhau do trao đổi đoạn và phân li ngẫu nhiên |
| Ý nghĩa | Lớn lên, thay tế bào, liền vết thương | Tạo giao tử, tạo đa dạng di truyền |
Mẹo nhớ: nguyên phân “nguyên” vẹn số nhiễm sắc thể, giảm phân “giảm” đi một nửa. Thụ tinh ghép hai nửa lại, giữ cho số nhiễm sắc thể của loài ổn định qua các thế hệ.
Câu hỏi thường gặp
ADN dài hai mét làm sao nằm gọn trong nhân tế bào?
ADN quấn quanh những khối protein gọi là histone như chỉ quấn quanh ống, rồi các cuộn này tiếp tục xoắn và gấp lại nhiều tầng. Khi tế bào chuẩn bị phân chia, ADN cuộn chặt nhất, tạo thành các nhiễm sắc thể có thể thấy dưới kính hiển vi quang học.
Anh chị em ruột giống nhau bao nhiêu phần về gen?
Xét phần gen nhận từ bố mẹ, anh chị em ruột trung bình chia sẻ khoảng một nửa, vì mỗi người nhận ngẫu nhiên một nửa từ bố và một nửa từ mẹ. Con số thực tế dao động quanh mức trung bình đó. Sinh đôi cùng trứng thì có bộ gen gần như giống hệt nhau.
ARN khác ADN ở điểm nào?
ARN thường chỉ có một mạch, dùng đường ribose thay cho deoxyribose, và có bazơ U thay cho T. ARN có nhiều loại: ARN thông tin mang bản sao của gen, ARN vận chuyển chở axit amin, ARN ribosome tham gia cấu tạo nơi tổng hợp protein.
Vì sao tế bào da và tế bào thần kinh khác nhau dù có cùng ADN?
Mỗi loại tế bào bật và tắt những bộ gen khác nhau. Tế bào da bật các gen tạo keratin, tế bào thần kinh bật các gen tạo kênh ion và chất dẫn truyền. Quá trình này gọi là biệt hoá, được điều khiển bởi các protein điều hoà và những dấu hiệu hoá học gắn lên ADN.
Có phải gen quyết định hoàn toàn con người ta sẽ ra sao?
Không. Gen đặt ra khả năng và giới hạn, nhưng môi trường, dinh dưỡng, điều kiện sống và nhiều yếu tố ngẫu nhiên cùng tác động lên kết quả cuối cùng. Ngay cả sinh đôi cùng trứng lớn lên vẫn có những khác biệt về sức khoẻ, sở thích và tính cách.