Não người chỉ chiếm khoảng hai phần trăm khối lượng cơ thể nhưng dùng khoảng một phần năm năng lượng lúc nghỉ, và chính mô não lại không cảm thấy đau. Hệ thần kinh là chủ đề có nhiều con số ấn tượng, và cũng là nơi tụ tập nhiều hiểu nhầm phổ biến nhất về cơ thể.
Bài gồm 15 câu hỏi theo bốn nhóm: kích thước và năng lượng của não, cách nơ-ron truyền tin, chức năng các vùng não, tuỷ sống và hệ thần kinh ngoại biên. Mỗi câu có đáp án và giải thích, kèm bảng các vùng não và mục câu hay trả lời nhầm. Nội dung là kiến thức sinh học phổ thông, không phải lời khuyên y tế.
Não nặng bao nhiêu và tiêu tốn bao nhiêu
Câu 1. Não người trưởng thành nặng khoảng bao nhiêu?
Đáp án: Khoảng 1,3 đến 1,4 kilôgam, tức chừng hai phần trăm khối lượng cơ thể.
Khối lượng não khác nhau giữa người này với người khác và tỉ lệ một phần với kích thước cơ thể. Khối lượng não lớn hay nhỏ không cho biết một người thông minh hơn hay kém hơn; cách các nơ-ron kết nối với nhau quan trọng hơn kích thước. Não nổi trong dịch não tuỷ, nhờ vậy khối lượng thực sự đè lên phần đáy não giảm đi rất nhiều và não được đệm khi đầu chuyển động.
Câu 2. Não tiêu thụ khoảng bao nhiêu phần năng lượng của cơ thể lúc nghỉ?
Đáp án: Khoảng 20 phần trăm.
Một cơ quan chỉ nặng hai phần trăm cơ thể mà dùng tới một phần năm năng lượng là vì nơ-ron phải liên tục bơm ion qua màng để duy trì sẵn sàng phát tín hiệu, ngay cả khi ta đang ngủ. Não dùng đường glucose làm nguồn năng lượng chính và cần nguồn máu mang oxy liên tục. Mức tiêu thụ này thay đổi không nhiều giữa lúc nghỉ và lúc giải toán khó.
Câu 3. Não người có khoảng bao nhiêu nơ-ron?
Đáp án: Ước tính được dẫn nhiều hiện nay là khoảng 86 tỷ nơ-ron.
Trong nhiều năm, sách báo hay nhắc con số “một trăm tỷ” mà không rõ nguồn gốc đo đạc. Năm 2009, một nhóm nghiên cứu đã đếm bằng phương pháp hoà tan mô não thành dung dịch nhân tế bào rồi lấy mẫu, cho ra con số khoảng 86 tỷ. Điều bất ngờ là phần lớn số nơ-ron này nằm trong tiểu não chứ không phải đại não, dù tiểu não nhỏ hơn nhiều.
Nơ-ron truyền tin như thế nào
Câu 4. Chỗ nối giữa hai nơ-ron gọi là gì, và tín hiệu đi qua đó bằng cách nào?
Đáp án: Gọi là xináp; tín hiệu đi qua chủ yếu nhờ chất dẫn truyền thần kinh.
Khi xung điện chạy tới đầu tận cùng sợi trục, nơ-ron giải phóng các phân tử hoá học vào khe hẹp giữa hai tế bào. Các phân tử này gắn vào thụ thể ở nơ-ron bên kia, làm nó dễ hoặc khó phát xung hơn. Như vậy tín hiệu thần kinh đổi từ điện sang hoá rồi lại sang điện. Mỗi nơ-ron có thể có hàng nghìn xináp, tạo nên một mạng lưới kết nối khổng lồ.
Câu 5. Xung thần kinh truyền nhanh đến mức nào?
Đáp án: Từ dưới 1 mét mỗi giây đến khoảng 100 mét mỗi giây hoặc hơn, tuỳ loại sợi.
Sợi nhỏ không có bao myelin dẫn truyền chậm, phù hợp với những tín hiệu như cảm giác đau âm ỉ. Sợi lớn có bao myelin, một lớp vỏ cách điện quấn quanh sợi trục thành từng đoạn, cho phép xung nhảy cóc từ khe này sang khe khác và đạt tốc độ cao nhất. Vì thế khi chạm tay vào vật nóng, ta thường cảm thấy cái chạm trước rồi mới thấy cảm giác rát lan tới sau.
Câu 6. Tế bào thần kinh dài nhất cơ thể dài tới đâu?
Đáp án: Có những nơ-ron vận động có sợi trục chạy từ tuỷ sống vùng thắt lưng xuống tận bàn chân, dài cỡ một mét ở người cao.
Thân của nơ-ron nằm trong tuỷ sống, nhưng sợi trục của nó kéo dài suốt chân để điều khiển các cơ nhỏ ở bàn chân. Điều đó khiến nơ-ron trở thành một trong những tế bào dài nhất cơ thể. Một số sợi cảm giác cũng dài tương tự, chạy từ ngón chân về tận gần tuỷ sống. Độ dài này giải thích vì sao tín hiệu từ chân đến não mất nhiều thời gian hơn từ mặt đến não.
Các vùng não và việc của chúng
Năm câu dưới đây đi một vòng quanh não, từ bán cầu đại não xuống tiểu não và trụ não.
Câu 7. Bán cầu não trái điều khiển cử động của bên nào cơ thể?
Đáp án: Bên phải.
Phần lớn đường dẫn truyền vận động và cảm giác bắt chéo ở trụ não hoặc tuỷ sống, nên bán cầu trái điều khiển và nhận cảm giác từ nửa người bên phải, và ngược lại. Đây là lý do tổn thương ở một bên não thường gây yếu nửa người bên đối diện. Vì sao tiến hoá lại tạo ra kiểu bắt chéo này vẫn là câu hỏi có nhiều giả thuyết.
Câu 8. Tiểu não đảm nhận chức năng chính nào?
Đáp án: Phối hợp cử động và giữ thăng bằng.
Tiểu não nằm ở phía sau, dưới đại não. Nó so sánh cử động ta định làm với cử động thực sự đang diễn ra, rồi điều chỉnh liên tục để động tác mượt và chính xác: đi xe đạp, xâu kim, đánh đàn đều nhờ tiểu não. Tiểu não cũng tham gia học các kỹ năng vận động; khi một động tác đã thành thục, ta làm được mà không cần chú ý nhiều.
Câu 9. Vùng nào của não điều khiển nhịp thở và nhịp tim?
Đáp án: Trụ não, đặc biệt là hành não.
Trụ não nối đại não với tuỷ sống, chứa các trung khu điều khiển những hoạt động sống còn diễn ra tự động: thở, nhịp tim, huyết áp, phản xạ nuốt, ho, hắt hơi. Nhờ trụ não, những việc này vẫn tiếp diễn khi ta ngủ say. Trụ não cũng là nơi nhiều đường thần kinh đi qua và bắt chéo.
Câu 10. Hồi hải mã có vai trò gì, và tên gọi lấy từ đâu?
Đáp án: Hồi hải mã cần thiết để hình thành trí nhớ mới về sự kiện và sự việc; tên gọi lấy theo hình dáng giống con cá ngựa.
Hiểu biết về vai trò này đến nhiều từ trường hợp của một bệnh nhân ở Mỹ, Henry Molaison, được giới khoa học biết dưới tên viết tắt H.M. Năm 1953, ông được phẫu thuật cắt bỏ một phần thuỳ thái dương hai bên, gồm cả phần lớn hồi hải mã, để điều trị động kinh. Sau đó ông gần như không tạo được ký ức mới về sự kiện, nhưng vẫn học được kỹ năng vận động mới, cho thấy trí nhớ có nhiều hệ thống khác nhau.
Câu 11. Vùng Broca liên quan đến khả năng gì?
Đáp án: Khả năng tạo ra lời nói.
Năm 1861, bác sĩ người Pháp Paul Broca mô tả một bệnh nhân hiểu được lời nói nhưng hầu như chỉ phát ra được một âm tiết; khám nghiệm sau khi mất cho thấy tổn thương ở thuỳ trán bên trái. Vùng này mang tên ông. Năm 1874, Carl Wernicke mô tả một vùng khác ở thuỳ thái dương liên quan đến hiểu ngôn ngữ. Ở phần lớn mọi người, các vùng ngôn ngữ chính nằm ở bán cầu trái.
Tuỷ sống và hệ thần kinh ngoại biên
Câu 12. Hệ thần kinh trung ương gồm những bộ phận nào?
Đáp án: Não và tuỷ sống.
Phần còn lại, gồm các dây thần kinh và hạch thần kinh nằm ngoài não và tuỷ, thuộc hệ thần kinh ngoại biên. Từ não đi ra 12 đôi dây thần kinh sọ, phụ trách vùng đầu mặt cổ và một số nội tạng; từ tuỷ sống đi ra 31 đôi dây thần kinh tuỷ, phụ trách thân mình và tay chân. Não được hộp sọ bảo vệ, tuỷ sống nằm trong ống sống do các đốt sống tạo nên.
Câu 13. Phản xạ giật chân khi gõ nhẹ dưới đầu gối đi qua đâu?
Đáp án: Qua tuỷ sống, không cần não ra quyết định.
Cú gõ kéo căng gân và cơ đùi, thụ thể trong cơ báo tín hiệu theo dây thần kinh cảm giác về tuỷ sống, ở đó tín hiệu chuyển ngay sang nơ-ron vận động và cơ đùi co lại, cẳng chân bật lên. Đường đi ngắn như vậy gọi là cung phản xạ, giúp phản ứng rất nhanh. Não vẫn nhận được thông tin, nhưng nhận sau khi chân đã giật.
Câu 14. Hệ thần kinh giao cảm và đối giao cảm khác nhau thế nào?
Đáp án: Giao cảm chuẩn bị cơ thể cho hành động; đối giao cảm đưa cơ thể về trạng thái nghỉ ngơi, tiêu hoá.
Khi giật mình hay gắng sức, hệ giao cảm làm tim đập nhanh, đồng tử giãn, đường thở mở rộng, máu dồn về cơ bắp, tiêu hoá chậm lại. Khi ta thư thái sau bữa ăn, hệ đối giao cảm làm tim chậm lại, tăng tiết nước bọt và dịch tiêu hoá. Hai hệ này thuộc hệ thần kinh tự chủ, hoạt động phần lớn ngoài ý muốn và cân bằng lẫn nhau.
Câu 15. Mô não có cảm nhận được đau không?
Đáp án: Không. Bản thân mô não không có thụ thể đau.
Não là nơi xử lý cảm giác đau từ khắp cơ thể, nhưng chính nó không có thụ thể đau. Nhờ vậy, trong một số ca phẫu thuật thần kinh, bác sĩ có thể để người bệnh tỉnh táo trong một giai đoạn để kiểm tra chức năng nói hay cử động. Cảm giác đau đầu đến từ các cấu trúc xung quanh như màng não, mạch máu, cơ và dây thần kinh vùng đầu cổ.
Những câu hay bị trả lời nhầm về não
Người “não trái” thì giỏi logic, người “não phải” thì giàu sáng tạo? Hai bán cầu có chuyên hoá một phần, như các vùng ngôn ngữ chính thường nằm bên trái. Nhưng ý tưởng chia người thành kiểu “não trái” và “não phải” theo tính cách không được nghiên cứu ủng hộ: các phép đo hoạt động não không tìm thấy người nào dùng hẳn một bên nhiều hơn bên kia. Hầu hết hoạt động phức tạp cần cả hai bán cầu phối hợp.
Não người trưởng thành không bao giờ tạo ra nơ-ron mới? Đây là chỗ đang có tranh luận khoa học. Quan niệm cũ cho rằng sau khi trưởng thành não không sinh thêm nơ-ron. Sau đó nhiều nghiên cứu ghi nhận nơ-ron mới được tạo ra ở hồi hải mã của người lớn, nhưng một số nghiên cứu gần đây lại cho kết quả trái ngược. Câu trả lời thận trọng nhất hiện nay là vấn đề chưa ngã ngũ.
Bảng ghi nhớ: các vùng não và việc chính
Bảng dưới gom các vùng não đã xuất hiện trong bài. Mỗi vùng làm nhiều việc hơn những gì ghi ở đây; cột cuối chỉ nêu việc dễ nhớ nhất.
| Vùng | Vị trí | Việc dễ nhớ nhất |
|---|---|---|
| Đại não (hai bán cầu) | Phần lớn nhất, phía trên | Suy nghĩ, cảm giác có ý thức, vận động theo ý muốn |
| Tiểu não | Phía sau, dưới đại não | Phối hợp cử động, thăng bằng |
| Trụ não, hành não | Nối đại não với tuỷ sống | Thở, nhịp tim, nuốt, ho |
| Hồi hải mã | Sâu trong thuỳ thái dương | Hình thành trí nhớ mới |
| Vùng Broca | Thuỳ trán, thường bên trái | Tạo lời nói |
| Vùng Wernicke | Thuỳ thái dương, thường bên trái | Hiểu ngôn ngữ |
Chia vùng giúp dễ học, nhưng não làm việc theo mạng lưới: một việc như đọc to một câu cần mắt, vùng thị giác, vùng hiểu ngôn ngữ, vùng tạo lời nói và tiểu não cùng phối hợp trong tích tắc.
Câu hỏi thường gặp
Não có nếp nhăn để làm gì?
Các nếp gấp trên bề mặt đại não giúp xếp được một diện tích vỏ não rất lớn vào trong hộp sọ có kích thước giới hạn, giống như vo một tờ giấy lớn vào một chiếc hộp nhỏ. Vỏ não là nơi tập trung thân nơ-ron và xử lý nhiều chức năng phức tạp.
Chất xám và chất trắng khác nhau thế nào?
Chất xám chủ yếu gồm thân nơ-ron và các xináp, có màu xám hồng. Chất trắng chủ yếu gồm sợi trục có bao myelin, lớp bao chứa nhiều chất béo nên có màu trắng. Ở đại não chất xám nằm ngoài, còn ở tuỷ sống thì ngược lại, chất xám nằm ở giữa.
Dịch não tuỷ có tác dụng gì?
Dịch não tuỷ là chất lỏng trong suốt bao quanh não và tuỷ sống. Nó giúp não nổi lên, giảm sức đè, đệm khi đầu va chạm, đồng thời tham gia vận chuyển một số chất và loại bỏ chất thải của mô thần kinh.
Vì sao khi ngủ ta không ngã khỏi giường dù không để ý?
Trong khi ngủ, não vẫn tiếp nhận thông tin từ cơ thể và môi trường ở mức thấp, kể cả cảm nhận vị trí tay chân. Khi cơ thể sát mép giường, nhiều người vô thức trở mình về phía trong. Ở trẻ nhỏ, khả năng này chưa hoàn thiện nên dễ lăn khỏi giường hơn.
Ngủ có làm não nghỉ ngơi hoàn toàn không?
Không. Khi ngủ, não vẫn hoạt động rất tích cực theo nhiều giai đoạn khác nhau, trong đó có giai đoạn mơ với hoạt động não gần giống lúc thức. Giấc ngủ được cho là có vai trò trong việc củng cố trí nhớ và dọn dẹp chất thải của não.